DETI KA FUND

Nga Gjon Marku

• ese

E keqja ndaj shqiptarëve nuk ka fund

Ka fjali që lindin si një psherëtimë dhe mbeten si një gur në ndërgjegjen e një kombi. Kjo është njëra prej tyre.

Deti, sado i madh të jetë, e ka një breg. E ka një cak ku dallga thyhet, ku horizonti mbaron dhe ku uji, më në fund, dorëzohet përpara tokës. Edhe stuhia më e egër një ditë fashitet. Edhe dallga, pasi ngrihet si një mur, bie. Edhe deti, që nga larg duket i pafund, në të vërtetë i ka kufijtë e vet.

Por ka një det tjetër që shqiptarët e kanë njohur për shekuj. Një det pa brigje. Një det me lot, me ikje, me humbje, me gjak, me varre pa emër, me kufij të vizatuar mbi harta dhe me njerëz të ndarë nga njëri-tjetri jo nga malet, jo nga lumenjtë, por nga vendimet e të tjerëve. Dhe ky det nuk e ka gjetur ende bregun e vet.

Historia shqiptare është një histori në të cilën shpesh duket sikur e keqja ka pasur më shumë durim se drejtësia. Sa herë kemi menduar se një plagë u mbyll, është hapur një tjetër. Sa herë kemi besuar se një padrejtësi mori fund, ajo është shfaqur në një formë tjetër. Në një shekull erdhi pushtimi, në një tjetër copëtimi; pastaj harrimi, përçarja, varfëria, shpërngulja, heshtja. Dhe kur menduam se më në fund historia po na kthente shpinën, zbuluam se ajo nuk kishte ikur askund. Kishte mbetur brenda nesh.

Ndoshta kjo është edhe drama më e madhe e një populli: jo vetëm të përballet me të keqen që vjen nga jashtë, por të mësojë të jetojë me pasojat e saj brenda vetes.

Shqiptari ka pasur gjithmonë një atdhe. Por jo gjithmonë ka pasur mundësinë ta jetojë të plotë atë atdhe.

– Ka pasur malin, por i kanë prerë udhën.
– Ka pasur gjuhën, por i kanë kërkuar të heshtë.
– Ka pasur kujtesën, por i kanë kërkuar ta harrojë.
– Ka pasur tokën, por mbi të kanë vizatuar kufij.
– Ka pasur vëllanë përtej kufirit dhe shpesh nuk ka mundur ta quajë vëlla pa u parë me dyshim.

Dhe kështu, për shekuj, shqiptarët kanë jetuar me paradoksin e një kombi që mund të jetë i vogël në numër, por tepër i madh për t’u zhdukur.

Do të ishte e lehtë ta shkruanim këtë histori vetëm si histori të një të keqeje që na ka ardhur nga të tjerët. E vërteta është më e dhimbshme, sepse jo çdo plagë na është shkaktuar nga jashtë. Ka plagë që ia kemi hapur vetes.

Ka pasur raste kur armiku ka trokitur në derë dhe ne kemi qenë të zënë duke u grindur brenda shtëpisë. Ka pasur momente kur duhej të ishim një zë dhe kemi qenë shumë zëra; kur duhej të ishim një dorë dhe kemi qenë shumë duar që tërhiqnin në drejtime të ndryshme.

Kjo është arsyeja pse fjalia “e keqja ndaj shqiptarëve nuk ka fund” nuk duhet lexuar vetëm si akuzë ndaj botës. Ajo duhet lexuar edhe si pyetje ndaj nesh: sa nga fatkeqësitë tona i ka sjellë historia dhe sa prej tyre i kemi ushqyer vetë?

Një komb nuk humbet vetëm kur i pushtohet toka. Ndonjëherë humbet edhe kur humbet besimin te vetvetja: kur njeriu i aftë largohet, kur i dituri hesht, kur i ndershmi tërhiqet, kur mediokri ngrihet mbi të zotin, kur historia harrohet, kur dëshmitari hesht, kur një shqiptar gëzohet për dështimin e një shqiptari tjetër vetëm sepse ai nuk është në anën e tij.

Këtu fillon një tjetër pushtim: pushtimi i shpirtit.

Shqiptarët kanë njohur shumë dete. Detin Adriatik. Detin Jon. Detin që kanë kaluar me anije. Detin që kanë kaluar me gomone. Detin që kanë parë nga brigjet e Shqipërisë duke ëndërruar një jetë tjetër. Për disa, deti ka qenë rrugë shpëtimi. Për të tjerë, rrugë mërgimi. Për disa, varr.

Sa histori shqiptare janë tretur në ujërat e tij? Sa nëna kanë pritur në breg? Sa fëmijë kanë pyetur pse babai nuk po kthehet? Sa shqiptarë e kanë parë bregun e vendit të tyre për herë të fundit nga një anije?

Dhe prapë, deti ka vazhduar të ketë fund. Ai i ka kthyer dallgët në breg. Ka larë gjurmët e këmbëve. Ka fshehur shumë sekrete. Por e keqja nuk është larë dot prej tij, sepse e keqja nuk është ujë. Është kujtesë. Është pasojë. Është plagë.

Ndoshta historia e shqiptarëve nuk duhet treguar vetëm me data. Duhet treguar me fytyra. Me fytyrën e nënës që pret. Me fytyrën e plakut që kujton një tokë të mbetur matanë kufirit. Me fytyrën e fëmijës që rritet pa babanë. Me fytyrën e mërgimtarit që, pas tridhjetë vitesh, kthehet dhe nuk e gjen më shtëpinë siç e la. Me fytyrën e atij që ruan një fotografi të vjetër si të ishte testament.

Sepse historia e një kombi nuk është vetëm ajo që shkruhet në arkiva. Është edhe ajo që mbetet në sytë e njerëzve. Dhe sytë e shqiptarëve kanë parë shumë. Kanë parë luftëra, kufij, eksode, diktatura, varfëri, familje të ndara, varre. Por kanë parë edhe ringritje. Sepse po të ishte vetëm historia e së keqes, ne nuk do të ishim këtu.

Kjo është ajo që më bën të mendoj se ndoshta fjalia duhet plotësuar:
Deti ka fund. E keqja ndaj shqiptarëve nuk ka fund, nëse ne i lejojmë asaj të jetojë brenda nesh.

Sepse një komb nuk mund ta ndryshojë gjithmonë të kaluarën, por mund të ndryshojë mënyrën se si e kujton atë. Nuk mund t’i fshijë të gjitha padrejtësitë e historisë, por mund të mos lejojë që padrejtësia të bëhet karakter. Nuk mund t’i kthejë të gjithë ata që kanë ikur, por mund të krijojë një vend ku ata që janë ende këtu të mos detyrohen të ikin. Nuk mund të ndërtojë një histori pa plagë, por mund të ndërtojë një të ardhme që nuk i përsërit ato.

Dhe këtu fillon përgjegjësia jonë. Sepse kombi nuk është vetëm ajo që na kanë bërë. Kombi është edhe ajo që bëjmë ne me atë që na kanë bërë. Mund ta kthejmë dhimbjen në urrejtje, ose në kujtesë. Mund ta kthejmë humbjen në dëshpërim, ose në forcë. Mund ta përdorim historinë për të ndërtuar mure, ose për të ndërtuar ura.

Dhe ndoshta këtu qëndron paradoksi i madh shqiptar: kemi mbijetuar jo sepse nuk kemi pasur armiq, por sepse, pavarësisht tyre, kemi pasur diçka që nuk u shua. Gjuhën. Këngën. Kujtesën. Emrin. Tokën. Dhe atë fije të padukshme që lidh një njeri me tjetrin, edhe kur janë mijëra kilometra larg.

Prandaj sot nuk duhet të pyesim vetëm: pse e keqja ndaj shqiptarëve nuk ka pasur fund? Duhet të pyesim edhe: kur do të vendosim ne t’i japim fund asaj që mund ta ndryshojmë?

Sepse deti ka fund. Edhe nata ka agim. Edhe dimri ka pranverë. Edhe plagët, sado të thella, një ditë mund të kthehen në kujtesë. Vetëm një gjë nuk duhet të ketë fund: dëshira e shqiptarit për të qenë i lirë, i drejtë dhe zot i fatit të vet.

Deti ka fund. Dallga thyhet. Stuhia qetësohet. Horizonti afrohet. Por historia vazhdon.

Dhe nëse një ditë fëmijët tanë do të na pyesin se çfarë bëmë me gjithë ato plagë që na la historia, përgjigjja nuk duhet të jetë se i mbajtëm hapur. Duhet t’u themi:

I kujtuam, që të mos përsëriteshin.
I shëruam, që të mos na helmonin.

Dhe mbi to ndërtuam një Shqipëri ku e keqja më në fund gjeti bregun