Rreth arrestimit dhe burgimit të Sollzhenicinit

0
187
Aleksandr Solzhenitsyn

50 vite më parë u arrestua dhe u dëbua nga BS shkrimtari disident Aleksander Sollzhenicin

“…POR NE DO TË KTHEHEMI”: 50 VITE MË PARË U ARRESTUA DHE U DËBUA NGA BS SHKRIMTARI DISIDENT ALEKSANDËR SOLLZHENICIN

Shkruan: Ogryzko Vyacheslav

Përktheu nga rusishtja: Bujar Hudhri

Arrestimi u bë 50 vite më parë, më 12 shkurt. Shkrimtari u dërgua në Lefortovo dhe të nesërmen u dëbua për në Gjermaninë Perëndimore. Të gjitha këto ngjarje u provokuan nga botimi në Paris, në fund të vitit 1973, i vëllimit të parë të romanit “Arkipelagu Gulag”.

Por a ishte kjo vepër e Sollzhenicinit një befasi për Kremlinin? Jo. Më 12 dhjetor 1968, shefi i KGB-së, Yuri Andropov, i raportoi Komitetit Qendror të PKBS se shkrimtari kishte përgatitur “Arkipelagun…” një vëllim prej 800-900 faqesh të daktilografuara. Ja çfarë raportoi:

Sipas informacionit të marrë nga rrethi  i Sollzhenicinit, dorëshkrimi përshkruan “historinë e kampeve sovjetike për të burgosurit politikë”, nga viti 1917 deri në vitet gjashtëdhjetë. Vepra, që flitej se do të kishte “fuqi të madhe shpërthyese”, u dorëzua në Moskë dhe u vendos në disa skuta të fshehta. Nuk është menduar ende të dalë në qarkullim me të ashtuquajturin ‘samizdat’…

Në shënimin e Andropovit kishin mbetur siglat e të dy propaganduesve kryesorë të PKBS: Mihail Suslov dhe Pjotr Demiçev.

Duket se autoritetet dhe shkrimtari vazhdonin të kërkonin një kompromis. Por secila palë e tërhiqte litarin nga vetja.

Për të frenuar disi Sollzhenicinin, në fund të vitit 1969, autoritetet organizuan një proces për ta përjashtuar atë nga Lidhja Shkrimtarëve. Por shkrimtari nuk u qetësua pas kësaj. Përkundrazi, ai mori mbështetjen e Perëndimit: nuk ishte rastësi që shpejt iu dha çmimi Nobel.

Me që ra fjala: Sollzhenicini vërtet donte të merrte personalisht çmimin, por ai trembej se Kremlini mund të mos e linte të hynte në vend më vonë, kështu që shkrimtari kërkoi garanci për t’u kthyer në Moskë.

Megjithatë, autoritetet nuk i premtuan asgjë dhe ai nuk pranoi të shkonte në Suedi për të marrë çmimin Nobel.

Për herë të parë, çështja e dëbimit të Sollzhenicinit nga vendi u ngrit më 5 nëntor 1970 në Sekretariatin e Komitetit Qendror të PKBS. Strukturat përkatëse u ngarkuan për përgatitjen e dokumenteve të nevojshme. Por befas për një nga iniciatorët e kësaj ideje, Pjotr Demiçev, Ministri i Punëve të Brendshme të BRSS Nikolai Shçelokov, i cili konsiderohej një mik personal i Brezhnevit, doli në mbrojtje të shkrimtarit.

Shefi i policisë së vendit shprehu mendimin e tij se “problemet e Sollzhenicinit nuk u krijuan nga administratorë të zgjuar në letërsi”. Ministri propozoi, së pari, t’i jepej shkrimtarit një apartament në Moskë, në mënyrë që ai të mos fshihej në daçën e violonçelistit Mstislav Rostropoviç dhe, së dyti, të caktohej një nga drejtuesit e shquar që të bisedonte me artistin në mënyrë që ai ta “hiqte gjithë atë shije të hidhur, që përndjekja ndaj tij nuk mund të mos ta linte.”

Por Shçelokov u kundërshtua nga Demiçev dhe një numër sekretarësh të tjerë të Komitetit Qendror. Nëse atëherë do të kishte statusin e anëtarit të Byrosë Politike, do t’ia kishte arritur qëllimit. Dhe kështu ai e gjeti veten në pakicë.

Çështja e dëbimit të Sollzhenicinit u ngrit përsëri në pranverën e vitit 1972. E nxiti Brezhnjevin, ndihmësi i tij për çështjet ndërkombëtare, Andrei Aleksandrov-Agentov. Më 24 mars, ai i propozoi shefit:  “A nuk duhet të vendosim për  heqjen e nënshtetësisë së BRSS dhe dëbimit të Sollzhenicinit nga vendi, tani, kur është një atmosferë e qetë, kur nuk ka ‘situata emergjente’ apo sensacione skandaloze rreth personalitetit tij.

Por Aleksandrov-Agentov nuk ishte i vetmi që e yshti Brezhnjevin kundër Sollzhenicinit. Sekretari i parë i Komitetit të Qytetit të Moskës, Viktor Grishin, u hodh në sulm kundër Sollzhenicinit dhe propozoi dëbimin e shkrimtarit nga kryeqyteti. Mikhail Solomentsev, i cili mbikëqyrte industrinë e rëndë në Komitetin Qendror, shkoi edhe më tej: ai mbrojti dëbimin e artistit nga vendi, me të cilin u pajtuan menjëherë Andrei Kirilenko dhe Aleksei Kosigin. Nën presionin e kolegëve të tij, Brezhnjev u detyrua të jepte detyrën për të zgjidhur çështjen e dëbimit të mundshëm të Sollzhenicinit nga pikëpamja ligjore.

Meqë ra fjala: në një mbledhje tjetër të Byrosë Politike, më 14 prill 1972, vetë Brezhnjevi e përkeqësoi jashtëzakonisht çështjen e shkrimtarit. “Sollzhenicini,” tha ai, “po sillet gjithnjë e më paturpësisht, shkruan letra shpifëse kudo, flet në konferenca shtypi. Është shumë i zemëruar. Duhet të marrim masa vendimtare kundër tij”. Andropovi menjëherë vazhdoi bisedën. Kryetari i KGB-së vërejti: “Me sa duket, atij (Sollzhenicinit – V.O.) duhet t’i hiqet shtetësia sovjetike. Suedezët kanë për ta pranuar”.

Megjithatë, autoritetet nuk ndërmorën asnjë veprim konkret në këtë drejtim. Pse? Së pari, në Byronë Politike nuk kishte unitet për çështjen e Sollzhenicinit. Mikhail Suslov manovroi më shumë se të tjerët. Me sa duket, ai kishte pikëpamjet e veta për këtë shkrimtar.

Andropovi nuk ishte gjithmonë konsekuent.

Këtu është koha për të sqaruar pse nuk ishte i kënaqur aparati i partisë me Sollzhenicin. Sot dihet tashmë se politika ndaj shkrimtarit nuk u zhvillua nga ndonjë Mihail Solomentsev ose Ivan Kapitonov. Dhe as nga propagandisti Pjotr Demiçev. Ca udhëheqës kukulla thjesht përdorën Solomencevin, Grishinin, Kirilenkon dhe disa anëtarë të tjerë të udhëheqjes së lartë të partisë. Ata përhapnin me qëllim thashethemet: thonë se shkrimtari është një anti-sovjetik i pandreqshëm, gjoja ëndërron të shkatërrojë vendin tonë.

Udhëheqësit sovjetikë u nxitën nga liberalë të fshehur, të cilët u ulën në aparatin e partisë në dukje në pozita të vogla asistentësh dhe referentësh, por në realitet kishin ndikim të madh te shefat e tyre. Le të kujtojmë të paktën ndihmësin afatgjatë të Sekretarit të Komitetit Qendror, Boris Ponomarjovit – Anatoli Çerniaev. Ky ishte ai që e urrente tepër Sollzhenicinin. Për çfarë? Për angazhimin ndaj frymës kombëtare.

Më 5 prill 1973, Çerniaev shkroi në ditarin e tij se sa të rrezikshëm ishin bërë bartësit e traditave kombëtare. Dhe ai kryesisht e rreshtoi Sollzhenicinin në krye të tyre. Sipas tij, shkrimtari përbënte një rrezik të madh për liberalët dhe kjo do të thoshte se artisti duhet të largohej me çdo mjet nga fusha e betejës ideologjike. A është kjo arsyeja pse ai, përmes Ponomarjovit, Aleksandrov-Agentovit dhe ndihmësve të tjerë të Sekretarit të Përgjithshëm, në veçanti, Cukanov dhe Samoteikin, u përpoq të bënte presion mbi Brezhnjevin? Dhe Çerniaev bashkë me kolegët e tij arritën diçka në këtë drejtim.

Në fund të verës së vitit 1973, vartësit e Andropovit bënë një gabim të madh: ata bastisën gjatë kontrollit një nga daktilografistet e shkrimtarit. Ajo u tremb, tregoi vendin ku mbante një nga kopjet e dorëshkrimit të Arkipelagut dhe më pas vari veten.

Pas vetëvrasjes së daktilografistes, Sollzhenicinin e lëshuan nervat. Ai dërgoi një sinjal në Perëndim dhe autorizoi shtypjen e vëllimit të parë të “Arkipelagut”. Por në të njëjtën kohë ai u përpoq të merrte seriozisht situatën.

Më 5 shtator 1973, Sollzhenicini i dërgoi një letër të gjatë Brezhnjevit, në të cilën ai u kërkonte autoriteteve, para së gjithash, të lejonin “lirinë artit, letërsinë, shtypjen së librave… kërkimet filozofike, morale, ekonomike dhe sociale, sepse e gjithë kjo do të japë të korra të mbara, do të japë fryte – në favor të Rusisë, por dhe ju gjithashtu do të përfaqësoni interesat ruse.

Megjithatë, jo të gjithë anëtarët e Byrosë Politike ishin të gatshëm të dëgjonin propozimet e Sollzhenicinit. Byroja Politike rriti presionin ndaj Brezhnjevit në mënyrë që Sekretari i Përgjithshëm të vendoste më në fund për qëndrimin e tij ndaj shkrimtarit.

Në atë situatë, Andropovi vazhdoi lojën e tij. Më 12 dhjetor 1973, ai i dërgoi një shënim Komitetit Qendror ku propozonte të rritej ndikimi mbi Sollzhenicinin dhe për të imponuar linjën e tij mbi shkrimtarin.

Nga njëra anë, shefi i sigurimit kërkonte të zbatonte nenin 70 të Kodit Penal, që parashikonte burgim dhe internim, ndaj artistit. Nga ana tjetër, ai besonte se Kremlini, pasi ngriti akuzat kundër shkrimtarit, mund ta zëvendësonte arrestimin duke e dëbuar nga vendi, për të cilin mund të kërkonte viza hyrjeje për artistin nga autoritetet e Suedisë, Zvicrës, Danimarkës dhe Libanit. Me që ra fjala, Andropovi nuk përjashtoi refuzimin e shteteve të huaja për të pritur Sollzhenicinin dhe u përpoq të llogariste reagimin e mundshëm të shkrimtarit për këtë.

Përfundimi i Andropovit ishte ky: Sollzhenicini, pasi foli për një arrestim të mundshëm dhe hezitimin e Perëndimit për ta pranuar atë, mund “të zvogëlonte disi aktivitetin e tij armiqësor dhe të zvogëlonte lidhjet me qarqet anti-sovjetike jashtë vendit”.

Sollzhenicini pret fëmijët dhe gruan e tij në Zyrih.

Pse nuk funksionoi plani i Andropov? Nga Parisi erdhën informacione për daljen atje të vëllimit të parë të “Arkipelagut…”.

Më 2 janar 1974, Andropovi u detyrua t’i paraqiste një shënim të ri Komitetit Qendror me një propozim për të “filluar, nëpërmjet organeve speciale, një sondazh të menjëhershëm se  çfarë mendonte udhëheqja e një prej shteteve tona miqësore për mundësinë e pranimit atje të Sollzhenicinit.

Pesë ditë më vonë, kjo çështje u shtrua për diskutim nga Byroja Politike. Pothuajse të gjithë anëtarët e elitës sovjetike mbështetën zbatimin urgjent të masave administrative ndaj shkrimtarit.

Kosigini në përgjithësi nisi të këmbëngulte në organizimin e menjëhershëm të gjyqit të Sollzhenicinit dhe dëbimin e tij të mëvonshëm, por jo jashtë vendit, por në Verhoiansk, në Polin e Ftohtë. Dhe vetëm Suslov u përpoq të ftohte kokat e nxehta. Ai besonte se arrestimet dhe gjyqet duhej të shtyheshin. Në atë fazë kërkohej diçka tjetër. “…është e nevojshme,” i bindi Suslov shokët e tij në Byronë Politike, “të përgatisim njerëzit tanë dhe ne duhet ta bëjmë këtë, duke shpërndarë gjerësisht propagandën”.

Ata u ndalën se mos Andropovi dhe Prokurori i Përgjithshëm, Rudenko, do të fillonin të hartonin një skenar për sjelljen e Sollzhenicinit para drejtësisë.

Më pas filluan lojërat në prapaskenë. Andropovi bëri disa përpjekje sipas linjës së tij. As Suslovi nuk qëndroi duarkryq.

Një rast shumë interesant është depozituar në Arkivin Rus të Historisë Bashkëkohore, në Fondacionin Suslov. Titulli i tij i plotë: “Shënime të përafërta të M.A. Suslov, materiale informative të TASS, copëza nga revista dhe gazeta në lidhje me librin e fundit anti-sovjetik të A. Sollzhenicinit, “Arkipelagu Gulag”, i cili doli në Perëndim dhe në lidhje me dëbimin e tij nga Bashkimi Sovjetik.»

Pjesa më e madhe e këtij rasti përbëhej me materiale nga Buletini Zyrtar i Informacionit të Huaj, TASS, për janar-shkurt 1974. Ky buletin merrej vetëm nga elita sovjetike dhe, në disa raste, nga krerët e departamenteve të Komitetit Qendror të PKBS dhe ministrat. Kështu, ato botime të gazetave që përmbanin informacione për Sollzhenicinin u shkonin kryesisht sekretarëve të Komitetit Qendror, M. Suslov, P. Demiçev, B. Ponomarjov, K. Katushev dhe shefave të departamenteve të Komitetit Qendror K. Chernenko dhe V. Shauro dhe kreut të Agitprop, G. Smirnov.

Do të veçoja disa çështje të buletinit. Së pari, do të shënoj çështjen e 21 janarit 1974, me përgjigjet e Sollzhenicinit për gazetarët e huaj. Më lejoni të sqaroj: të huajt ishin të interesuar për qëndrimin e shkrimtarit ndaj opinionit publik botëror dhe atë që artisti priste nga autoritetet sovjetike. Sollzhenicini tha se, ndryshe nga vëllezërit Zhores dhe Roi Medvedev, ai nuk do të priste me durim, në gjunjë, që dikush nga lart të sillte reforma në vendin tonë.

Dhe në një pyetje tjetër ai u përgjigj: “Unë vetë dhe familja ime, jemi gati për çdo gjë”, çka nuk e pengoi të fillonte botimin përfundimtar të pjesës së dytë të librit të ri “Tetor 1916”.

Më 29 janar, Herald detajoi një artikull të Ervigo Zilber nga e përjavshmja The Guardian për “Arkipelagun…”.

Numri më interesant i buletinit sekret, numri 31, u shfaq më 4 shkurt – me informacion nga një korrespondent i Associated Press nga Mynihu në lidhje me një deklaratë të kancelarit gjerman perëndimor Willy Brandt në mbështetje të Sollzhenicinit. Gazeta theksonte fjalët e Brandt: “Sollzhenicini mund të jetonte lirshëm në Republikën Federale të Gjermanisë dhe të punonte këtu pa pengesë”.

Tani le të kujtojmë se si Kremlini e trajtonte Brandtin atëherë. Ai konsiderohej pothuajse aleati kryesor në Perëndim. Moska kishte marrëdhënie shumë të ngrohta me të. Prandaj, kur Brandti i njoftoi të gjithë botës se Sollzhenicini mund të punonte në Gjermani pa pengesë, gjithçka u bë e qartë: Moska dhe Boni ranë dakord për gjithçka në prapaskenë. Epo, në vitin 1974, udhëheqësi i Gjermanisë Perëndimore nuk mundi, për hir të një shkrimtari, edhe pse shumë të rëndësishëm, të hynte në një konfrontim të ri me Bashkimin Sovjetik.

Ajo që ndodhi më pas mbeti një çështje teknike. Sollzhenicini u arrestua më 12 shkurt. Dhe të nesërmen e hipën në aeroplan për ta çuar në Gjermani. Dhe si përgjigje, Kremlini nxori një dekret që privonte shkrimtarin nga shtetësia sovjetike. Dhe më tej, pasoi reagimi i Bonit, për të cilin Suslovi u informua menjëherë: më 13 shkurt, ai mori nga TASS shtesën nr. 1 në përmbledhjen sekrete të informacionit të huaj. Shtojca përfshinte një deklaratë të shkurtër nga zëdhënësi i shtypit i Brandt, Von Wechmer.

Një zyrtar gjermanoperëndimor i tha shtypit: “Qeveria jonë është njoftuar nga qeveria sovjetike se Sollzhenicini do të udhëtojë jashtë vendit. Qeveria jonë njoftoi se kishte rënë dakord të pranonte Sollzhenicinin. Sollzhenicini nuk ka ardhur ende këtu”. Pas kësaj, Von Wehmer u kërkoi gazetarëve të mos i bënin asnjë pyetje.

Si reaguan ndaj gjithçkaje që ndodhi në Moskë dhe në botë? Është e qartë se shtypi zyrtar sovjetik e miratoi plotësisht dëbimin e Sollzhenicinit. Po jozyrtarisht? Dy deklarata u bënë në qarqe shumë të ngushta nga matematikani i famshëm Igor Shafareviç. Por kush e dëgjoi këtë shkencëtar?

Kremlini ishte i shqetësuar për reagimin e Perëndimit. Por, përpunimi paraprak nga shërbimet tona ndikuese e bëri mashtrimin. Gazeta gjermanoperëndimore Frankfurter  Rundschau raportonte: “Shteti sovjetik i hoqi nga duart Sollzhenicinit kurorën e martirit, të cilën ai e kërkonte gjithnjë e më hapur”. Sipas kësaj gazete, Kremlini ka hequr dorë nga “problemi i Sollzhenicinit”. Moska arriti “atë që nuk mund ta bënte kurrë përmes një gjyqi”. Dhe kjo ishte e vërteta absolute.

Me shumë mundësi, dëbimi i Sollzhenicinit nga BRSS përmbushi interesat e një sërë partish. Nuk mund të përjashtohet që ajo ndoqi synime të gjera. Në fund të fundit, shikoni se si u soll më vonë shkrimtari në mërgim. Në thelb, si agjent i ndikimit rus, si përcjellës i linjës ruse dhe si pararojë e ndryshimeve të ardhshme në Rusi. Në Perëndim, pothuajse që në ditët e para, ai filloi të shprehë lirshëm ato mendime që supozohej se do ta përgatisnin BS për një “ndryshim epokal”.

Nuk ishte rastësi që Suslovi ruante në arkivin e tij informacione për botimin në Paris të letrës së Sollzhenicinit drejtuar udhëheqësve sovjetikë, të cilën Brezhnjevi e la mënjanë në vjeshtën e vitit 1973. Më lejoni t’ju kujtoj se për çfarë po fliste shkrimtari. Ai sugjeroi që Kremlini të braktiste marksizëm-leninizmin dhe t’i kthehej kursit kombëtar dhe fesë ortodokse.

Më vonë, Moska lejoi gruan e Sollzhenicinit të shkonte me fëmijët te burri i saj në Perëndim. Më 27 mars 1974, ajo bëri një deklaratë: “…por ne do të kthehemi.”

Dhe kështu ndodhi. Dy dekada më vonë, Sollzhenicini dhe gruaja e tij u kthyen në Rusi.

(Marrë nga «Литературная газета»)

(E dërgoi për botim Anton Nikë Berisha, shkrimtar)

K O M E N T E

Ju lutem, shkruaJ komentin tuaj!
Ju lutem, shkruaJ emrin tuaj këtu

Kjo uebfaqe përdor Akismet, për të ulur spam. Mëso se si procesohen të dhënat e komentit tuaj.