[ Libra NëLinjë ]
Ibish Neziri
Një reflektim mbi zgjedhjen e Presidentit dhe funksionalitetin kushtetues në Kosovë
Zgjedhjet parlamentare të 7 qershorit 2026 kanë prodhuar një realitet politik që meriton vëmendje të veçantë jo vetëm nga partitë politike, por edhe nga juristët kushtetues, Gjykata Kushtetuese dhe deputetët e Kuvendit të Republikës së Kosovës.
Rezultatet tashmë të numëruara tregojnë se Lëvizja Vetëvendosje ka dalë bindshëm forca e parë politike në vend, duke fituar më shumë mandate sesa tri partitë kryesore opozitare së bashku. Së bashku me deputetët e komuniteteve joserbe, shumica parlamentare arrin në 63 deputetë, pa e llogaritur deputetin Adem Hoxha, i cili në të kaluarën ka vepruar në kuadër të grupit parlamentar të Listës Srpska.
Pavarësisht bindjeve politike të secilit qytetar, ky rezultat përfaqëson një fakt demokratik që nuk mund të injorohet. Në një sistem parlamentar, zgjedhjet organizohen që qytetarët të përcaktojnë se kujt do t’ia besojnë drejtimin e institucioneve shtetërore. Vota nuk është vetëm e drejtë për të qeverisur; ajo është edhe obligim për të marrë përgjegjësinë e qeverisjes.
Megjithatë, pikërisht këtu fillon dilema kushtetuese.
Edhe pse shumica parlamentare mund të ketë votat e nevojshme për të formuar Qeverinë dhe për të ushtruar pushtetin ekzekutiv, ajo mund të mos jetë në gjendje të zgjedhë Presidentin e Republikës nëse në sallën e Kuvendit nuk sigurohet prania e të paktën 80 deputetëve.
Kjo krijon një paradoks që meriton reflektim serioz.
Shumica parlamentare mund të formojë Qeverinë, të miratojë ligje, të ratifikojë marrëveshje ndërkombëtare dhe të zgjedhë institucione të tjera shtetërore.
Megjithatë, ajo mund të mos jetë në gjendje ta zgjedhë Presidentin e Republikës nëse kundërshtarët e saj politikë vendosin të mos marrin pjesë në seancë.
Në këtë mënyrë, pesha politike e mungesës bëhet më e madhe se pesha e votës, ndërsa mundësia e bllokimit fiton më shumë forcë sesa vetë vendimmarrja.
Kjo nuk është thjesht një çështje procedurale, por prek vetë filozofinë e sistemit demokratik dhe raportin ndërmjet vullnetit të shumicës dhe të drejtave të pakicës.
Në demokraci, vendimet merren me votë. Ato mund të jenë të drejta ose të gabuara, të mençura ose të pamenduara mirë, por legjitimitetin e marrin nga vota. Kur mungesa në sallë fiton fuqi më të madhe sesa vota e deputetit, lind pyetja nëse është ruajtur ende ekuilibri midis shumicës dhe pakicës.
Në themel të çdo demokracie qëndron parimi i sovranitetit popullor. Qytetarët nuk votojnë vetëm për të përcaktuar renditjen e partive politike, por për të mundësuar krijimin e institucioneve që do të qeverisin vendin. Kur vullneti i shprehur përmes votës mund të neutralizohet përmes bojkotit procedural, lind pyetja nëse është ruajtur ekuilibri ndërmjet legjitimitetit demokratik dhe legjitimitetit procedural.
Askush nuk e konteston nevojën që Presidenti i Republikës të gëzojë legjitimitet të gjerë politik dhe as nevojën për kompromis ndërmjet forcave politike. Por kompromisi nuk është i njëjtë me veton. Konsensusi lind nga dialogu dhe marrëveshja, ndërsa vetoja nga bllokimi dhe refuzimi i dialogut. Pikërisht për këtë arsye, një kushtetutë demokratike duhet të krijojë kushte për konsensus, por jo të lejojë që mungesa e tij të shndërrohet në paralizë të institucioneve.
Debati aktual nuk mund të kuptohet pa iu kthyer vendimit të Gjykatës Kushtetuese të vitit 2011, të nxjerrë pas kontestimit të zgjedhjes së Behgjet Pacollit President i Republikës. Në atë rast, Gjykata konstatoi se procedura e zgjedhjes nuk ishte zhvilluar në përputhje me kërkesat kushtetuese, duke e lidhur vlefshmërinë e procesit me pjesëmarrjen e së paku dy të tretave të deputetëve në Kuvend.
Ky interpretim synonte të garantonte legjitimitet më të gjerë politik për institucionin e Presidentit dhe të nxiste kulturën e konsensusit ndërmjet forcave politike. Megjithatë, pesëmbëdhjetë vjet më vonë, shtrohet pyetja nëse ky interpretim po vazhdon t’i shërbejë qëllimit për të cilin është dhënë apo nëse, në rrethana të reja politike, po prodhon pasoja që rrezikojnë funksionalitetin e institucioneve të shtetit. Kjo nuk është një pyetje për të gjykuar vendimin e djeshëm, por për të vlerësuar efektet e tij në realitetin e sotëm kushtetues.
Pikërisht këtu qëndron dallimi ndërmjet qëllimit fillestar të interpretimit dhe efekteve që ai mund të prodhojë në praktikën e sotme politike.
Përvoja e viteve të fundit ka treguar se kërkesa për praninë e 80 deputetëve në sallë nuk ka prodhuar domosdoshmërisht më shumë konsensus. Përkundrazi, ajo ka krijuar një instrument të fuqishëm bllokimi.
Partitë që nuk disponojnë votat e nevojshme për të zgjedhur Presidentin, madje as për të imponuar kandidatin e tyre, mund ta pengojnë zgjedhjen e tij thjesht duke mos marrë pjesë në seancë.
Kështu krijohet një situatë e pazakontë: pa pasur fuqinë për të vendosur, fitohet fuqia për të penguar.
Paradoksi bëhet edhe më i dukshëm kur merret parasysh se subjektet politike që nuk disponojnë numrin e nevojshëm të deputetëve për të zgjedhur Presidentin e Republikës nuk disponojnë as fuqinë politike për të imponuar kandidatin e tyre. Megjithatë, ato mund të pengojnë zgjedhjen e kandidatit që gëzon mbështetjen e shumicës parlamentare. Kështu krijohet një asimetri kushtetuese ku mungon fuqia për të vendosur, por ekziston fuqia për të bllokuar.
Nëse ky mekanizëm mbetet i pandryshuar, Kosova rrezikon të përballet vazhdimisht me të njëjtin skenar, pamundësi për zgjedhjen e Presidentit, shpërndarje të Kuvendit, zgjedhje të reja, përbërje të ngjashme parlamentare dhe bllokadë të re institucionale.
Atëherë problemi nuk do të jetë më kandidati për President dhe as subjekti politik që fiton zgjedhjet. Problemi do të jetë vetë mekanizmi kushtetues, i cili, në vend që të zgjidhë krizat, rrezikon t’i riprodhojë ato.
Gabim do të ishte që kjo çështje të shihej përmes syzeve të interesave të ditës ose të përkatësive partiake. Sot dikush mund të pajtohet me bllokadën sepse ajo dëmton kundërshtarin e tij politik. Nesër, në rrethana të tjera politike, i njëjti mekanizëm mund të përdoret kundër tij.
Paradoksi bëhet edhe më i thellë kur merret parasysh se forcat kryesore politike shqiptare në Kosovë janë njëkohësisht kundërshtare të njëra-tjetrës dhe pretendente të përhershme për pushtet. Secila prej tyre mund të jetë sot në opozitë dhe nesër në qeveri. Megjithatë, shpesh mbrohen ose shfrytëzohen mekanizma që u shërbejnë interesave të momentit. Kështu, një instrument që sot shihet si mjet për të penguar kundërshtarin politik, nesër mund të kthehet në pengesë për vetë atë që e ka mbrojtur. Sepse në demokraci pushteti ndryshon, ndërsa rregullat mbeten.
Sot ky mekanizëm mund të dëmtojë një subjekt politik, nesër një tjetër dhe pasnesër cilëndo forcë që fiton zgjedhjet, por nuk arrin të sigurojë praninë e kundërshtarëve të saj në sallën e Kuvendit.
Prandaj pyetja që duhet t’i shtrojë vetes secili deputet, secili gjyqtar kushtetues dhe secili qytetar nuk duhet të jetë: “Kë e favorizon ky rregull sot?”, por: “Çfarë pasojash do të ketë ky rregull për Republikën e Kosovës pas pesë, dhjetë apo njëzet vjetësh?”
Kushtetutat nuk ndërtohen për një parti politike. Ato nuk ndërtohen as për një mandat qeverisës. Ato ndërtohen për shtetin.
Pikërisht për këtë arsye Gjykata Kushtetuese dhe Kuvendi i Kosovës mbajnë një përgjegjësi të veçantë historike. Qëllimi i Kushtetutës nuk është të prodhojë kriza, por t’i zgjidhë ato. Qëllimi i saj nuk është të krijojë bllokada, por të garantojë vazhdimësinë e shtetit dhe funksionimin e institucioneve.
Një republikë demokratike nuk mund të mbështetet mbi vullnetin e mirë të kundërshtarëve politikë. Ajo duhet të mbështetet mbi rregulla që mundësojnë funksionimin e institucioneve edhe kur mungon kompromisi politik.
Historia kushtetuese e shumë shteteve tregon se asnjë mekanizëm juridik nuk është i paprekshëm. Kur një zgjidhje që dikur është konsideruar garanci për konsensus fillon të prodhojë bllokadë, përgjegjësia e institucioneve nuk është ta mbrojnë verbërisht atë, por ta rivlerësojnë në dritën e përvojës së fituar.
Këtu qëndron edhe thelbi i debatit kushtetues që Kosova duhet ta zhvillojë me përgjegjësi dhe pa paragjykime partiake.
Nëse një rregull prodhon bllokadë sa herë që mungon kompromisi politik, atëherë vetë rregulli ka nevojë për rishikim.
