Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Kontributi i patriotëve shqiptarë të Stambollit në konsolidimin e shtetit shqiptar dhe formimin e qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës
Në vijim të trajtimit të veprimtarisë kombëtare të patriotëve shqiptarë në Stamboll, autori i artikullit të botuar në gazetën “Besa” ndalet në një nga zhvillimet më të rëndësishme të historisë politike shqiptare të periudhës pas Luftës së Parë Botërore: formimin e qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës. Përmes këtij vështrimi, ai synon të nxjerrë në pah lidhjen ndërmjet angazhimit politik e diplomatik të personaliteteve shqiptare në mërgatë dhe përpjekjeve për organizimin e institucioneve shtetërore brenda Shqipërisë.
Sipas autorit, veprimtaria e gjerë e patriotëve shqiptarë të Stambollit, e shprehur përmes organizimit të shoqatave, zhvillimit të arsimit, botimit të shtypit dhe ndërmarrjes së nismave diplomatike, përbënte një kontribut të rëndësishëm në mbrojtjen e pavarësisë dhe të interesave kombëtare. Këto përpjekje nuk mbetën të kufizuara vetëm në veprimtarinë e bashkësisë shqiptare jashtë atdheut, por u ndërlidhën me zhvillimet politike që po përcaktonin të ardhmen e shtetit shqiptar.
Në këtë kontekst, autori theksonte se angazhimi i këtyre personaliteteve gjeti shprehje edhe në zhvillimet që çuan në krijimin e qeverisë së re shqiptare, duke shkruar: “Qeverinë e parë kombëtare, lindur nga kongresi i Lushnjës, e kryesoi Sulejman Delvina që drejtonte në Paris dërgatën shqiptare të Stambollit”[1].
Ky pohim përbën një element domethënës të rrëfimit historik të gazetës, pasi vendos në qendër figurën e Sulejman Delvinës, një prej personaliteteve të rëndësishme të jetës politike dhe diplomatike shqiptare të fillimshekullit XX. Përmes përmendjes së tij, autori krijon një lidhje ndërmjet përfaqësimit të interesave shqiptare në arenën ndërkombëtare dhe marrjes së përgjegjësive të drejtpërdrejta në drejtimin e shtetit.
Kongresi i Lushnjës, i mbajtur në janar të vitit 1920, përfaqëson një moment vendimtar në historinë e shtetformimit shqiptar. Në rrethanat e krijuara pas Luftës së Parë Botërore, kur Shqipëria përballej me pasiguri politike, prani të forcave të huaja dhe kërcënime ndaj integritetit të saj territorial, organizimi i këtij kongresi shënoi një përpjekje të rëndësishme për rivendosjen e autoritetit të institucioneve kombëtare dhe forcimin e sovranitetit shtetëror.
Zgjedhja e Sulejman Delvinës në krye të qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës merr rëndësi të veçantë edhe në raport me përvojën e tij të mëparshme politike dhe diplomatike. Në interpretimin e autorit të gazetës “Besa”, ky zhvillim dëshmonte se personalitetet që kishin vepruar në mbrojtje të çështjes shqiptare jashtë vendit ishin të përgatitura të merrnin përgjegjësi edhe në procesin e organizimit të brendshëm shtetëror.
Në këtë mënyrë, figura e Sulejman Delvinës shërbente si një pikë lidhëse ndërmjet dy dimensioneve të rëndësishme të përpjekjeve kombëtare: diplomacisë së zhvilluar në qendrat ndërkombëtare dhe veprimtarisë politike të orientuar drejt konsolidimit të shtetit shqiptar. Kjo ndërthurje dëshmonte rëndësinë e bashkërendimit të angazhimeve të shqiptarëve brenda dhe jashtë vendit, veçanërisht në periudha kur mbrojtja e pavarësisë kërkonte njëkohësisht veprim politik, organizim institucional dhe përfaqësim diplomatik.
Është me interes të vërehet mënyra se si autori e paraqet formimin e qeverisë së Lushnjës si një vazhdimësi të natyrshme të përpjekjeve patriotike të zhvilluara më parë në Stamboll. Një interpretim i tillë pasqyron synimin për të evidentuar rolin e mërgatës shqiptare në proceset e shtetformimit, duke e konsideruar atë jo thjesht si mbështetëse të zhvillimeve politike në atdhe, por edhe si pjesëmarrëse aktive në përgatitjen dhe orientimin e tyre.
Megjithatë, në një trajtim shkencor, ky vlerësim duhet kuptuar në kuadër të këndvështrimit të autorit dhe të karakterit përkujtimor të artikullit. Formimi i qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës ishte rezultat i një procesi më të gjerë politik dhe kombëtar, në të cilin ndërvepruan faktorë të shumtë, përfshirë përpjekjet e patriotëve brenda Shqipërisë, veprimtarinë e mërgatës dhe rrethanat ndërkombëtare të kohës. Prandaj, kontributi i personaliteteve shqiptare të Stambollit përbën një dimension të rëndësishëm të këtij procesi, por nuk mund të trajtohet si faktori i vetëm përcaktues.
Një aspekt tjetër me rëndësi është edhe mënyra se si gazeta “Besa”, më shumë se pesë dekada pas këtyre zhvillimeve, rikthente në vëmendjen e lexuesve personalitetet dhe ngjarjet që kishin ndikuar në ruajtjen e shtetësisë shqiptare. Përmes këtij rikujtimi, gazeta synonte të ruante vazhdimësinë e kujtesës historike dhe të nxirrte në pah rëndësinë e përkushtimit politik e diplomatik në mbrojtje të interesave kombëtare.
Në përfundim, referimi ndaj Sulejman Delvinës dhe qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës përbën një nga elementet më domethënëse të artikullit, pasi e zhvendos vëmendjen nga veprimtaria patriotike e organizuar në mërgatë drejt rezultateve të saj në jetën politike dhe institucionale të Shqipërisë. Përmes kësaj lidhjeje, autori synonte të dëshmonte se përpjekjet e patriotëve shqiptarë të Stambollit kishin një rëndësi që tejkalonte kufijtë e veprimtarisë së tyre lokale, duke u ndërthurur me proceset më të gjera të mbrojtjes së pavarësisë dhe të konsolidimit të shtetit shqiptar.
Kështu, artikulli i gazetës “Besa” paraqet interes jo vetëm për njohjen e kontributit të personaliteteve të veçanta, por edhe për studimin e mënyrës se si shtypi shqiptar në mërgatë e interpretonte dhe e përcillte historinë e shtetformimit shqiptar. Në këtë kuptim, figura e Sulejman Delvinës shfaqet si simbol i ndërlidhjes ndërmjet veprimtarisë diplomatike, përgjegjësisë politike dhe përkushtimit ndaj çështjes kombëtare.
Kontributi i Ali Pashë Kolonjës në përfaqësimin diplomatik të çështjes shqiptare dhe në procesin e përcaktimit të kufijve shtetërorë
Në vazhdën e paraqitjes së veprimtarisë politike dhe diplomatike të personaliteteve shqiptare të Stambollit, gazeta “Besa” i kushtonte vëmendje edhe një figure tjetër, e cila, sipas shkrimit, kishte dhënë kontribut në përfaqësimin e interesave kombëtare shqiptare në arenën ndërkombëtare. Fjala ishte për Ali Pashë Kolonjën, të cilin gazeta e përmendte në mesin e personaliteteve të angazhuara në përpjekjet për mbrojtjen e tërësisë territoriale të Shqipërisë dhe për përcaktimin e kufijve të saj shtetërorë.
Në artikull theksohej se: “Një tjetër personalitet të kësaj kolonije, Ali Pashë Kolonja, kryesoi dërgatën shqiptare pranë komisionit internacional për caktimin e kufivet duke patur për sekretar drejtorin e sotshëm të kësaj gazete”[2]. Ky pohim sjell në vëmendje një aspekt të rëndësishëm të historisë diplomatike shqiptare, përkatësisht përpjekjet për përfaqësimin e interesave të Shqipërisë në proceset ndërkombëtare të përcaktimit të kufijve. Në rrethanat politike të fillimshekullit XX, kur çështja e kufijve shqiptarë mbetej një ndër problemet më të ndërlikuara të marrëdhënieve ndërkombëtare në Ballkan, pjesëmarrja e përfaqësuesve shqiptarë në komisione dhe organizma diplomatikë përbënte një mundësi të rëndësishme për artikulimin dhe mbrojtjen e kërkesave kombëtare.
Në këtë kontekst historik, angazhimi i Ali Pashë Kolonjës, ashtu siç paraqitet në gazetën “Besa”, dëshmonte përpjekjet e personaliteteve shqiptare të mërgatës për të ndikuar në zhvillimet që lidheshin drejtpërdrejt me të ardhmen politike dhe territoriale të shtetit shqiptar. Përfaqësimi pranë një komisioni ndërkombëtar për përcaktimin e kufijve nuk kishte vetëm karakter formal apo protokollar, por lidhej me çështje thelbësore të sovranitetit, të integritetit territorial dhe të njohjes ndërkombëtare të shtetit shqiptar.
Përcaktimi i kufijve shtetërorë përbënte një proces të ndërlikuar, në të cilin ndërthureshin faktorë historikë, etnikë, gjeografikë, politikë dhe strategjikë. Për Shqipërinë, kjo çështje kishte rëndësi të veçantë, duke pasur parasysh se vendimet e fuqive të mëdha për kufijtë e saj kishin lënë jashtë territorit të shtetit shqiptar hapësira të gjera të banuara nga shqiptarët. Për rrjedhojë, përpjekjet diplomatike për mbrojtjen e interesave territoriale nuk mund të shkëputeshin nga çështja më e gjerë kombëtare dhe nga synimet për sigurimin e të drejtave të popullsisë shqiptare.
Në këtë kuadër, roli që gazeta ia atribuonte Ali Pashë Kolonjës merrte një domethënie të veçantë. Ai paraqitej jo vetëm si një personalitet i njohur i kolonisë shqiptare të Stambollit, por edhe si një përfaqësues i angazhuar në çështje që kërkonin njohuri politike, aftësi diplomatike dhe përgjegjësi kombëtare. Përmes përmendjes së tij, autori synonte të evidentonte se veprimtaria e shqiptarëve të organizuar jashtë atdheut kishte marrë forma konkrete të pjesëmarrjes në proceset diplomatike ndërkombëtare.
Një element tjetër me interes të veçantë në këtë fragment është përmendja e faktit se sekretar i delegacionit shqiptar kishte qenë drejtori i atëhershëm i gazetës “Besa”. Kjo e dhënë krijon një lidhje të drejtpërdrejtë ndërmjet veprimtarisë diplomatike të së kaluarës dhe angazhimit publicistik të gazetës në kohën e botimit të artikullit.
Nga pikëpamja e historisë së shtypit, një lidhje e tillë është domethënëse, pasi sugjeron se në drejtimin e gazetës mund të kenë qenë të përfshirë individë me përvojë të mëparshme në organizimin dhe përfaqësimin e çështjes kombëtare. Në këtë mënyrë, veprimtaria publicistike e gazetës mund të interpretohet edhe në raport me përvojat politike dhe diplomatike të personave që kontribuonin në përgatitjen dhe drejtimin e saj.
Përmendja e drejtorit të gazetës në cilësinë e ish-sekretarit të delegacionit përbën njëkohësisht një element me vlerë për hulumtimin e historisë institucionale dhe redaktoriale të “Besës”. Ajo hap mundësinë e shqyrtimit të vazhdimësisë ndërmjet angazhimit kombëtar të personaliteteve shqiptare në periudhën e pasluftës së parë botërore dhe veprimtarisë së tyre të mëvonshme në fushën e publicistikës. Ky fragment pasqyron edhe mënyrën se si gazeta “Besa” ndërtonte rrëfimin për kontributin e personaliteteve shqiptare të Stambollit. Duke i paraqitur ata si pjesëmarrës në zhvillime të rëndësishme diplomatike, gazeta synonte të nxirrte në pah rolin e mërgatës shqiptare jo vetëm në ruajtjen e identitetit kombëtar, por edhe në përpjekjet për mbrojtjen e interesave shtetërore dhe territoriale të Shqipërisë.
Në këtë drejtim, shkrimi kishte një funksion të dyfishtë. Nga njëra anë, ai shërbente për të rikujtuar veprimtarinë e personaliteteve që kishin kontribuar në çështjen shqiptare; nga ana tjetër, përmes lidhjes së këtyre figurave me historinë e vetë gazetës, krijonte një ndjenjë vazhdimësie ndërmjet brezave të veprimtarëve kombëtarë. Kjo mënyrë e paraqitjes së historisë ishte karakteristike për publicistikën me orientim kombëtar, ku kujtesa e së kaluarës përdorej si një mjet për ruajtjen e vetëdijes historike dhe për forcimin e lidhjeve ndërmjet shqiptarëve në mërgatë.
Në një vështrim më të gjerë, përmendja e Ali Pashë Kolonjës dëshmon rëndësinë që gazeta u kushtonte përpjekjeve diplomatike si pjesë përbërëse e veprimtarisë patriotike shqiptare. Krahas hapjes së shkollave, botimit të gazetave dhe themelimit të shoqatave, përfaqësimi në organizma ndërkombëtarë paraqitej si një tjetër formë e angazhimit në shërbim të interesave kombëtare. Kjo ndërthurje e veprimtarisë arsimore, kulturore, organizative dhe diplomatike pasqyronte karakterin shumëdimensional të përpjekjeve të shqiptarëve për ruajtjen dhe konsolidimin e shtetësisë së tyre.
Në përfundim, fragmenti i botuar në gazetën “Besa” për Ali Pashë Kolonjën përbën një dëshmi me interes për studimin e mënyrës se si shtypi shqiptar në mërgatë e kujtonte dhe e vlerësonte kontributin diplomatik të personaliteteve shqiptare. Rëndësia e tij qëndron jo vetëm në evidentimin e rolit që i atribuohej këtij personaliteti në procesin e përcaktimit të kufijve, por edhe në lidhjen që krijohej ndërmjet historisë së përfaqësimit diplomatik shqiptar dhe veprimtarisë së mëvonshme publicistike.
Përmes këtij shkrimi, gazeta “Besa” synonte të ruante kujtesën për përpjekjet e shqiptarëve në mbrojtje të interesave kombëtare, duke dëshmuar se angazhimi i mërgatës kishte shtrirje përtej veprimtarive kulturore dhe shoqërore dhe përfshinte edhe pjesëmarrjen në proceset politike e diplomatike që lidhen me historinë e shtetit shqiptar.
Shqipëria nën regjimin komunist dhe përkujtimi i figurave kombëtare në diskursin publicistik të gazetës “Besa”
Në vijim të trajtimit të veprimtarisë së personaliteteve shqiptare që kishin kontribuar në mbrojtjen e çështjes kombëtare, autori i shkrimit “Burra të çquar shqiptarë”, i nënshkruar nga Prodani dhe i botuar në gazetën “Besa”, nuk lë pa trajtuar as gjendjen politike dhe shoqërore të Shqipërisë në kohën kur publikohej artikulli. Përmes këtij vështrimi, ai e zhvendos vëmendjen nga ngjarjet historike të fillimshekullit XX drejt realitetit politik të vitit 1972, duke krijuar një lidhje ndërmjet përpjekjeve të brezave të mëparshëm për liri e pavarësi dhe rrethanave në të cilat ndodhej shteti shqiptar nën regjimin komunist.
Në këtë kontekst, autori shpreh një qëndrim të hapur kritik ndaj sistemit politik që sundonte në Shqipëri, duke e paraqitur atë si një regjim që, sipas këndvështrimit të tij, kishte cenuar liritë dhe të drejtat themelore të popullit shqiptar. Kjo qasje pasqyronte jo vetëm bindjet politike të autorit, por edhe një dimension të rëndësishëm të publicistikës shqiptare në mërgatë, ku trajtimi i historisë kombëtare shpesh ndërthurej me vlerësimin kritik të zhvillimeve bashkëkohore në atdhe.
Duke iu referuar gjendjes së Shqipërisë dhe duke shprehur njëkohësisht respektin për personalitetet historike që kishin vepruar në shërbim të kombit, Prodani shkruante: “Shqipëria e bukur ndodhet e shtypur barbarisht nga komunizmi internacional, le të drejtojm me respekt një mirënjohëje të thellë ndaj fytyrave nderi të historisë sonë”[3]. Ky pohim përbën një nga pjesët më domethënëse të artikullit, pasi në të ndërthuren dy dimensione të rëndësishme të ligjërimit të autorit: kritika ndaj regjimit komunist dhe nderimi i figurave historike shqiptare. Përmes kësaj ndërthurjeje, autori ndërton një kontrast të qëllimshëm ndërmjet idealeve të lirisë dhe të pavarësisë, për të cilat kishin vepruar patriotët shqiptarë, dhe realitetit politik të Shqipërisë në periudhën e diktaturës komuniste.
Përdorimi i shprehjes “Shqipëria e bukur” mbart një ngarkesë të veçantë emocionale dhe simbolike. Ajo shpreh lidhjen shpirtërore të autorit me atdheun, duke e paraqitur Shqipërinë jo thjesht si një hapësirë gjeografike apo njësi politike, por si një vlerë historike, kulturore dhe kombëtare. Në anën tjetër, cilësimi i gjendjes së saj si shtypje nga “komunizmi internacional” pasqyron mënyrën se si autori e interpretonte sistemin politik të kohës dhe raportin e tij me idealet kombëtare.
Ky formulim duhet kuptuar në kontekstin e Shqipërisë së vitit 1972, kur vendi qeverisej nga një sistem njëpartiak, i karakterizuar nga përqendrimi i pushtetit politik, kufizimi i pluralizmit, kontrolli i jetës publike dhe përdorimi i mekanizmave shtetërorë të represionit ndaj kundërshtarëve politikë. Në këto rrethana, kritika e autorit merrte një kuptim të veçantë, pasi vinte nga një mjedis publicistik jashtë Shqipërisë, ku ekzistonin mundësi të tjera për artikulimin e qëndrimeve politike dhe për trajtimin e çështjeve që nuk mund të diskutoheshin lirisht në shtypin zyrtar shqiptar.
Megjithatë, rëndësia e këtij fragmenti nuk qëndron vetëm në kritikën ndaj regjimit komunist. Një dimension po aq domethënës është thirrja për të shprehur mirënjohje ndaj personaliteteve të historisë kombëtare. Përmes fjalëve “le të drejtojm me respekt një mirënjohëje të thellë”[4], autori synonte të rikthente në vëmendjen e lexuesve kontributin e atyre figurave që, sipas tij, kishin vepruar me përkushtim në mbrojtje të lirisë, të pavarësisë dhe të interesave të Shqipërisë.
Kjo thirrje mund të interpretohet si një përpjekje për të ruajtur vazhdimësinë e kujtesës historike në një periudhë kur interpretimi zyrtar i së kaluarës në Shqipëri ishte i ndikuar fuqishëm nga ideologjia e regjimit komunist. Në këtë kuptim, përkujtimi i personaliteteve të mëparshme përbënte jo vetëm një akt nderimi, por edhe një mënyrë për të rikujtuar kontributet historike që mund të mos gjenin përfaqësim të plotë në rrëfimin historiografik zyrtar të kohës.
Veçanërisht domethënëse është shprehja “fytyrave nderi të historisë sonë”, përmes së cilës autori i paraqet personalitetet e përmendura si bartës të vlerave morale dhe kombëtare. Në këtë formulim, historia nuk trajtohet vetëm si një varg ngjarjesh dhe zhvillimesh politike, por edhe si një hapësirë e kujtesës kolektive, ku individë të caktuar përfaqësojnë idealet e përkushtimit, të sakrificës dhe të përgjegjësisë ndaj atdheut.
Nga këndvështrimi i studimit të shtypit shqiptar në mërgatë, ky fragment dëshmon se gazeta “Besa” nuk kufizohej vetëm në rikujtimin e ngjarjeve historike, por krijonte hapësirë edhe për interpretimin e zhvillimeve politike bashkëkohore. Përmes artikullit të Prodanit, historia e patriotëve shqiptarë të Stambollit shndërrohej në një pikë referimi për vlerësimin e gjendjes së Shqipërisë në fillim të viteve shtatëdhjetë.
Në këtë mënyrë, e kaluara dhe e tashmja vendoseshin në një marrëdhënie të drejtpërdrejtë. Përpjekjet e personaliteteve historike për mbrojtjen e shtetit shqiptar paraqiteshin si një trashëgimi që duhej ruajtur dhe vlerësuar, ndërsa gjendja politike e Shqipërisë nën regjimin komunist trajtohej në mënyrë kritike, në raport me idealet që kishin frymëzuar brezat e mëparshëm.
Një qasje e tillë nxjerr në pah edhe funksionin e dyfishtë të publicistikës së mërgatës shqiptare: nga njëra anë, ruajtjen dhe përcjelljen e kujtesës historike kombëtare dhe, nga ana tjetër, krijimin e një hapësire për shprehjen e mendimeve dhe qëndrimeve politike ndaj zhvillimeve në Shqipëri. Kjo ndërthurje e historisë me aktualitetin politik përbënte një tipar të rëndësishëm të ligjërimit publicistik të gazetës, ku përkujtimi i së kaluarës shërbente edhe si mjet reflektimi mbi të tashmen.
Fragmenti ka edhe rendësin e veçantë për studimin e mënyrës se si një pjesë e mërgatës shqiptare e perceptonte regjimin komunist dhe raportin e tij me trashëgiminë historike kombëtare. Ai ofron dëshmi për qëndrimin e autorit dhe për orientimin kritik të artikullit, por njëkohësisht kërkon të analizohet duke marrë parasysh kontekstin politik, ideologjik dhe publicistik në të cilin është shkruar.
Në përfundim, përmes këtij pohimi, Prodani e zgjeronte kuadrin tematik të artikullit, duke kaluar nga përshkrimi i kontributit të patriotëve shqiptarë në Stamboll te reflektimi mbi gjendjen e Shqipërisë në vitin 1972. Kritika ndaj regjimit komunist dhe thirrja për nderimin e figurave kombëtare përbënin dy elemente të ndërlidhura të mesazhit të tij, përmes të cilave synohej të ruhej kujtesa për përpjekjet historike të shqiptarëve dhe të theksohej rëndësia e idealeve të lirisë dhe të pavarësisë.
Për rrjedhojë, ky fragment i gazetës “Besa” përfaqëson një burim me interes për historinë e mendimit politik dhe të publicistikës shqiptare në mërgatë. Ai dëshmon se kujtesa historike nuk shërbente vetëm për përkujtimin e së kaluarës, por edhe si një mjet për interpretimin e realitetit bashkëkohor dhe për ruajtjen e lidhjes ndërmjet brezave, vlerave dhe përvojave historike të kombit shqiptar.
Mesazhi përmbyllës i Prodanit: Antikomunizmi, simbolika e flamurit kombëtar dhe mbrojtja e identitetit shqiptar
Në përmbyllje të artikullit “Burra të çquar shqiptarë”, të botuar në gazetën “Besa”, autori Prodani e zhvendos vëmendjen nga përkujtimi i personaliteteve historike dhe kontributit të tyre në mbrojtjen e çështjes kombëtare drejt një qëndrimi të drejtpërdrejtë politik dhe ideologjik ndaj zhvillimeve të kohës. Në këtë pjesë, ligjërimi i tij merr një karakter më të theksuar polemik, duke shprehur kundërshtimin ndaj komunizmit dhe duke kritikuar ashpër ata shqiptarë të mërgatës që, sipas vlerësimit të tij, kishin pranuar të viheshin në shërbim të interesave të regjimit komunist.
Në dallim nga pjesët e mëparshme të shkrimit, ku mbizotëronte fryma përkujtimore dhe vlerësimi i veprimtarisë së patriotëve shqiptarë, përfundimi karakterizohet nga një gjuhë emocionalisht e ngarkuar, me tone të forta qortuese dhe me një thirrje për distancim moral e politik nga individët që autori i konsideronte kundërshtarë të idealeve kombëtare. Kjo mënyrë e të shprehurit pasqyronte polarizimin ideologjik të periudhës së Luftës së Ftohtë, kur qëndrimet ndaj komunizmit përbënin një nga vijat kryesore të ndarjes politike edhe brenda bashkësive shqiptare jashtë atdheut.
Në këtë kontekst, autori e përmbyllte artikullin me fjalët: “Si burra shqiptar q’i themi vetes, një mallkim përbuzës të mos e kurcejm pakë shqiptarëve të ndohtë, që në këtë Stamboll në Turqin antikomuniste t’Ataturkut të madh, u bënë vegla qorre të gjakaterve kuqalash, sa të hedhin poshtë edhe Flamurin trimëror të Lekës së madh, të Pirosë, të Skenderbeut dhe të qindra mijë dëshmorëve që përbëjn kurorën e përjetshme të kombit të lasht, gjithnjë fisnik e krenar”[5].
Ky fragment përfaqëson një nga shprehjet më të qarta të orientimit ideologjik të autorit. Përmes tij, Prodani nuk kufizohet vetëm në kundërshtimin e sistemit komunist, por e vendos këtë kundërshtim në marrëdhënie të drejtpërdrejtë me konceptet e besnikërisë kombëtare, të trashëgimisë historike dhe të përgjegjësisë morale ndaj atdheut. Në këndvështrimin e tij, mbështetja ndaj regjimit komunist paraqitej si një qëndrim i papajtueshëm me idealet për të cilat kishin vepruar dhe sakrifikuar brezat e mëparshëm të patriotëve shqiptarë.
Një element veçanërisht domethënës i këtij ligjërimi është përdorimi i shprehjeve të ashpra, si “vegla qorre” dhe “gjakaterve kuqalash”. Këto cilësime nuk kanë karakter përshkrues neutral, por përfaqësojnë një fjalor të ngarkuar politikisht, përmes të cilit autori synonte të shprehte kundërshtimin e tij të thellë ndaj komunizmit dhe ndaj atyre që i konsideronte bashkëpunëtorë të tij. Nga pikëpamja e analizës së diskursit, përdorimi i një terminologjie të tillë dëshmon karakterin polemik të publicistikës antikomuniste dhe mënyrën se si përplasjet ideologjike artikuloheshin në shtypin e mërgatës shqiptare.
Përmendja e Stambollit dhe e Turqisë në këtë fragment nuk është e rastësishme. Autori e vendos kritikën e tij në një hapësirë të caktuar historike dhe politike, duke iu referuar Turqisë së Mustafa Kemal Ataturkut si një shtet që ai e identifikonte me orientimin antikomunist. Në këtë mënyrë, Stambolli paraqitet si një mjedis ku, sipas autorit, veprimtaria e shqiptarëve duhej të mbështetej në traditat e mëparshme patriotike dhe në kundërshtimin e ideologjisë komuniste.
Kjo qasje merr një domethënie të veçantë po të merret parasysh se në pjesët e mëparshme të artikullit Stambolli ishte paraqitur si një qendër e rëndësishme e organizimit kombëtar shqiptar. Pikërisht në këtë qytet, sipas gazetës, patriotët shqiptarë kishin zhvilluar veprimtari arsimore, kulturore, publicistike dhe diplomatike në mbrojtje të pavarësisë dhe të interesave të Shqipërisë. Duke e rikthyer Stambollin në përfundim të shkrimit, autori krijonte një kontrast ndërmjet trashëgimisë patriotike të brezave të mëparshëm dhe qëndrimeve politike të një pjese të shqiptarëve të kohës së tij, të cilat ai i konsideronte të papajtueshme me atë trashëgimi.
Një dimension tjetër me rëndësi të veçantë është simbolika e flamurit kombëtar, të cilit autori i jep një vend qendror në argumentimin e tij. Flamuri nuk paraqitet thjesht si një simbol shtetëror, por si shprehje e vazhdimësisë historike, e sakrificës dhe e identitetit kolektiv shqiptar. Në këtë kuptim, kritika ndaj atyre që, sipas autorit, kishin hedhur poshtë flamurin, shndërrohet në një kritikë ndaj qëndrimeve që ai i perceptonte si mohim të trashëgimisë historike dhe të vlerave kombëtare.
Për ta përforcuar këtë mesazh, Prodani u referohet figurave të njohura të historisë së lashtë dhe mesjetare, duke përmendur Lekën e Madh, Pirron dhe Skënderbeun. Përmes kësaj renditjeje, ai synonte të krijonte një vijë simbolike vazhdimësie historike, e cila lidhte lashtësinë me periudhën e qëndresës së shqiptarëve kundër pushtimit osman dhe, më tej, me përpjekjet për liri e pavarësi kombëtare.
Kjo mënyrë e ndërtimit të rrëfimit duhet kuptuar si një interpretim simbolik i së kaluarës dhe jo si një dëshmi e drejtpërdrejtë e vazhdimësisë së pandërprerë historike ndërmjet të gjitha figurave të përmendura. Në ligjërimin e autorit, këto personalitete shërbejnë si figura përfaqësuese të trimërisë, të qëndresës dhe të krenarisë kombëtare, përmes të cilave synohej të forcohej ndjenja e përkatësisë dhe e identitetit shqiptar.
Veçanërisht domethënëse është edhe përmendja e “qindra mijë dëshmorëve”, të cilët autori i paraqet si pjesë të trashëgimisë së përbashkët kombëtare. Përmes kësaj reference, ai e zgjeron kuptimin e flamurit, duke e lidhur atë me kujtesën e sakrificave njerëzore të bëra gjatë periudhave të ndryshme historike. Shprehja “kurorën e përjetshme të kombit” përfaqëson një figurë letrare përmes së cilës sakrifica për atdheun ngrihet në nivelin e një vlere të qëndrueshme morale dhe historike.
Në këtë mënyrë, përfundimi i artikullit ndërtohet mbi një kundërvënie të fuqishme simbolike. Nga njëra anë qëndrojnë figurat historike dhe dëshmorët, të cilët autori i paraqet si përfaqësues të përkushtimit ndaj kombit; nga ana tjetër, individët që ai i akuzon për bashkëpunim me regjimin komunist. Kjo ndarje pasqyron mënyrën se si autori e konceptonte përkatësinë kombëtare, duke e lidhur atë ngushtë me qëndrimin politik dhe me respektimin e simboleve historike.
Është e rëndësishme të theksohet se një interpretim i tillë përfaqëson qëndrimin subjektiv dhe ideologjik të autorit. Identiteti kombëtar dhe përkatësia politike janë kategori të dallueshme, ndërsa qëndrimet e ndryshme ideologjike të shqiptarëve në mërgatë duhen shqyrtuar në kontekstin e rrethanave historike, shoqërore dhe politike të kohës. Prandaj, vlera dokumentare e këtij fragmenti qëndron kryesisht në pasqyrimin e perceptimeve, të kundërshtive dhe të tensioneve ideologjike që ekzistonin brenda një pjese të mërgatës shqiptare gjatë viteve shtatëdhjetë.
Në një këndvështrim më të gjerë, ky përfundim dëshmon se artikulli “Burra të çquar shqiptarë” nuk kishte vetëm karakter historik dhe përkujtimor. Ai përmbante edhe një mesazh të qartë politik, përmes të cilit autori synonte të ndikonte në mënyrën se si lexuesit e interpretonin të kaluarën dhe zhvillimet bashkëkohore. Përkujtimi i personaliteteve shqiptare të Stambollit shërbente kështu si pikënisje për një reflektim mbi përgjegjësinë kombëtare, mbi marrëdhënien ndërmjet historisë dhe ideologjisë, si dhe mbi rëndësinë që autori i atribuonte ruajtjes së simboleve kombëtare.
Njëkohësisht, përdorimi i gjuhës së drejtpërdrejtë dhe emocionalisht të ngarkuar tregon se gazeta “Besa” krijonte hapësirë për artikulimin e qëndrimeve të forta politike. Në këtë rast, publicistika shërbente jo vetëm si mjet informimi dhe përkujtimi, por edhe si instrument i debatit ideologjik, përmes të cilit shpreheshin kundërshtimet ndaj regjimit komunist dhe ndaj ndikimit të tij të perceptuar në radhët e mërgatës shqiptare.
Në përfundim, pjesa mbyllëse e shkrimit të Prodanit përfaqëson një dëshmi domethënëse të ndërthurjes së kujtesës historike me ligjërimin politik antikomunist në shtypin shqiptar të mërgatës. Përmes kritikës ndaj kundërshtarëve të tij ideologjikë, përmendjes së figurave të njohura historike dhe theksimit të simbolikës së flamurit kombëtar, autori synonte të përcillte një mesazh mbi rëndësinë e ruajtjes së trashëgimisë historike dhe të idealeve kombëtare.
Për rrjedhojë, ky fragment i gazetës “Besa”, i botuar në Stamboll më 9 gusht 1972, përbën një burim me interes për studimin e historisë së mendimit politik shqiptar, të marrëdhënieve ndërmjet mërgatës dhe atdheut, si dhe të mënyrës se si shtypi i kohës e përdorte të kaluarën historike për të interpretuar zhvillimet politike bashkëkohore. Ai dëshmon se përkujtimi i figurave kombëtare nuk ishte vetëm një akt nderimi ndaj së kaluarës, por edhe një mjet për shprehjen e qëndrimeve dhe të shqetësimeve politike të një periudhe të karakterizuar nga ndarje të thella ideologjike.
Vijon
[1] Burra të çquar shqiptarë”, Gazeta “Besa”, 9 Gusht 1972, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.











