[ Libra NëLinjë ]
Nga Fran Luli
Në panoramën e prozës shqiptare të fundit të shekullit XX, vërehet një prirje e dukshme drejt rikthimit te përjetimi individual, te drama morale dhe te kujtesa historike. Shkrimtarët që u formuan në këtë periudhë u përballën me një realitet të dyfishtë: nga njëra anë me trashëgiminë e një sistemi ideologjik të mbyllur, ndërsa nga ana tjetër me hapjen e shoqërisë shqiptare ndaj realiteteve të reja kulturore dhe shoqërore.
Në këtë kontekst duhet parë edhe fillimet e krijimtarisë së shkrimtarit Gjon Marku, i cili në përmbledhjen me tregime “Njeriu që vinte dhe ikte natën” ndërton një univers narrativ ku përzihen realiteti social, përjetimi psikologjik dhe dimensioni etik i jetës njerëzore.
Ky vëllim përmban katërmbëdhjetë tregime që trajtojnë tema të ndryshme të jetës shqiptare, duke filluar nga drama individuale e personazhit deri te konfliktet e traditës dhe të historisë kolektive. Nëpërmjet këtyre rrëfimeve autori ndërton një panoramë të gjerë të përvojës njerëzore, ku individi përballet me ndërgjegjen, me kujtesën dhe me përgjegjësinë morale.
Nga pikëpamja estetike, këto tregime përfaqësojnë një formë të prozës realiste me elemente psikologjike dhe simbolike. Struktura narrative shpesh ndërtohet mbi situata dramatike të jetës së përditshme, ndërsa gjuha e përdorur mbart një lidhje të fortë me traditën e rrëfimit shqiptar.
Një nga veçoritë kryesore të këtij vëllimi është shumëllojshmëria tematike. Tregimet nuk lidhen vetëm nga një motiv i vetëm narrativ, por nga një bosht i përbashkët etik dhe human, që shfaqet në forma të ndryshme në secilin tekst.
Në këtë kuptim mund të dallohen disa shtresa tematike kryesore:
· Drama e ndërgjegjes individuale
· Trauma historike dhe shoqërore
· Konflikti midis traditës dhe modernitetit
· Kërkimi për pajtim dhe shpengim moral
Këto shtresa tematike ndërthuren në mënyrë të natyrshme në rrëfimet e autorit, duke krijuar një univers narrativ ku individi përballet me pasojat e veprimeve të tij dhe me presionin e rrethanave historike.
Vëllimi hapet me tregimin “Etleva”, një rrëfim i dhimbshëm që lidhet me botën e adoleshencës dhe me atmosferën e stërvitjes ushtarake në shkollat e asaj kohe, nën sloganin e njohur “Gjithë populli ushtar”.
Ngjarja rrëfehet nga një i ri, Marku, i cili kujton një incident tragjik gjatë një stërvitjeje me armë. Në një moment pakujdesie, ai qëllon pa dashje shoqen e klasës, Etlevën – vajzën më të respektuar dhe më të bukur të klasës. Plaga e saj rezulton fatale për jetën e saj të ardhshme, pasi mjekët konstatojnë se ajo nuk do të mund të bëhej nënë.
Nga pikëpamja narrative, tregimi nuk ndërtohet mbi vetë ngjarjen tragjike, por mbi përjetimin e fajit moral nga protagonisti. Autori përqendrohet te procesi psikologjik i ndërgjegjes, duke e paraqitur personazhin si një njeri që mbart gjatë gjithë jetës një barrë të rëndë shpirtërore.
Kulmi simbolik i tregimit arrihet në momentin kur protagonisti shpëton jetën e një fëmije të vogël duke dhuruar gjak. Vetëm më pas ai zbulon se fëmija është vajza e Etlevës. Ky moment krijon një strukturë të fortë simbolike ku jeta e shpëtuar bëhet një formë e vonë e shpengimit moral.
Tregimi “Njeriu që vinte dhe ikte natën”
Tregimi që i jep titullin vëllimit është ndoshta një nga krijimet më origjinale të autorit. Ai ndërtohet mbi një enigmë narrative që shoqëron lexuesin deri në fund të rrëfimit.
Në një familje të zakonshme shfaqet një burrë i panjohur që vjen vetëm natën për të lyer shtëpinë. Ai pin nga një gotë raki me kryefamiljarin dhe më pas fillon të lyejë shtëpinë, si një bojaxhi i thjeshtë. Ai largohet gjithmonë para agimit, pa u shpjeguar kurrë.
Vite më vonë zbulohet e vërteta: ai ishte një i afërm i familjes, i përndjekur politikisht, ndërsa kryefamiljari mbante një post drejtues në sistem. Raporti i tyre duhej të mbetej i fshehtë për shkak të realitetit të luftës së klasave në Shqipëri.
Ky tregim shpalos një dimension të rëndësishëm të historisë sociale shqiptare, ku marrëdhëniet njerëzore shpesh duhej të maskoheshin për të shmangur pasojat politike. Në këtë mënyrë, autori arrin të krijojë një rrëfim ku enigma narrative shndërrohet në një reflektim mbi moralin dhe solidaritetin njerëzor.
Në tregimin “Zana” autori kalon nga realiteti social në një dimension më psikologjik dhe simbolik.
Rrëfimi bëhet në vetën e parë dhe lidhet me kujtimet e një të riu që kalon pushimet në fshatin e babait. Peizazhi malor, lumi dhe legjendat popullore krijojnë një atmosferë misterioze.
Djaloshi sheh një vajzë të bukur që shfaqet në ujërat e lumit dhe zhduket mes shelgjeve. Ajo mbetet për të një figurë enigmatike – një përzierje mes realitetit dhe imagjinatës, mes vajzës dhe zanës së legjendave.
Edhe kur ai bëhet student, kujtimi i saj vazhdon ta ndjekë. Në këtë mënyrë, tregimi shpalos botën e brendshme të një të riu ku fantazia dhe realiteti ndërthuren.
Figura e saj mbetet e paqartë dhe misterioze. Ajo mund të interpretohet si një vajzë reale, por njëkohësisht edhe si një figurë mitike që lidhet me traditën e zanave në folklorin shqiptar.
Në këtë tregim autori ndërton një metaforë të kalimit nga imagjinata rinore drejt realitetit të pjekurisë. Figura e zanës përfaqëson një ideal të paarritshëm që lind nga imagjinata dhe nga zgjimi i ndjenjave të para të dashurisë.
Një nga tregimet më dramatike të vëllimit është “Djepi”, që trajton temën e hakmarrjes dhe gjakmarrjes midis dy familjeve.
Dy kulla, ato të Gjokajve dhe Gjinajve, janë përfshirë prej kohësh në një zinxhir vrasjesh që duket se nuk ka fund. Megjithatë, në këtë histori ndërhyn një figurë e papritur: gruaja, nëna, e cila përpiqet të ndalë tragjedinë.
Me një veprim të guximshëm, ajo hap rrugën për pajtim. Simboli i këtij pajtimi bëhet djepi i një foshnjeje, që vendoset mes dy familjeve si shenjë e jetës së re dhe e shpresës për fundin e gjakderdhjes.
Autori jep kështu një mesazh të qartë: jeta dhe vazhdimësia janë më të forta se traditat shkatërruese të hakmarrjes.
Në tregimin “Gjaku i pafalur” tema e gjakmarrjes trajtohet në një këndvështrim tjetër. Këtu protagonisti është një student nga Kosova, i cili përballet me konfliktin mes traditës dhe ndërgjegjes moderne.
Ngjarja lidhet me lëvizjen për pajtimin e gjaqeve të udhëhequr nga Anton Çeta. Studenti Martini ndien një barrë morale që gjaku në fisin e tij ende nuk është falur.
Pas shumë përpjekjesh dhe debatesh familjare, falja e gjakut më në fund realizohet. Ky moment paraqitet si një akt i madh moral dhe kombëtar, në frymën e pajtimit dhe të solidaritetit shoqëror.
Përmbledhja “Njeriu që vinte dhe ikte natën” dëshmon për një fazë të rëndësishme të formimit letrar të Gjon Markut. Në këto tregime vihen re disa nga tiparet që do të karakterizojnë edhe krijimtarinë e tij të mëvonshme: interesi për dramën njerëzore, ndjeshmëria ndaj realitetit historik dhe prirja për analizë psikologjike të personazheve.
Nga pikëpamja stilistike, proza e autorit karakterizohet nga një rrëfim i qartë, ndërtim i kujdesshëm i situatave dramatike dhe përdorim i një gjuhe të pasur me elemente të traditës popullore. Këto elemente e bëjnë këtë përmbledhje një dëshmi të rëndësishme të evolucionit të autorit drejt një proze më të pjekur dhe më të konsoliduar.
Në këtë kuptim, vëllimi është vetëm një etapë fillestare e krijimtarisë së autorit, por edhe një material i vlefshëm për studiuesit që synojnë të ndjekin evoluimin e stilit, të tematikës dhe të gjuhës artistike në prozën e Gjon Markut, në raport edhe me zhvillimet e prozës bashkëkohore shqiptare.
Dërgoi për publikim, Kosta Prendi
