ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (9)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

ROLI I VËLLEZËRVE GËRVALLA DHE KADRI ZEKËS NË ORGANIZIMIN E DEMONSTRATAVE NË MËRGATËN SHQIPTARE

Në mesin e gjithë atyre fletëve të zverdhura nga koha, mes trakteve, thirrjeve dhe apelëve që mbanin ende erën e një epoke të trazuar, gjeta edhe një trakt tjetër, të mbushur me një frymë të fortë qëndrese dhe krenarie kombëtare. Ai nuk ishte thjesht një tekst politik; ishte një zë që vinte nga thellësia e mërgimit shqiptar, një zë që përpiqej t’u jepte kurajë bashkatdhetarëve të shpërndarë nëpër botë, në kohën kur lodhja, malli dhe zhgënjimi mund ta lëkundnin edhe shpirtin më të fortë.

Ky trakt u drejtohej mërgimtarëve shqiptarë me një ton të ngrohtë, por njëkohësisht të vendosur. Ai i ftonte që të mos dorëzoheshin kurrë, pavarësisht largësisë nga atdheu, pavarësisht jetës së rëndë në tokë të huaj dhe pavarësisht goditjeve që pushteti përpiqej t’u jepte çdo ditë. Në ato rreshta ndihej bindja se mërgimtari shqiptar nuk duhej të humbiste krenarinë për popullin e vet dhe për trimat që kishte nxjerrë historia shqiptare.

Sa domethënëse tingëllon kjo thirrje për të qëndruar krenar. Ishte sikur autori të dëshironte t’u kujtonte shqiptarëve se, edhe pse të lodhur nga puna e rëndë në fabrikat e Evropës, ata bartnin mbi vete trashëgiminë e një populli që kishte kaluar nëpër shekuj sakrificash dhe rezistence. Në zemrat e tyre jetonin kujtimet e luftëtarëve, të dëshmorëve dhe të atyre burrave e grave që nuk ishin përkulur përballë pushtuesve.

Trakti i këshillonte me ngulm që rruga e nisur për liri nuk duhej ndërprerë. Ishte një rrugë e gjatë, e nisur shumë kohë më parë, nga breza të tërë shqiptarësh që kishin luftuar me armë, me fjalë, me sakrificë dhe me burgje për dinjitetin kombëtar. Autori e paraqiste këtë përpjekje si një zinxhir historik që lidhte të kaluarën me të tashmen dhe të ardhmen. Brezat e mëhershëm kishin ndezur flakën e rezistencës, ndërsa detyra e brezit të mërgimtarëve ishte ta mbanin atë të ndezur.

Sa e dhimbshme është kjo ide e vazhdimësisë së luftës. Sikur historia shqiptare të ishte një stafetë e gjatë sakrifice, ku një brez ia dorëzonte tjetrit amanetin e lirisë. Dhe trakti shprehte bindjen se edhe gjeneratat që do të vinin pas nuk do ta ndalnin këtë rrugë derisa të vinte dita e shumëpritur e çlirimit.

Në ato rreshta ndihej një besim pothuajse i shenjtë tek liria — si një ëndërr që mund të vonohej, por që nuk mund të vritej. Ishte bindja se, edhe nëse një brez lodhej apo binte, një tjetër do të ngrihej për ta vazhduar rrugën. Kjo i jepte traktit një dimension të thellë moral dhe historik. Lufta për liri nuk paraqitej si akt i një momenti, por si pjesë e vetë qenies së popullit shqiptar.

Mërgimtarëve u kërkohej të mos e harronin këtë barrë historike. Edhe pse jetonin larg Kosovës, nëpër qytete të huaja dhe mes një jete të vështirë emigranti, ata duhej të mbeteshin të lidhur me idealin kombëtar. Në ato vite, shumë shqiptarë ndoshta ndienin lodhje, dëshpërim apo edhe frikë. Por traktet e tilla përpiqeshin t’i ngrinin shpirtërisht, t’u kujtonin se sakrificat e tyre kishin kuptim dhe se ata ishin pjesë e një historie më të madhe se vetja.

Kur e lexon sot këtë trakt, të duket sikur dëgjon zërin e një brezi që refuzonte ta pranonte humbjen. Në të jeton krenaria për trimat shqiptarë, respekti për brezat që kishin luftuar dhe besimi i palëkundur se liria nuk mund të ndalej nga asnjë pushtet.

Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën kaq prekës këtë tekst: ai nuk flet vetëm për politikën e një kohe të caktuar, por për forcën e kujtesës dhe të shpresës njerëzore. Në të jeton ideja se popujt mund të shpërndahen nëpër botë, mund të varfërohen, mund të përndiqen, por nuk mund ta humbin kurrë plotësisht ëndrrën për liri.

Prandaj ky trakt mbetet si një testament shpirtëror i mërgatës shqiptare — një zë që u thoshte shqiptarëve të mos e ulnin kokën, të qëndronin krenarë për historinë e tyre dhe të vazhdonin rrugën që brezat e mëhershëm kishin nisur me aq shumë sakrificë, derisa një ditë në horizont të shfaqej liria e shumëpritur e Kosovës.

Trakti vazhdonte kështu:

 “JEMI MË TË FORTË…!”

Më 17 janar 1982, në ora 22.30, në Untergrupenbah (afër Shtutgardit) ranë për të mos vdekur kurrë, nga bandat kriminele të UDB-se titiste tre shokët tanë të pandarë në luftën tonë për të drejta e liri. Ishin këta shokët: 1. Isuf Gërvalla- 36 vjeçar, 2. Kadri Zeka (ZEQA)- 28 vjeçar, 3. Bardhosh Gërvalla-32 vjeçar.

UDB-ja titiste e Beogradit me terrorin e tyre për të mos lënë shqiptar mbi faqen e dheut tonë edhe kësaj here vrau me dinakëri siç e ka zakon, në mes të natës, këta tre shokë, të cilët deri në momentin e fundit të jetës së tyre nuk kursyen asgjë për çlirimin e popullit tonë nga zgjedha titiste e Beogradit.

Ju, të dashur bashkatdhetarë në mërgim, e keni parë punën e tyre të pakursyer gjatë demonstratave të vitit të kaluar. Ata i patëm në ballë të çdo detyre ku na prinin me flamurin e lirisë dhe me fjalët e tyre të arta. Në fjalët e tyre i dëgjonim me vëmendje, të cilat na jepnin forcë në rezistencën e luftës kundër shovinistëve të tërbuar jugosllavë. Këta tre shokë u lindën bashkë me skamjen dhe mjerimin e popullit tonë. Por, kur u rritën, i thanë atdheut:-jo atdhe, ty nuk të lëmë në skamje e mjerim, që pasurit e tua të i shfrytëzoi Serbia, jo populli i ynë, ty duhet të çlirojmë patjetër, sepse na linde e na rrite, dhe hallet tua do ti marrim mbi supet tona. E morën këtë barrë mbi vete dhe me përpjekje e sakrifica të mëdha e mbajtën me nder, derisa rrodhi gjak në dejt e tyre.

Ata të dashur bashkatdhetarë mërgimtarë, na treguan më së miri kush ishin shovinistet e tradhtarët, e cili ishte populli ynë, trim dhe i pamposhtur, ata na mësuan si ta donim e ta mbronim atdheun tonë të shtrenjtë. Por ata na treguan edhe rrugën drejtë lirisë. Dhe ne mërgimtarëve na bën me dije se paraja e kurbetit është e njomur me djersë e lot, është e ithte si pelini.

Prandaj të dashur vëllezër mërgimtarë, fjalët dhe porosit e tyre duhet çmuar dhe çuar në vend! Ata tani kanë rënë… por, kanë mbetur yje të pashuar!

Ne në këto momente nuk guxojmë të dëshpërohemi e të mposhtemi” (Armiku i cili i vrau tradhtisht, dëshirojnë ligështimin tonë). Prandaj gjëma dhe vajtimi nuk zënë vend, dhembjen duhet ta shndërrojmë në fitore! Trimat nuk qahen, por nderohen ashtu siç e meritojnë. Në këto momente duhet të forcohemi, të mposhtim dhembjen, të bashkohemi si një grusht i vetëm për të quar idealet tona deri në realizimin e plotë të tyre.

As UDB-eja e Beogradit dhe as ndonjë fuqi tjetër çfarëdo qoftë në botë nuk mund ta zhduki farën tonë, edhe shqiptari i fundit do ta kërkojë llogarinë për gjakun që u derdhë për njerëzit që u vranë. Vëllezër lufta jonë do të fitojë mbi armët e banditëve kriminelë që po i zbrazin kundër nesh, pa menduar se këtë që po e mbjellin do ta korrin një ditë, se gjarpinjtë e helmuar të gjakut tonë do të gjejnë vdekjen, në luftën tonë të drejtë.

Kosovë, qëndro krenare Kosovë, se bijtë tu ranë dëshmor, për të mos vdekur kurrë! Ne menduam se do të bashkohemi në Kosovën e lirë, pranë nënave, t’jua shërojmë plagët, por ja, në vend që ti kthehemi Kosovës me grushtin lartë, po i kthehemi theror, me porosinë e fundit : Lufta duhet vazhduar…!

-Populli do ua marrë hakun”
-Vdekje armiqve- liri popullit!
-Lufta jonë është e drejtë dhe do të fitojë!
-Kosova- Republikë!

Trakti vazhdonte me një titull të shkruar me forcë dhe me bindje të thellë shpirtërore:

“Jemi më të fortë…!” Që në këto tri fjalë ndihej menjëherë fryma e qëndresës dhe e sfidës. Ishte sikur autorët e traktit të dëshironin t’i përgjigjeshin drejtpërdrejt dhunës dhe terrorit të pushtetit jugosllav. Vrasja e patriotëve shqiptarë nuk paraqitej si fund i luftës, por si moment që e bënte edhe më të fortë vendosmërinë e mërgatës dhe të popullit shqiptar. Titulli tingëllonte si betim kolektiv, si një zë që dilte nga dhimbja dhe shndërrohej në forcë.

Më pas, trakti sillte një nga ngjarjet më të dhimbshme dhe më tronditëse të historisë së mërgatës shqiptare: Më 17 janar të vitit 1982, në orën 22:30, në Untergruppenbach, afër Shtutgardit të Gjermanisë, u derdh gjaku i tre bijve të Kosovës që kishin zgjedhur rrugën e lirisë. Në atë natë të ftohtë janari, larg atdheut dhe larg Kosovës së robëruar, bandat kriminale të UDB-së titiste goditën mizorisht tre veprimtarë që ishin bërë zëri më i fuqishëm i mërgatës shqiptare.

Por trakti nuk e përshkruante vdekjen e tyre si shuarje. Përkundrazi, me një gjuhë tepër poetike dhe simbolike, shkruante se ata “ranë për të mos vdekur kurrë.” Sa e fuqishme dhe sa tragjikisht madhështore është kjo fjali. Trupat e tyre u vranë, por emrat dhe ideali i tyre, sipas traktit, hynë në pavdekësi. Ata nuk mbetën vetëm viktima të një atentati politik; u shndërruan në simbol të rezistencës shqiptare dhe në figurë të gjallë të kujtesës kombëtare.

Në atë natë të errët janari, mërgata shqiptare sikur humbi zërin e saj më të fuqishëm dhe tribunët më të shquar të çështjes kombëtare. Por, paradoksalisht, pikërisht nga ajo humbje e rëndë lindi një vetëdije edhe më e madhe kombëtare. Gjaku i tyre nuk e trembi dhe as nuk e heshti mërgatën shqiptare — përkundrazi, e zgjoi, e bashkoi dhe e bëri më të vendosur në rrugën e saj. Trakti i përkujtonte me nderim të veçantë dhe krenari emrat e tyre, duke vendosur edhe fotografitë përkatëse në faqet e tij: Jusuf Gërvalla, 36 vjeç, Kadri Zeka, 28 vjeç, dhe Bardhosh Gërvalla, 32 vjeç. Në kujtesën e mërgatës dhe të lëvizjes kombëtare, ata nuk paraqiteshin thjesht si viktima të një atentati politik, por si simbole të sakrificës, qëndresës dhe idealit të lirisë, të cilët me jetën dhe veprën e tyre u shndërruan në frymëzim për brezat që do të vazhdonin rrugën e nisur prej tyre.

Në ato rreshta emrat e tyre nuk dukeshin si të shkruar mbi letër, por si të gdhendur në kujtesën e një populli. Ata përmendeshin si “shokë të pandarë në luftën tonë për të drejta e liri.” Kjo shprehje bart në vete jo vetëm afërsinë e tyre politike, por edhe lidhjen shpirtërore dhe ideale që i bashkonte.

Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi paraqiteshin si njerëz që kishin jetuar për të njëjtën ëndërr — lirinë e Kosovës dhe dinjitetin e popullit shqiptar. Në mërgim ata nuk kishin zgjedhur heshtjen apo rehati personale. Përkundrazi, kishin zgjedhur rrugën e organizimit, të fjalës së lirë, të traktit, të protestës dhe të vetëdijesimit kombëtar. Sa e dhimbshme duhet të ketë qenë ajo natë për shqiptarët në mërgim. Nëpër dhoma emigrantësh, nëpër klube dhe kafene shqiptare të Gjermanisë e Zvicrës, lajmi për vrasjen e tyre duhet të ketë rënë si një rrufe. Ishte sikur UDB-ja të kishte tentuar të vriste jo vetëm tre njerëz, por vetë shpresën dhe organizimin e mërgatës shqiptare.

Por traktshkruesi përpiqej ta kthente pikërisht atë dhimbje në forcë. “Jemi më të fortë” nuk ishte vetëm slogan. Ishte përpjekje për ta bindur mërgatën se sakrifica e tyre nuk duhej të sillte frikë apo dorëzim, por unitet dhe vazhdimësi të luftës. Në ato vite, Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi kishin marrë përmasat e figurave pothuajse legjendare për shqiptarët e mërgimit. Ata nuk shiheshin vetëm si aktivistë politikë, por si mishërim i idealit kombëtar. Jusufi ishte poeti dhe mendimtari që i dha zë dhimbjes së Kosovës, Kadriu, organizatori i palodhur dhe militanti i vendosur, Bardhoshi, shoku besnik dhe pjesë e pandarë e asaj tresheje që jetoi dhe ra për të njëjtin ideal.

Dhe sa prekëse është mënyra si trakti i vendos moshat e tyre pranë emrave. 36, 28 dhe 32 vjeç — vite të reja, jetë të papërfunduara, ëndrra të ndërprera dhunshëm. Ata nuk ishin pleq të lodhur nga jeta, ishin burra në kulmin e energjisë dhe idealizmit të tyre. Pikërisht kjo e bën tragjedinë edhe më të rëndë.

E tani, kur lexohen këta rreshta, ata tingëllojnë si elegji dhe betim njëkohësisht. Në to jeton dhimbja për humbjen e tre figurave të mëdha të rezistencës shqiptare, por edhe krenaria se ata u shndërruan në simbol të pavdekshëm të mërgatës dhe të luftës për liri. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron thelbi i asaj fjalie: “Ranë për të mos vdekur kurrë.”

Sepse trupat e tyre u shuan në një natë të ftohtë janari, por emrat e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit vazhduan të jetojnë në këngë, në traktet e mërgatës, në kujtesën e popullit dhe në vetë historinë e Kosovës. Ata e vinin fuqishëm në pah se UDB-ja titiste e Beogradit vazhdonte rrugën e saj të errët të terrorit, një politikë që, sipas tyre, synonte të mos linte shqiptar të lirë mbi faqen e dheut të vet. Në ato rreshta ndihej bindja e thellë se dhuna ndaj shqiptarëve nuk ishte e rastësishme, por pjesë e një strategjie të menduar për ta frikësuar, përulur dhe shuar shpirtin e rezistencës kombëtare.

Traktshkruesit e përshkruanin UDB-në si një dorë të zezë që vepronte gjithmonë me dinakëri dhe pabesi. Dhe edhe kësaj here, shkruanin ata, ajo kishte goditur natën — në heshtjen e errët, larg syve të botës, ashtu siç kishte vepruar shpesh ndaj bijve më të mirë të popullit shqiptar. Në mendësinë e autorëve të traktit, nata nuk ishte vetëm kohë fizike; ajo simbolizonte fshehtësinë, frikën dhe tradhtinë me të cilën pushteti përpiqej t’i shuante zërat e lirisë.

Sa dramatike dhe e dhimbshme është ajo pamje: tre shqiptarë të mërguar, larg Kosovës së tyre, të ndjekur deri në zemër të Evropës nga hija e terrorit jugosllav. Ata nuk u vranë në fushë beteje të hapur, por në mënyrë tinëzare, në mes të natës, nga një aparat që kishte frikë nga fjala, organizimi dhe vetëdija kombëtare që ata përfaqësonin.

Trakti i përshkruante Jusufin, Kadriun dhe Bardhoshin si shokë që deri në çastin e fundit të jetës nuk kursyen asgjë për çlirimin e popullit shqiptar nga zgjedha titiste e Beogradit. Në ato fjalë ndihej respekti i pafund për sakrificën e tyre. Ata nuk paraqiteshin si njerëz që kishin jetuar për veten, por si burra që kishin vënë jetën në shërbim të një ideali më të madh se vetja- lirisë së Kosovës.

Sa e rëndë dhe madhështore tingëllon shprehja “nuk kursyen asgjë.” Ajo nënkupton se ata kishin flijuar gjithçka — qetësinë, familjen, sigurinë dhe në fund vetë jetën. Në mërgim, ata mund të kishin zgjedhur një jetë të heshtur e të qetë, si shumë emigrantë të tjerë që kërkonin vetëm bukën e gojës. Por ata zgjodhën rrugën më të vështirë: organizimin politik, përhapjen e fjalës së lirë dhe mbajtjen gjallë të çështjes shqiptare në Evropë.

Në trakt ndihej bindja se pushteti jugosllav kishte frikë pikërisht nga kjo vetëdije. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk ishin vetëm tre individë; ata ishin zëra që zgjonin ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve. Ata shkruanin, organizonin, shpërndanin trakte dhe lidhnin mërgatën me Kosovën. Prandaj, për regjimin, ata duhej të heshtshin.

Por traktshkruesit përpiqeshin ta kthenin atë tragjedi në simbol force. Në sytë e tyre, vrasja e tre veprimtarëve nuk ishte triumf i pushtetit, por dëshmi e frikës së tij. Vetë fakti që UDB-ja kishte ndjekur deri në Gjermani këta njerëz tregonte se fjala dhe veprimtaria e tyre kishin depërtuar thellë në ndërgjegjen e shqiptarëve.

Në ato rreshta ndihej edhe një lloj krenarie e heshtur: krenaria për njerëzit që nuk u përkulën deri në frymën e fundit. Ata paraqiteshin si figura që, edhe përballë rrezikut të vazhdueshëm, vazhduan ta mbajnë lart idealin e lirisë. Ishin njerëz që jetuan me bindjen se çlirimi i popullit shqiptar kërkonte sakrificë dhe se historia nuk ndryshohej pa flijim.

Sot, kur lexohen këto fjalë, ato tingëllojnë si një elegji për një kohë të mbushur me dhimbje dhe rezistencë. Në to dëgjohet jehona e një mërgate që jetonte mes fabrikave të Evropës, por që vazhdonte ta ndiente Kosovën si plagë të hapur. Dëgjohet mllefi kundër një regjimi që ndiqte shqiptarët edhe jashtë kufijve të tij, por edhe krenaria për ata që nuk e ndalën rrugën e tyre deri në fund.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron pesha më e madhe e këtij traktit: në mënyrën se si ai e shndërron vrasjen e tre njerëzve në simbol të pavdekësisë së idealit të tyre. Sepse, sipas autorëve, Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk mbetën viktima të natës së 17 janarit; ata u kthyen në emra që do të jetonin përherë në kujtesën dhe ndërgjegjen e popullit shqiptar.

Me fjalë të zgjedhura me kujdes, të mbushura me dhembje, krenari dhe ngushëllim vëllazëror, autorët e traktit përpiqeshin jo vetëm ta qetësonin plagën e mërgatës shqiptare pas vrasjes së Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit, por edhe ta shndërronin atë dhimbje në forcë dhe qëndresë. Në ato rreshta ndihej sikur mërgimtarëve u fliste vetë ndërgjegjja e një populli të plagosur, që mes lotëve kërkonte të mos e humbte besimin dhe krenarinë.

Ata u drejtoheshin bashkatdhetarëve në mërgim me një ton të ngrohtë dhe plot respekt, duke u kujtuar se kishin qenë vetë dëshmitarë të punës së palodhshme dhe të pakursyer të këtyre tre burrave gjatë demonstratave të vitit të kaluar. Nuk flitej për ta si për figura të largëta apo mite të paprekshme, por si për njerëz që kishin ecur mes tyre, që kishin ndarë të njëjtën rrugë proteste, të njëjtin mall për Kosovën dhe të njëjtin rrezik.

Sa prekëse është ajo pamje që krijohet në tekst: Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi në ballë të demonstratave, duke u prirë mërgimtarëve me flamurin e lirisë në duar. Ata nuk ishin vetëm organizatorë apo oratorë, ishin njerëz që ecin përpara turmës, duke i dhënë zemër dhe kuptim protestës shqiptare në mërgim. Flamuri që mbanin nuk ishte vetëm simbol kombëtar — ai bëhej metaforë e vetë idealit të lirisë, një dritë që u tregonte të tjerëve rrugën në kohën e errët të robërisë.

Vijon