[ Libra NëLinjë ]
Timo Mërkuri
Në këtë analizë synohet të vihen në dukje ndryshimet në mënyrën e ndërtimit dhe funksionimit të realizmit magjik në dy hapësira të ndryshme letrare – atë të romanit “Gjin Bardhela i Arbresh & Etja e gurëzuar” të Anton Nikë Berishës dhe traditës së realizmit magjik latino-amerikan – duke mos u ndalur në hierarkinë e vlerave apo në një krahasim të epërsisë artistike, pasi secila prej tyre shpreh në mënyrën e vet një nivel të pasur dhe të qëndrueshëm estetik.
Romani “Gjin Bardhela i Arbresh & Etja e gurëzuar” i Anton Nikë Berishës qëndron në një nivel të lartë artistik dhe hyn denjësisht në dialog me realizmin magjik latino-amerikan të autorëve si Gabriel García Márquez dhe Juan Rulfo etj., duke ruajtur njëkohësisht një profil të vetin në mënyrën si e ndërton dhe e përjeton magjiken. Ky dialog është një takim i dy traditave shpirtërore që kanë arritur, secila në mënyrën e vet, të bashkojnë mitin me realitetin njerëzor.
Në këtë horizont krahasues, Gabriel García Márquez dhe Juan Rulfo përfaqësojnë dy pole themelore të realizmit magjik latino-amerikan: tek i pari, sidomos në “Njëqind vjet vetmi”, realiteti ndërtohet si një cikël historik i përsëritjes së fateve, ndërsa tek i dyti, në romanin “Pedro Páramo”, bota shndërrohet në një hapësirë të ndërmjetme ku të vdekurit flasin dhe kujtesa merr formën e një pranie. Në të dy rastet, magjikja nuk është zbukurim estetik, por mënyrë e të menduarit të realitetit historik dhe ekzistencial të një bote të shënuar nga trauma dhe fragmentimi.
Mbi këtë bazë ngrihet edhe një traditë më e gjerë latino-amerikane e realizmit magjik, ku autorë si Alejo Carpentier, Miguel Ángel Asturias dhe Isabel Allende, fjala vjen, e zgjerojnë këtë fenomen në drejtime të ndryshme. Carpentier e sheh “të mrekullueshmen” si vetë realitetin historik të Amerikës Latine, të cilin ai e quan “real maravilloso”, duke e çliruar magjiken nga çdo artifiç i jashtëm letrar. Asturias e lidh atë me mitologjinë indigjene dhe me një botë ku natyra dhe shpirti janë të pandara nga rendi shoqëror, ndërsa Allende e shndërron në një formë të kujtesës familjare dhe emocionale, ku historia personale dhe ajo kolektive ndërthuren përmes një ndjeshmërie narrative.
Realizmi magjik, si një mënyrë e veçantë e të rrëfyerit dhe e krijimit të artit letrar, nuk është i njëjtë kudo, sepse ai merr frymë ndryshe në hapësira të ndryshme kulturore, sikur të ishte një erë që bart aromën e tokës nga ku ngrihet. Në këtë kuptim, realizmi magjik i romanit shqiptar dhe ai latino-amerikan nuk janë thjesht dy variante të së njëjtës dukuri, por dy mënyra të ndryshme për të parë botën dhe për t’i dhënë kuptim asaj përmes një ndjeshmërie që lidh të dukshmen me të padukshmen. Në njërin rast miti është kujtesë e ruajtur, në tjetrin është përpjekje për ta rikrijuar kuptimin e humbur të botës.
- Në romanin shqiptar, magjikja nuk hyn në realitet si diçka e huaj apo e papritur, por është aty që në fillim, si një kujtesë e vjetër, si prushi nën hi, që nuk është shuar kurrë dhe që vazhdon të jetojë në heshtje brenda qenies njerëzore. Ora e shtëpisë, zanat, të Bukurat e Dheut, besa edhe ringjallja e Kostandinit nuk shfaqen si çudi që kërkon shpjegim, por si pjesë e rendit të gjërave, të pranuara natyrshëm nga njeriu shqiptar pa ndier nevojën për t’i ndarë nga realiteti. Në këtë mënyrë, realiteti nuk çahet në dy pjesë, por mbetet i vetëm, i thelluar dhe i pasuruar me një shtresë të padukshme që e bën më të gjallë dhe më të ndjeshëm ndaj misterit. Në këtë kuptim, magjikja nuk është thyerje e ligjeve natyrore të botës, por kujtesa e ligjeve të saj më të hershme. Në këtë botë, miti nuk është jehonë e largët, por një frymë që ecën pranë njeriut pa bërë zë, duke u shndërruar në një prani të heshtur. Ai nuk rrëfehet si diçka që i përket së shkuarës, por merr frymë në gjakun e kohës, si një rrënjë që vazhdon të ushqehet nga thellësitë e qenies, si një damar i nëndheshëm që e mban të gjallë trupin e kujtesës kolektive.
Në realizmin magjik latino-amerikan, edhe pse magjikja pranohet si pjesë e realitetit dhe nuk vihet në dyshim nga personazhet, ajo ruan një tension të brendshëm që e bën botën të duket sikur lëkundet mes rendit dhe absurdit. Aty ngjarjet e çuditshme ndodhin me një qetësi të jashtme, por brenda tyre ndjehet një tension i vazhdueshëm, sikur realiteti të lëkundej mes rendit dhe absurdit. Në këtë mënyrë, bota duket si një ëndërr që nuk arrin të stabilizohet plotësisht.
Në Amerikën Latine magjikja shpesh shfaqet si reagim ndaj një historie të dhimbshme kolektive. Në këtë linjë, tek Gabriel García Márquez, sidomos në romanin “Njëqind vjet vetmi”, magjikja shndërrohet në një formë narrative të historisë së përsëritur, ku fati i komunitetit dhe i individit mbeten të lidhur në një cikël kohor. Në romanin “Pedro Páramo”, zërat e të vdekurve nuk janë thjesht pjesë e një bote të përtejme, por një jehonë që mbështjell hapësirën me një heshtje të ngarkuar dhe të dhimbshme. Fantazmat latino-amerikane kërkojnë drejtësi historike. Ndërkohë, tek Berisha ajo lind si vazhdimësi e një harmonie të lashtë mes njeriut dhe botës. Fantazmat latino-amerikane kërkojnë drejtësi historike; figurat mitike shqiptare ruajnë drejtpeshimin ekzistencial të qenies.
- Dallimi bëhet më i dukshëm kur vëmendja ndalet te burimi i magjikes, sepse në romanin shqiptar ajo buron drejtpërdrejt nga mitologjia dhe folklori, dhe ruan një pastërti që lidhet me kujtesën kolektive dhe mënyrën tradicionale të të menduarit, si një ujë që del nga i njëjti burim dhe nuk përzihet me rrjedha të tjera. Në Amerikën Latine magjikja lind nga një përzierje kulturash dhe historish, ku bashkëjetojnë elemente indigjene, spanjolle dhe afrikane, duke krijuar një identitet të ndërthurur që kërkon ta kuptojë vetveten. Në këtë kuptim, miti latino-amerikan nuk ruhet në formën e tij origjinale, por rikompozohet përmes përvojës historike dhe kulturore të kolonizimit dhe transformimit shoqëror. Në romanin e Berishës, përkundrazi, miti nuk është produkt i përzierjes kulturore, por vazhdim i një trungu shpirtëror që nuk është shkëputur nga rrënjët e tij.
- Kjo ndryshon edhe funksionin e saj (magjikes), sepse në “Gjin Bardhela i Arbresh” ajo nuk përdoret për të rrëfyer historinë, por për të depërtuar në qenien njerëzore dhe për të ndriçuar kufirin e brishtë mes jetës dhe vdekjes, mes kujtesës dhe harresës. Te Márquez apo Rulfo, fjala vjen, ajo bëhet një mënyrë për të treguar historinë e dhimbshme të një kontinenti dhe për të shprehur (përmes figurave të çuditshme) një realitet që nuk përshkruhet ndryshe. Tek Berisha realizmi magjik është introspektiv; tek latino-amerikanët ai është historik dhe social. Në këtë kuptim, realizmi magjik latino-amerikan lidhet shpesh me konceptin e “kujtesës historike kolektive”. Kjo shihet edhe te Alejo Carpentier, e mrekullueshmja shërben për të rindërtuar një realitet të thyer nga kolonializmi dhe dhuna.
Te Berisha magjikja afrohet më shumë me dimensionin ontologjik të qenies; ajo nuk shpjegon historinë, por thellon përjetimin e ekzistencës, si një dritë që nuk ndriçon ngjarjet, por vetë thellësinë e errët të qenies njerëzore. Kështu, në rrafshin e përgjithshëm, realizmi magjik latino-amerikan funksionon si një estetikë e kujtesës historike të shënuar nga trauma kolektive, ndërsa realizmi magjik i Berishës si një estetikë e kujtesës ontologjike që ruan pandërprerjen e qenies.
- Edhe koha rrjedh ndryshe në këto dy botë, sepse në romanin shqiptar ajo nuk ecën në vijë të drejtë, por kthehet mbi vetvete dhe rikrijon vazhdimisht lidhjen mes së kaluarës dhe së tashmes, duke e bërë kujtesën një përvojë të gjallë që nuk shkëputet plotësisht. Duket sikur vetë koha ndalet për një çast dhe dëgjon, si një plakë e urtë që ruan në gji historitë e pathëna, ndërsa njeriu përpiqet të kuptojë nëse është ai që e jeton botën, apo bota që e ëndërron atë. Koha në romanin shqiptar nuk është histori; ajo është kujtesë e gjallë. Ajo nuk rrjedh si ujë që shkon drejt humbjes, por si një damar i nëndheshëm që e ushqen vazhdimisht trupin e së tashmes.
Në realizmin magjik latino-amerikan, edhe pse koha shpesh merr formë ciklike, ajo mbart gjithmonë peshën e historisë dhe të ngjarjeve që kanë lënë gjurmë të thella në ndërgjegjen kolektive, dhe e bën përsëritjen një lloj fatkeqësie që nuk shmanget lehtë. Në këtë kuptim, tek Gabriel García Márquez, sidomos në “Njëqind vjet vetmi”, koha ciklike nuk është thjesht strukturë narrative, por shndërrohet në një ligj ekzistencial të përsëritjes, ku historia e familjes dhe e komunitetit rikthehet vazhdimisht mbi vetveten si një fat. Kjo mënyrë e konceptimit të kohës afrohet edhe me vizionin e Juan Rulfo-s, ku koha shpërbëhet dhe humbet linearitetin e saj, dhe kthehet në një hapësirë jehone dhe kujtese të fragmentuar. Në këtë traditë mund të shihet edhe ndikimi i një koncepti më të gjerë latino-amerikan të “kohës historike traumatike”, ku e kaluara nuk kalon, por mbetet e pranishme si përjetim kolektiv.
- Një tjetër dallim shfaqet në mënyrën si trajtohet vdekja; në romanin shqiptar ajo nuk është një fundi, por një kalim i heshtur drejt një gjendjeje tjetër të qenies, ku të vdekurit qëndrojnë pranë të gjallëve pa e prishur rendin e botës. Te Rulfo, fjala vjen, vdekja merr një peshë të rëndë dhe mbulon gjithçka me një ndjenjë boshllëku dhe jehone, sikur jeta të ishte vetëm një kujtim i largët që nuk arrin të rikthehet. Vdekja tek Anton Nikë Berisha është vazhdimësi ontologjike; tek Rulfo është plagë historike. Në këtë drejtim, tek Rulfo, sidomos në “Pedro Páramo”, vdekja shndërrohet në hapësirë luminalë, ku ekzistenca nuk mbyllet, por vazhdon si jehonë e ndërprerë e një bote të shkatërruar, duke krijuar atë që kritika letrare e ka quajtur “hapësirë e ndërmjetme ekzistenciale”, ku kufijtë mes jetës dhe vdekjes humbasin qartësinë e tyre. Te Berisha kjo hapësirë nuk është e copëtuar, por e natyrshme dhe e shkrirë në rendin e qenies. Është sikur vdekja në njërin horizont të jetë një mur që shembet mbi kujtesën, ndërsa në tjetrin një prag i ulët që nuk e ndërpret ecjen, por e vazhdon atë në heshtje.
Ndoshta në këtë ndërthurje të heshtur të reales me të magjiken realiteti shfaqet si një derë gjysmë e hapur, ku botët prekin njëra-tjetrën pa u përzier plotësisht, duke ruajtur një drejtpeshim të brishtë që e bën përvojën njerëzore më të thellë dhe më të pasur.
- Dallimi më i thellë qëndron në vetë natyrën e magjikes: në romanin shqiptar ajo është mënyra natyrore e të qenit dhe nuk ka nevojë të arsyetohet, ndërsa në realizmin magjik latino-amerikan ajo është një gjuhë e zgjedhur për të treguar një realitet të vështirë dhe për të shprehur absurditetin e tij. Këtë funksion të mitit si rikrijim dhe shpëtim estetik e shohim qartë edhe te Alejo Carpentier, i cili e koncepton realitetin latino-amerikan si “real maravilloso”, ku e magjishmja nuk është trashëgimi e pandryshuar, por një mënyrë për të rikthyer kuptimin në një botë të fragmentuar nga historia dhe kolonializmi. Në këtë kuptim, miti nuk ruhet, por rindërtohet si formë e mbijetesës shpirtërore.
Në njërën traditë miti jeton si një trashëgimi që nuk është shuar kurrë; në tjetrën ai rikrijohet si një shpëtim që lind nga nevoja për t’i dhënë kuptim një bote të thyer.
Kështu, në njërën anë kemi një botë ku miti është ende gjallë dhe flet me zë të ulët e të qëndrueshëm, ndërsa në anën tjetër kemi një botë ku miti rikrijohet për të kuptuar një realitet të thyer; dhe pikërisht në këtë dallim qëndron bukuria e këtij krahasimi, sepse ai na tregon dy mënyra të ndryshme të së njëjtës përpjekje njerëzore për të gjetur kuptim në jetën që rrjedh mes dritës dhe hijes.
Në realizmin magjik latino-amerikan, njerëzit jetojnë me fantazmat. Në romanin e Anton Nikë Berishës- arbëreshi jeton me dheun. Dheu bëhet kujtesë, trup, gjak, vazhdimësi.
Dhe në këtë përkim të heshtur, toka nuk është më thjesht vend, por një hapësirë që mban brenda vetes kujtesën si një qiell të përmbysur, ku e shkuara nuk bie poshtë, por qëndron e varur mbi jetën. Pikërisht këtu realizmi magjik shqiptar nuk kërkon të habisë lexuesin; ai kërkon ta rikthejë atë në një mënyrë më të thellë të të jetuarit.
- Në këtë këndvështrim më të gjerë, realizmi magjik i Anton Nikë Berishës nuk mund të lexohet thjesht si një paralelizëm me traditën latino-amerikane, por si një shfaqje më e qetë dhe më e brendshme e një bote ku miti nuk është larguar kurrë nga përditshmëria njerëzore. Ai lind jo nga nevoja për të shpikur një realitet alternativ; realizmi magjik i Berishës duket si një rikthim në një unitet të hershëm ontologjik, ku njeriu, natyra dhe e magjikja vazhdojnë të bashkëjetojnë pa konflikt. Në këtë kuptim, romani “Gjin Bardhela i arbëresh & Etja e gurëzuar” nuk qëndron në periferi të realizmit magjik botëror, por e zgjeron atë drejt një dimensioni tjetër: drejt një realizmi magjik të kujtesës së gjatë, ku historia nuk jo vetëm rrëfehet, por përjetohet si trashëgimi shpirtërore. Në këtë dallim shfaqet një ndarje më e thellë: një realizëm magjik që e përjeton botën si vazhdimësi të qenies, dhe një tjetër që e rindërton atë përmes plagëve të historisë dhe gjurmëve të saj të thyera.
Është sikur në njërin horizont bota të qëndrojë e plotë, si një gur i vetëm i mbajtur nga kujtesa, ndërsa në tjetrin të shfaqet si një mozaik i shpërndarë që kërkon vazhdimisht të rindërtohet. Kështu, vepra nuk mbetet thjesht në dialog me Márquez-in apo Rulfo-n, por hap një rrugë të sajën, ku realizmi magjik merr një tingull tjetër dhe një mënyrë tjetër të të qenit.
- Në këtë mënyrë, krahasimi mes realizmit magjik të romanit të Anton Nikë Berishës dhe romaneve latino-amerikan nuk mbetet në nivelin e një dallimi estetik, por hap një horizont më të thellë kulturor dhe ekzistencial: ekzistojnë realizma magjikë që lindin nga kriza e historisë dhe realizma magjikë që burojnë nga vazhdimësia e kujtesës. Tek Gabriel García Márquez dhe Juan Rulfo, magjikja shpesh shërben si formë mbijetese brenda një bote të thyer, ku historia përsëritet si plagë e pashëruar; te Berisha ajo shndërrohet në mënyrë për të mos e humbur botën e trashëguar, në një kujtesë që nuk ndërpritet, por merr frymë në vetë qenien.
Pra, në romanin shqiptar miti nuk rikrijohet- ai vazhdon të jetojë si strukturë e brendshme e realitetit; nuk është një shtresë imagjinare mbi botën, por mënyrë për ta përjetuar botën në thellësinë e saj më të vërtetë.
Në këtë kuptim, ‘Gjin Bardhela i Arbëresh & Etja e gurëzuar’ na bind se realizmi magjik nuk është pronë e një kontinenti apo një shkolle letrare, por një gjuhë universale e shpirtit njerëzor, që ndryshon sipas mënyrës se si popujt e përjetojnë kohën, kujtesën dhe ekzistencën. Në këtë roman, arbëreshi nuk endet mes fantazmave të historisë, por ecën brenda një bote ku dheu, kujtesa dhe shpirti flasin ende të njëjtën gjuhë të pandarë.
Pikërisht këtu qëndron veçantia e veprës: ajo nuk e bën realitetin të duket i pabesueshëm, por e rikthen misterin në natyrshmëri, duke e zhvendosur lexuesin nga habia estetike drejt një përjetimi më të thellë të qenies të frymëmarrjes shpirtërore. Në këtë lexim, realiteti nuk shfaqet më si sipërfaqe që shikohet, por si thellësi që zbulohet, njësoj si një burim që nuk shihet nga jashtë, por ndihet vetëm kur i afrohesh ujit të tij të brendshëm.
Në fund, realizmi magjik i Berishës nuk synon të dëshmojë mrekullinë, por të kujtojë se mrekullia ka qenë gjithmonë pjesë e mënyrës e të jetuarit të njerëzve. Ndoshta për këtë arsye lexuesi nuk largohet me ndjesinë e një historie të jashtëzakonshme, por me ndjesinë më të rrallë artistike: sikur vetë realiteti është bërë më i thellë, më i qetë dhe më i gjallë në heshtjen e tij të brendshme.
Sarandë, maj 2026
