[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Afirmimi kulturor shqiptar në Kosovën e vitit 1968
Në atmosferën e ndryshimeve politike dhe të gjallërimit kulturor që karakterizoi Kosovën në fund të viteve gjashtëdhjetë, një rol gjithnjë më të rëndësishëm filluan të luanin intelektualët shqiptarë. Studiues, gjuhëtarë, shkrimtarë, arsimtarë dhe veprimtarë të kulturës nuk mbetën vetëm vëzhgues të zhvillimeve të kohës, por u përpoqën që hapësirën e krijuar pas rënies së Rankoviqit ta shfrytëzonin për avancimin e çështjeve që kishin rëndësi të drejtpërdrejtë për jetën kulturore dhe kombëtare të shqiptarëve[1]. Në qendër të këtij angazhimi qëndronte gjuha shqipe, si një prej elementeve themelore të identitetit dhe të vazhdimësisë kulturore të një populli.
Një nga zhvillimet më të rëndësishme të kësaj periudhe lidhej me përpjekjet për njësimin e gjuhës letrare shqipe dhe afrimin e përdorimit të saj në Kosovë me atë në Shqipëri. Për intelektualët shqiptarë, çështja e gjuhës nuk ishte vetëm problem drejtshkrimor apo debat i kufizuar ndërmjet specialistëve. Ajo kishte një domethënie shumë më të gjerë kulturore dhe historike. Shqiptarët jetonin të ndarë në sisteme të ndryshme shtetërore, por gjuha përbënte një nga lidhjet më të fuqishme që i bashkonte përtej kufijve politikë. Për këtë arsye, afrimi i normave të të shkruarit dhe të përdorimit publik të shqipes shihej si një hap i rëndësishëm drejt krijimit të një hapësire të përbashkët kulturore.
Në këtë kontekst duhet kuptuar edhe marrëveshja e arritur ndërmjet intelektualëve shqiptarë të Kosovës për orientimin drejt një gjuhe të përbashkët letrare me shqiptarët e Shqipërisë. Ky zhvillim lidhej me Konsultën Gjuhësore të Prishtinës të vitit 1968[2], e cila përbën një moment të rëndësishëm në historinë e standardizimit të shqipes. Përmes saj u afirmua parimi se shqiptarët, pavarësisht ndarjeve politike dhe territoriale, duhej të synonin një normë të përbashkët të gjuhës së shkruar. Në këtë mënyrë, gjuha bëhej një urë kulturore që kapërcente kufirin shtetëror ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë.
Rëndësia e këtij orientimi ishte veçanërisht e madhe për arsimin, botimet, shtypin dhe institucionet shkencore në Kosovë. Një gjuhë letrare më e njësuar krijonte mundësi për qarkullim më të gjerë të librave dhe të teksteve, për bashkëpunim më të afërt ndërmjet studiuesve dhe për zhvillimin e një terminologjie të përbashkët shkencore e kulturore. Në këtë kuptim, njësimi gjuhësor nuk ishte vetëm një vendim për mënyrën se si duhej shkruar një fjalë apo ndërtuar një fjali; ai ishte pjesë e procesit të konsolidimit të institucioneve kulturore dhe arsimore shqiptare në Kosovë.
Paralelisht me këtë zhvillim gjuhësor, në hapësirën publike po riktheheshin gjithnjë më dukshëm edhe figurat e historisë kombëtare shqiptare. Në Prizren, qytetin e lidhur pazgjidhshmërisht me Lidhjen Shqiptare të Prizrenit, u ngrit busti i Abdyl Frashërit, njërit prej personaliteteve kryesore politike të Lidhjes dhe një prej figurave më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Vendosja e bustit të tij pikërisht në Prizren kishte një simbolikë të fuqishme: figura e Abdyl Frashërit rikthehej në hapësirën ku në vitin 1878 ishte zhvilluar një prej kapitujve vendimtarë të veprimtarisë së tij politike[3].
Abdyl Frashëri përfaqësonte më shumë sesa kujtimin e një personaliteti historik. Veprimtaria e tij lidhej me përpjekjen për organizimin politik të shqiptarëve, mbrojtjen e trojeve të banuara prej tyre dhe artikulimin e kërkesave kombëtare në një periudhë kur po ndryshonte harta politike e Ballkanit. Prandaj, ngritja e bustit të tij në Prizren, në atmosferën e përkujtimit të Lidhjes, e sillte këtë trashëgimi nga historia në hapësirën publike të së tashmes.
Këto dy zhvillime – afrimi drejt njësimit të gjuhës shqipe dhe rikthimi i figurave të Rilindjes Kombëtare në hapësirën publike – në pamje të parë mund të duken të natyrave të ndryshme. Në thelb, megjithatë, ato ishin pjesë e të njëjtit proces. Njëra afirmonte unitetin kulturor përmes gjuhës, ndërsa tjetra forconte kujtesën historike përmes figurave dhe ngjarjeve që kishin ndërtuar vetëdijen kombëtare shqiptare.
Në këtë kuptim, viti 1968 shfaqet si një periudhë e rëndësishme jo vetëm për shkak të demonstratave dhe kërkesave politike, por edhe për shkak të një rizgjimi të fuqishëm kulturor e historik. Shqiptarët në Kosovë po kërkonin më shumë hapësirë për gjuhën e tyre, po forconin institucionet kulturore, po rikthenin në kujtesën publike personalitetet e historisë kombëtare dhe po krijonin lidhje më të qarta me zhvillimet kulturore në Shqipëri.
Prandaj, njësimi i gjuhës dhe ngritja e bustit të Abdyl Frashërit nuk duhen parë vetëm si dy ngjarje të veçuara të atij viti. Ato dëshmonin se afirmimi shqiptar në Kosovë po merrte një formë gjithnjë më të plotë: gjuha po bashkonte atë që kufijtë politikë e kishin ndarë, ndërsa kujtesa historike po rikthente në hapësirën publike figurat që kishin artikuluar më herët idealin e bashkimit dhe të të drejtave kombëtare. Në vitin 1968, shqiptarët nuk po kërkonin vetëm ta kujtonin historinë e tyre; përmes gjuhës, arsimit dhe kulturës, po kërkonin ta bënin atë pjesë të së tashmes së tyre[4].
Aktivizimi gjithnjë më i dukshëm kulturor, kombëtar dhe politik i shqiptarëve gjatë vitit 1968 nuk kaloi pa kundërreagime. Përkujtimi i figurave të historisë kombëtare, manifestimet kushtuar Skënderbeut dhe Lidhjes së Prizrenit, përpjekjet për afirmimin e gjuhës shqipe dhe kërkesat për avancimin e pozitës së Kosovës krijuan një atmosferë të re, në të cilën çështja shqiptare po bëhej gjithnjë më e pranishme në jetën publike. Pikërisht kjo dukshmëri e shtuar e kërkesave shqiptare shkaktoi shqetësime dhe reagime në qarqe të caktuara serbe, si në Serbi, ashtu edhe në Kosovë.
Sipas burimeve të kohës, një prej formave përmes së cilës u shfaq ky kundërshtim ishte shpërndarja e trakteve me përmbajtje kundër shqiptarëve[5]. Traktet, si mjete të komunikimit politik jashtë kanaleve zyrtare, kishin një funksion të veçantë në një sistem ku shtypi dhe debati publik kontrolloheshin në masë të konsiderueshme nga strukturat partiake. Ato mundësonin përhapjen e qëndrimeve që jo gjithmonë artikuloheshin haptazi në institucionet shtetërore ose në mediat zyrtare. Në këtë rast, përmbajtja e tyre dëshmonte se avancimi i kërkesave shqiptare nuk pranohej njësoj nga të gjitha qarqet politike dhe shoqërore.
Shfaqja e materialeve të tilla duhet parë edhe në kontekstin e tensioneve që shoqëronin debatin për pozitën e Kosovës. Sa më shumë që shqiptarët kërkonin zgjerimin e të drejtave gjuhësore, arsimore, kulturore dhe politike, aq më shumë në disa qarqe serbe lindte frika se këto kërkesa mund të çonin drejt dobësimit të lidhjeve të Kosovës me Serbinë. Kështu, një proces që për shqiptarët paraqitej si përpjekje për barazi dhe korrigjim të pabarazive të trashëguara, nga kundërshtarët e tij mund të interpretohej si kërcënim ndaj rendit ekzistues politik dhe kushtetues.
Por traktet që qarkullonin në Kosovë nuk vinin vetëm nga qarqet kundërshtare të kërkesave shqiptare. Në të njëjtën kohë shpërndaheshin edhe materiale të hartuara nga veprimtarë shqiptarë, përmes të cilave popullsisë i bëhej thirrje të ndërgjegjësohej dhe të angazhohej më fuqishëm për të drejtat e saj[6]. Në këto materiale theksohej se shqiptarët ende nuk e kishin arritur shkallën e barazisë dhe të lirisë që kërkonin dhe se realizimi i tyre kërkonte një angazhim më të madh shoqëror e politik.
Kjo përplasje përmes trakteve është veçanërisht domethënëse për të kuptuar atmosferën e Kosovës së vitit 1968. Në njërën anë qarkullonin materiale që kundërshtonin afirmimin politik e kombëtar të shqiptarëve; në anën tjetër, traktet e veprimtarëve shqiptarë kërkonin pikërisht mobilizim më të madh për të drejtat kombëtare. Në njëfarë mënyre, rruga, fleta e shpërndarë fshehurazi dhe fjala e shkruar po shndërroheshin në një arenë alternative të debatit politik, përtej gjuhës së kontrolluar të institucioneve dhe shtypit zyrtar.
Përmbajtja e trakteve shqiptare tregonte gjithashtu një ndryshim në mënyrën se si po artikulohej pakënaqësia. Nuk mjaftonte më vetëm evidentimi i padrejtësive; gjithnjë e më shumë bëhej thirrje për veprim, solidaritet dhe ndërgjegjësim kolektiv. Kërkesat për të drejta dhe liri po përpiqeshin të kalonin nga diskutimet e intelektualëve dhe të studentëve drejt shtresave më të gjera të popullsisë. Në këtë mënyrë, çështja e pozitës së shqiptarëve po fitonte një dimension gjithnjë më të gjerë shoqëror.
Në të njëjtën kohë, ekzistenca e trakteve me përmbajtje të kundërt dëshmonte se procesi i ndryshimeve nuk zhvillohej pa rezistencë. Pas rënies së Rankoviqit ishte krijuar një hapësirë më e madhe për diskutimin e problemeve që më parë ishin heshtur, por kjo nuk do të thoshte se kundërthëniet ndërmjet shqiptarëve dhe qarqeve që kundërshtonin avancimin e pozitës së tyre ishin kapërcyer. Përkundrazi, sa më hapur artikuloheshin kërkesat shqiptare, aq më qartë dilnin në sipërfaqe edhe kundërshtimet ndaj tyre.
Prandaj, “lufta e trakteve” e vitit 1968 mund të shihet si një pasqyrë e vogël e një përplasjeje shumë më të madhe politike. Nëpërmjet disa fletëve të shpërndara në qytete e vendbanime përballeshin dy vizione të ndryshme për të ardhmen e Kosovës: njëri kërkonte ruajtjen e raporteve ekzistuese dhe e shihte me dyshim forcimin e kërkesave shqiptare, ndërsa tjetri këmbëngulte se shqiptarët duhej të organizoheshin dhe të kërkonin më vendosmërisht barazi, të drejta dhe liri. Kështu, traktet nuk ishin vetëm fletë propagandistike të një kohe të trazuar; ato ishin një shenjë se beteja për mënyrën se si do të kuptohej dhe do të përcaktohej pozita e shqiptarëve në Jugosllavi kishte hyrë në një fazë shumë më të hapur.
Mesazhi përmbyllës i “Turistit Shqiptar”
Në përfundim të shkrimit, gazeta “BESA” largohet për një çast nga kronika e ngjarjeve konkrete dhe e ngre rrëfimin në një rrafsh më të gjerë historik e filozofik. Pas përshkrimit të zhvillimeve politike, manifestimeve kombëtare, kërkesave për barazi, proceseve gjyqësore dhe tensioneve që kishin shoqëruar shqiptarët gjatë kësaj periudhe, autori që nënshkruhej me pseudonimin “Turisti Shqiptar” e përmbyllte analizën me një bindje që përshkonte gjithë shkrimin e tij: koha nuk mund të ndalet dhe, bashkë me të, ndryshojnë njerëzit, mendimet, vetëdija dhe mënyrat përmes të cilave shoqëritë kërkojnë të drejtat e tyre[7].
Pohimi se “koha ecën” nuk ishte vetëm një konstatim mbi rrjedhën e natyrshme të historisë. Në kontekstin e Kosovës dhe të shqiptarëve në Jugosllavinë e vitit 1968, ai merrte kuptimin e një mesazhi politik. Autori synonte të thoshte se shoqëritë nuk mund të mbahen pafundësisht në të njëjtën gjendje dhe se brezat e rinj nuk i pranojnë domosdoshmërisht kufizimet që u janë imponuar brezave para tyre. Me zhvillimin e arsimit, zgjerimin e shtypit, rritjen e numrit të studentëve dhe forcimin e institucioneve kulturore, edhe vetëdija e shqiptarëve për pozitën dhe të drejtat e tyre po ndryshonte.
Në këtë kuptim duhet lexuar edhe pohimi i fuqishëm i autorit se liria nuk mund të ndrydhet dhe, aq më pak, të asgjësohet[8]. Për “BESËN”, historia kishte dëshmuar se pushteti mund ta kufizojë përkohësisht shprehjen e lirë, mund të përdorë mekanizma represioni, të ndjekë kundërshtarët politikë apo të përpiqet ta kontrollojë shoqërinë, por nuk mund ta shuajë përgjithmonë aspiratën e njerëzve për liri. Autori e shihte këtë si një ligj pothuajse të pashmangshëm të zhvillimit historik: sa më shumë që një kërkesë shtypet, aq më shumë ajo mund të mbetet e pranishme në kujtesën dhe vetëdijen e atyre që e bartin.
Për ta përforcuar këtë mendim, “Turisti Shqiptar” i drejtohej përvojës së historisë botërore. Sipas tij, as diktatorët dhe as diktaturat më të njohura nuk kishin arritur ta zhduknin përfundimisht dëshirën njerëzore për liri, madje as në periudha kur mundësitë e komunikimit, të organizimit dhe të përhapjes së ideve ishin shumë më të kufizuara sesa në shekullin XX[9]. Nëse një gjë e tillë nuk kishte qenë e mundur në kohë kur shoqëritë ishin më të izoluara dhe mjetet teknike të komunikimit shumë më të varfra, atëherë, sipas logjikës së autorit, ajo bëhej edhe më e pamundur në një epokë të zhvillimit të shpejtë shkencor dhe teknologjik.
Këtu qëndron edhe një prej ideve më interesante të përfundimit të shkrimit. Përparimi teknik nuk shihej vetëm si zhvillim material, por edhe si faktor që e bënte gjithnjë më të vështirë izolimin e njerëzve dhe kontrollimin e informacionit. Lajmet, idetë dhe përvojat e popujve të tjerë qarkullonin më shpejt, ndërsa brezat e rinj kishin mundësi më të mëdha për të krahasuar pozitën e tyre me atë të të tjerëve. Në një botë që po bëhej gjithnjë më e ndërlidhur, ruajtja e pabarazive përmes heshtjes dhe izolimit bëhej gjithnjë më e vështirë.
Në kontekstin shqiptar, ky përfundim fitonte një kuptim të drejtpërdrejtë. Pas viteve të presionit të lidhur me aparatin e sigurimit dhe periudhën e Rankoviqit, zhvillimet e fundviteve gjashtëdhjetë po dëshmonin se kërkesat shqiptare nuk ishin zhdukur. Përkundrazi, ato po dilnin në sipërfaqe në forma të ndryshme: përmes debatit intelektual, gjuhës dhe arsimit, përkujtimeve historike, veprimtarisë studentore, manifestimeve kulturore dhe kërkesave politike. Ajo që për një kohë kishte mundur të mbahej larg hapësirës publike, tashmë po artikulohej gjithnjë më qartë.
Prandaj, fjalia “Liria nuk mund të ndrydhet” mund të lexohet si thelbi i mesazhit që “Turisti Shqiptar” dëshironte t’u përcillte lexuesve të “BESËS”. Për të, historia nuk ishte një proces i palëvizshëm dhe pushteti nuk ishte i përjetshëm. Regjimet mund të ndryshonin, kufijtë e lejueshëm mund të zgjeroheshin ose të ngushtoheshin, por aspirata për dinjitet dhe liri vazhdonte të mbijetonte dhe të kalonte nga një brez te tjetri.
Në këtë mënyrë, shkrimi përfundonte jo me një ngjarje të veçantë, por me një mesazh historik dhe politik të mbështetur mbi besimin në ndryshim. Në optikën e gazetarit, koha punonte kundër çdo sistemi që përpiqej ta mbështeste qëndrueshmërinë e vet mbi kufizimin e lirive. Njerëzit ndryshonin, brezat arsimoheshin, vetëdija zgjerohej dhe kërkesat që dikur mund të heshteshin fillonin të kërkonin hapësirën e tyre në jetën publike.
Kështu, përfundimi i “Turistit Shqiptar” tingëllonte njëkohësisht si konstatim dhe si paralajmërim: mund të pengohet përkohësisht shprehja e lirisë, por nuk mund të ndalet vetë rrjedha e historisë. Sepse koha ecën, njerëzit ndryshojnë dhe një e drejtë e mohuar nuk pushon së ekzistuari vetëm pse pushteti refuzon ta njohë atë. Në fund, pikërisht kjo ishte bindja që “BESA” kërkonte të përcillte: liria mund të vonohet, mund të shtypet dhe të paguhet shtrenjtë, por nuk mund të zhduket nga vetëdija e një populli që vazhdon ta kërkojë atë[10].
Vijon
[1] https://albanica.al/univers/article/view/618
[2] Idriz Ajeti, Çështje të gjuhës letrare shqipe, “Studime gjuhësore IV”, Rilindja, 1989, Prishtinë.
[3] Ndodhina të veçanta, gazeta BESA, Stamboll, 6 maj 1968,
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
