GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (4)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kosova pas rënies së Rankoviqit

Në rubrikën karakteristike “Tue kalue nga Toka e Robnueme”, në të cilën gazeta “BESA” zakonisht sillte shkrime dhe informacione që lidheshin me Kosovën dhe me pozitën e shqiptarëve në Jugosllavi, kësaj radhe botohej artikulli me titull domethënës “Kosova lyp liri e barazi”. Vetë formulimi i titullit e tejkalonte natyrën e një njoftimi të zakonshëm politik: përmes tij artikulohej kërkesa për ndryshimin e pozitës së shqiptarëve, të cilët për një periudhë të gjatë kishin jetuar nën trysninë e aparatit shtetëror jugosllav dhe veçanërisht të strukturave të sigurimit.

Shkrimi përqendrohej në zhvillimet që pasuan rënien politike të Aleksandar Rankoviqit^[1], një prej figurave më të fuqishme të udhëheqjes jugosllave dhe emër i lidhur ngushtë me aparatin e sigurimit shtetëror. Largimi i tij nga skena politike në vitin 1966 krijoi përshtypjen se po hapej një periudhë e re edhe për Kosovën. Në faqet e “BESËS”, kjo kthesë interpretohej para së gjithash përmes dobësimit të ndikimit të UDB-së, e cila deri atëherë kishte ushtruar një kontroll të gjerë mbi jetën politike dhe shoqërore. Për shqiptarët, që kishin përjetuar nga afër survejimin, presionin dhe ndërhyrjen e këtij aparati, çdo dobësim i tij shihej si mundësi për një hapësirë më të madhe politike dhe kombëtare.

Një rëndësi të veçantë në këtë proces kishte Plenumi i Katërt i Komitetit Qendror të Lidhjes së Komunistëve të Jugosllavisë, i njohur si Plenumi i Brioneve[2], pas të cilit Rankoviqi u largua nga funksionet e tij politike. Në interpretimin që përcillte gazeta, pas këtij momenti atmosfera filloi të ndryshonte gradualisht. Nuk bëhej fjalë për një përmbysje të menjëhershme të gjendjes së shqiptarëve, por për një zbutje të klimës së rëndë politike që kishte karakterizuar vitet e mëparshme dhe për krijimin e mundësive të reja që kërkesat e tyre të shpreheshin më hapur.

Pikërisht këtu qëndron edhe domethënia e titullit “Kosova lyp liri e barazi”. Rënia e Rankoviqit nuk paraqitej si qëllim në vetvete, por si një çarje në sistemin e kontrollit të deriatëhershëm, e cila mund të krijonte hapësirë për kërkesa më të mëdha. Shqiptarët nuk kërkonin vetëm lehtësimin e presionit policor, në horizont po dilnin gjithnjë e më qartë çështjet e barazisë politike, të të drejtave kombëtare, të përdorimit të gjuhës shqipe, të arsimit dhe të një pozite më dinjitoze brenda federatës jugosllave.

Në këtë kuptim, shkrimi i “BESËS” është interesant edhe si dëshmi e perceptimit që mërgata shqiptare kishte për zhvillimet në Kosovë. Nga largësia, ajo ndiqte me vëmendje çdo ndryshim në raportet politike jugosllave, duke kërkuar në to shenja të dobësimit të politikës represive dhe mundësi për avancimin e çështjes shqiptare. Rubrika “Tue kalue nga Toka e Robnueme” shërbente kështu jo vetëm për të informuar lexuesin, por edhe për ta mbajtur Kosovën vazhdimisht të pranishme në ndërgjegjen politike të mërgatës.

Parë nga perspektiva historike, periudha pas vitit 1966 vërtet përbënte një moment të rëndësishëm ndryshimi për shqiptarët në Jugosllavi. Hapësira politike që nisi të krijohej gradualisht nuk i zgjidhi problemet e grumbulluara ndër vite, por mundësoi që pakënaqësitë dhe kërkesat për të drejta të artikuloheshin më hapur. Në këtë klimë do të bëheshin gjithnjë më të dukshme kërkesat për barazi dhe avancim të pozitës së Kosovës, të cilat vetëm pak vite më vonë do të shpërthenin fuqishëm edhe në demonstratat e vitit 1968. Prandaj, thirrja “Kosova lyp liri e barazi” mund të lexohet jo vetëm si titull i një shkrimi të kohës, por edhe si shprehje e një procesi më të gjerë historik, në të cilin dobësimi i mekanizmave të vjetër të represionit po i hapte rrugë një faze të re të artikulimit politik dhe kombëtar të shqiptarëve në Kosovë.

Pas rënies së Aleksandar Rankoviqit, njërit prej njerëzve më të fuqishëm të aparatit shtetëror e të sigurimit jugosllav, udhëheqja e Jugosllavisë u përpoq të krijonte përshtypjen se vendi po hynte në një etapë të re politike. Largimi i figurës që për shqiptarët ishte identifikuar me veprimtarinë e UDB-së, me kontrollin policor dhe me një periudhë të gjatë presioni, duhej të dëshmonte se metodat e së kaluarës po braktiseshin. Kjo kishte rëndësi jo vetëm për raportet e brendshme në federatë, por edhe për imazhin që Jugosllavia synonte të ndërtonte në arenën ndërkombëtare, ku dëshironte të paraqitej si një shtet më liberal dhe më tolerant se vendet e tjera të bllokut socialist.

Në këtë klimë të re politike, autoritetet jugosllave përpiqeshin të përcillnin mesazhin se edhe qëndrimi ndaj shqiptarëve kishte ndryshuar. Në diskursin zyrtar flitej gjithnjë e më shumë për barazi, për korrigjimin e padrejtësive dhe për tejkalimin e praktikave të lidhura me periudhën e Rankoviqit. Krijohej kështu përshtypja se politika e mëparshme represive kishte pësuar një kthesë dhe se shqiptarët tashmë mund të shpresonin në një trajtim më të drejtë brenda sistemit jugosllav.

Mirëpo, ndërmjet deklarimeve politike dhe përvojës së përditshme të popullsisë shqiptare vazhdonte të ekzistonte një hendek i dukshëm. Për njerëzit që kishin kaluar vite nën survejim, presion policor, diskriminim dhe pasiguri, ndryshimi i retorikës nuk mjaftonte për të krijuar besim. Kujtesa e asaj që kishte ndodhur ishte ende e freskët, ndërsa strukturat dhe praktikat e ndërtuara gjatë viteve nuk mund të zhdukeshin menjëherë vetëm me largimin e një njeriu nga pushteti.

Prandaj, edhe pse në opinionin publik trumbetohej se politika shoviniste serbe ndaj shqiptarëve po pësonte një metamorfozë, vetë shqiptarët mbeteshin të rezervuar ndaj këtyre pohimeve. Ata prisnin që ndryshimi të dëshmohej jo me deklarata, por me veprime konkrete, me më shumë të drejta politike e kombëtare, me barazi institucionale, me zgjerimin e arsimit në gjuhën shqipe dhe, mbi të gjitha, me largimin real të praktikave diskriminuese që kishin rënduar jetën e tyre për vite me radhë.

Në këtë kuptim, rënia e Rankoviqit krijoi shpresën për një kthesë, por jo edhe bindjen se kthesa tashmë kishte ndodhur. Për popullsinë shqiptare, prova e vërtetë e ndryshimit nuk mund të ishte vetëm zëvendësimi i figurave në hierarkinë shtetërore, por transformimi i vetë politikës që kishte përcaktuar pozitën e saj. Derisa një ndryshim i tillë të bëhej i prekshëm në jetën e përditshme, premtimet për një epokë të re mbeteshin më shumë pjesë e retorikës politike sesa dëshmi e një realiteti të ri.

Sipas shkrimit të botuar në gazetën “BESA”, klima disi më e lehtësuar politike që u krijua pas rënies së Rankoviqit u dha shqiptarëve në Kosovë një hapësirë më të madhe për t’i shprehur pakënaqësitë dhe kërkesat e tyre[3]. Frika që për vite të tëra kishte rënduar mbi jetën publike nuk ishte zhdukur plotësisht, por dobësimi i mekanizmave të mëparshëm të kontrollit bëri që zëri shqiptar të dëgjohej më hapur. Ajo që më parë ishte thënë me kujdes, në rrethe të ngushta apo nën trysninë e vazhdueshme të aparatit shtetëror, tashmë fillonte të artikulohej me më shumë guxim në hapësirën publike.

Në vështrimin e gazetarit të “BESËS”, ky ndryshim nuk kishte të bënte vetëm me një liri më të madhe të të shprehurit. Ai shihej si shenjë e një pjekurie dhe vendosmërie të re politike të shqiptarëve të Kosovës. Pas përvojave të gjata të diskriminimit dhe nënshtrimit, ata po bëheshin gjithnjë e më të vetëdijshëm se përmirësimi i pozitës së tyre nuk mund të mbështetej vetëm në premtimet e pushtetit, por kërkonte artikulimin e qartë të të drejtave që u mungonin. Në këtë kuptim, atmosfera e krijuar pas vitit 1966 po shndërrohej gradualisht në një mundësi për të kërkuar jo privilegje, por barazi politike, kombëtare dhe shoqërore[4].

Gazeta e interpretonte këtë gjendje si shenjë se shqiptarët nuk ishin më të gatshëm t’i pranonin në heshtje diktatet dhe politikat që, sipas saj, për vite me radhë u ishin imponuar nga strukturat serbe e malazeze të pushtetit[5]. Në këtë qëndrim shfaqej një ndryshim i rëndësishëm psikologjik dhe politik: nga një popullsi e detyruar të përballonte presionin e aparatit shtetëror, shqiptarët paraqiteshin tashmë si një bashkësi gjithnjë më e vetëdijshme për pozitën dhe të drejtat e veta.

Në thelb, kërkesa e tyre ishte e qartë: shqiptarët synonin të gëzonin të njëjtat të drejta dhe liri që sistemi jugosllav pretendonte se ua garantonte popujve dhe kombësive të tjera të federatës. Pikërisht këtu qëndronte edhe kundërthënia që evidentonte shkrimi. Jugosllavia paraqitej si një shtet shumëkombësh, një lloj mozaiku popujsh e kombësish të bashkuar mbi parimin e barazisë, ndërsa shqiptarët vazhdonin ta ndienin veten të privuar nga zbatimi i plotë i këtij parimi.

Parë në këtë kontekst, shkrimi i “BESËS” dëshmon për një moment të rëndësishëm në zhvillimin e vetëdijes politike të shqiptarëve në Kosovë. Hapësira e krijuar pas rënies së Rankoviqit po shfrytëzohej për ta kthyer pakënaqësinë e grumbulluar ndër vite në kërkesa më të qarta për liri dhe barazi. Sipas gazetës, shqiptarët tashmë po e shprehnin gjithnjë më vendosmërisht bindjen se nuk mund të pajtoheshin me një pozitë më të pafavorshme se ajo e bashkësive të tjera që jetonin në atë që shkrimi e përshkruante si “shtetin mozaik të Beligradit”^[6].

Në të njëjtin artikull, gazeta “BESA” ndalej edhe te një dimension tjetër, tepër i rëndësishëm, i kërkesave të shqiptarëve: përfaqësimi i tyre në administratën publike dhe përdorimi i gjuhës shqipe në institucionet shtetërore[7]. Sipas komentit të gazetës, në krahinat e banuara tërësisht ose me shumicë dërrmuese shqiptare kërkohej që përbërja e administratës të pasqyronte realitetin demografik të popullsisë. Me fjalë të tjera, shqiptarët kërkonin që institucionet vendore të mos drejtoheshin kryesisht nga kuadro serbe e malazeze, siç kishte ndodhur për një kohë të gjatë, por që shumica shqiptare të kishte rolin që i takonte në drejtimin dhe funksionimin e tyre. Përfaqësimi i pakicës serbo-malazeze, sipas këtij konceptimi, duhej të ishte në përpjesëtim me praninë e saj në popullsinë e krahinës.

Kjo kërkesë kishte një domethënie shumë më të gjerë sesa thjesht ndryshimi i përbërjes së administratës. Në thelb, bëhej fjalë për raportin ndërmjet strukturës së popullsisë dhe ushtrimit të pushtetit. Për shqiptarët, barazia nuk mund të mbetej vetëm një parim i deklaruar në dokumentet dhe retorikën e federatës jugosllave, ndërkohë që institucionet me të cilat qytetari përballej çdo ditë nuk e pasqyronin shumicën shqiptare. Prania më e madhe e shqiptarëve në administratë shihej, për këtë arsye, si një kusht i domosdoshëm për ta bërë barazinë të prekshme edhe në jetën institucionale.

Po aq e rëndësishme ishte çështja e gjuhës. Sipas “BESËS”, shqiptarët kërkonin që shqipja të zinte vendin e parë si gjuhë zyrtare në administratën krahinore, ndërsa serbishtja të përdorej krahas saj[8]. Një kërkesë e tillë buronte nga realiteti se shqipja ishte gjuha e shumicës së popullsisë së Kosovës. Për rrjedhojë, përdorimi i saj në administratë nuk shihej vetëm si çështje kulturore apo simbolike, por si një e drejtë konkrete qytetare dhe kombëtare. Mundësia për t’iu drejtuar institucioneve në gjuhën amtare nënkuptonte që qytetari shqiptar të mos ndihej i huaj përballë administratës së vendit ku jetonte.

Pas Plenumit të Brioneve, kjo kërkesë filloi të artikulohej me këmbëngulje më të madhe. Shqiptarët kërkonin që në zyrat shtetërore të mund të komunikonin në shqip dhe që kjo e drejtë të respektohej jo vetëm nga nëpunësit shqiptarë, por edhe nga nëpunësit serbë e malazezë që shërbenin në viset me shumicë shqiptare[9]. Në këtë mënyrë, gjuha shndërrohej në një tregues të drejtpërdrejtë të pozitës politike të një popullsie: nëse barazia ekzistonte në të vërtetë, ajo duhej të dëshmohej edhe në sportelin e administratës, në dokumentet zyrtare dhe në komunikimin e përditshëm ndërmjet qytetarit dhe shtetit.

Kërkesat e paraqitura në artikull dëshmojnë kështu se, në periudhën pas rënies së Rankoviqit, çështja shqiptare po artikulohej gjithnjë e më shumë përmes kërkesave konkrete institucionale. Nuk mjaftonte më vetëm zbutja e presionit të aparatit të sigurimit. Kërkohej një ndryshim që të shihej në përfaqësimin në administratë, në përdorimin zyrtar të shqipes dhe në marrëdhënien e përditshme të shqiptarëve me institucionet. Pikërisht në këto kërkesa mund të shihet kalimi gradual nga kundërshtimi ndaj represionit të periudhës së mëparshme drejt një koncepti më të gjerë të barazisë kombëtare: shqiptarët kërkonin që pesha e tyre demografike, gjuha dhe identiteti i tyre të gjenin shprehje reale në institucionet e Kosovës.

Kërkesat e shqiptarëve për barazi nuk kufizoheshin vetëm në përfaqësimin në administratë dhe në përdorimin zyrtar të gjuhës shqipe. Një vend të rëndësishëm zinte edhe çështja e arsimit, e cila shihej si një prej fushave ku pabarazia ndërmjet shqiptarëve dhe serbëve bëhej veçanërisht e dukshme. Sipas shkrimit të gazetës “BESA”, shqiptarët kërkonin që në shkollat me mësim në gjuhën serbe të mësohej edhe shqipja, ashtu siç nxënësit shqiptarë prej kohësh ishin të detyruar të mësonin serbishten[10]. Kërkesa mbështetej, pra, mbi parimin e reciprocitetit: në një shoqëri që deklaronte bashkëjetesën dhe barazinë ndërmjet popujve dhe kombësive, njohja e gjuhës së tjetrit nuk duhej të ishte detyrim vetëm për njërën palë.

Në rrethanat e Kosovës, kjo çështje merrte edhe një peshë të veçantë politike e kulturore. Gjuha shqipe nuk ishte vetëm mjet komunikimi, por një prej shenjave themelore të identitetit kombëtar të shqiptarëve. Për këtë arsye, kërkesa që ajo të mësohej edhe nga nxënësit serbë në mjediset ku dy komunitetet jetonin pranë njëri-tjetrit synonte të vendoste një marrëdhënie më të barabartë ndërmjet tyre. Nëse fëmija shqiptar duhej ta njihte gjuhën serbe për të komunikuar me institucionet dhe me bashkëqytetarët serbë, atëherë konsiderohej e arsyeshme që edhe fëmija serb të kishte mundësinë dhe detyrimin arsimor për ta njohur gjuhën e popullsisë shumicë të Kosovës. Në këtë mënyrë, çështja e gjuhës dilte përtej klasës shkollore dhe bëhej pjesë e debatit më të gjerë mbi pozitën e shqiptarëve në federatën jugosllave.

Në vazhdim, artikulli ndalet edhe te një zhvillim tjetër domethënës i periudhës: ndryshimi gradual i mënyrës se si shtypi në Kosovë filloi t’i trajtonte disa prej çështjeve që më parë kishin qenë pothuajse të paprekshme. Vëmendje e posaçme i kushtohej gazetës “Rilindja”, që botohej në Prishtinë dhe që përbënte një nga institucionet më të rëndësishme të informimit në gjuhën shqipe në Kosovë. Sipas “BESËS”, pas ndryshimeve politike të krijuara me rënien e Rankoviqit, “Rilindja” kishte filluar të shkruante më hapur për procese gjyqësore dhe raste të diskutueshme që lidheshin me veprimtarinë e UDB-së[11].

Ky ishte një ndryshim me rëndësi të veçantë, sepse për vite të tëra veprimtaria e aparatit të sigurimit kishte qenë e mbështjellë me heshtje dhe frikë. Mundësia që shtypi shqiptar në Kosovë të ngrinte publikisht çështjen e proceseve të dyshimta gjyqësore nënkuptonte se po hapej, sado ngadalë, një hapësirë për rishikimin kritik të së kaluarës së afërt. Çështje që më parë nuk mund të diskutoheshin lirshëm tashmë fillonin të dilnin në sipërfaqe, duke nxjerrë në pah mënyrën se si aparati shtetëror kishte vepruar ndaj shqiptarëve.

Gazeta “BESA” shkonte edhe më tej në interpretimin e kësaj veprimtarie, duke e paraqitur UDB-në si një mekanizëm që, sipas këndvështrimit të saj, kishte zhvilluar politika sistematike kundër shqiptarëve dhe kishte synuar dobësimin e pranisë së tyre kombëtare e demografike. Kjo gjuhë duhet lexuar edhe në kontekstin politik të mërgatës shqiptare antijugosllave, prej së cilës vinte vetë gazeta. Megjithatë, pas saj qëndronte kujtesa e një periudhe të rëndë të karakterizuar nga kontrolli policor, ndjekjet politike, proceset gjyqësore dhe forma të ndryshme presioni mbi popullsinë shqiptare.

Pikërisht për këtë arsye, fakti që “Rilindja” po fillonte t’i trajtonte më hapur këto çështje shihej nga “BESA” si shenjë e një ndryshimi më të thellë. Nuk ishte më fjala vetëm për dobësimin e një figure politike si Rankoviqi, por për fillimin e një procesi në të cilin shqiptarët po kërkonin të flisnin për përvojën e tyre, të kërkonin përgjegjësi për padrejtësitë e së kaluarës dhe të zgjeronin hapësirën e të drejtave të tyre në të tashmen.

Në këtë kuptim, kërkesa për mësimin e gjuhës shqipe dhe shkrimet e “Rilindjes” mbi veprimtarinë e UDB-së, ndonëse në pamje të parë u përkisnin dy fushave të ndryshme, bashkoheshin në një pikë themelore: në përpjekjen për të ndryshuar pozitën e shqiptarëve në jetën publike të Kosovës. Njëra kërkonte barazi përmes gjuhës dhe arsimit, ndërsa tjetra fillonte të thyente heshtjen mbi padrejtësitë e së kaluarës. Të dyja, secila në mënyrën e vet, dëshmonin se pas Plenumit të Brioneve ishte hapur një periudhë në të cilën çështjet që për vite kishin mbetur nën presionin e pushtetit po kërkonin gjithnjë më shumë vend në debatin publik.

Parimi i “vëllazërim-bashkimit”, i ngritur nga pushteti jugosllav në një prej shtyllave kryesore të ideologjisë së shtetit shumëkombësh, paraqitej zyrtarisht si dëshmi se dallimet kombëtare dhe konfliktet e trashëguara nga e kaluara ishin kapërcyer. Në diskursin politik të Jugosllavisë socialiste, kjo formulë përsëritej vazhdimisht si simbol i bashkëjetesës, barazisë dhe solidaritetit ndërmjet popujve e kombësive. Mirëpo, në këndvështrimin që përcillte gazeta “BESA”, përvoja konkrete e shqiptarëve e vinte seriozisht në pikëpyetje këtë imazh të harmonisë së proklamuar. Hendeku ndërmjet parimeve të shpallura nga pushteti dhe pozitës reale të shqiptarëve ishte bërë aq i dukshëm, saqë, sipas gjuhës së artikullit, edhe fëmijët tashmë mund ta kuptonin se “vëllazërim-bashkimi” kishte mbetur më tepër një formulë propagandistike sesa një barazi e realizuar në jetën politike dhe shoqërore.

Për gazetën, një dëshmi veçanërisht domethënëse e kësaj kundërthënieje u shfaq gjatë Mbledhjes XIV të Lidhjes së Komunistëve të Serbisë, të mbajtur në Beograd më 29 dhe 30 maj 1968. Diskutimet e zhvilluara në këtë forum politik interpretoheshin si tregues se, pavarësisht ndryshimeve të paralajmëruara pas Plenumit të Brioneve dhe largimit të Rankoviqit, qëndrimet e vjetra ndaj shqiptarëve nuk ishin zhdukur nga strukturat politike të Republikës së Serbisë. Sipas leximit të “BESËS”, në këtë mbledhje dolën në sipërfaqe tensione dhe qëndrime që dëshmonin se çështja e barazisë së shqiptarëve vazhdonte të ndeshej me kundërshtime të fuqishme[12].

Kjo e bënte edhe më të dukshme kontradiktën e sistemit jugosllav. Nga njëra anë, shteti e ndërtonte legjitimitetin e tij mbi idenë e bashkëjetesës së barabartë të popujve dhe kombësive; nga ana tjetër, kërkesat e shqiptarëve për përdorimin e gjuhës së tyre, për përfaqësim më të drejtë në administratë dhe për një pozitë më të barabartë politike vazhdonin të shkaktonin kundërshtime. Për këtë arsye, “BESA” e lexonte debatin e Beogradit jo thjesht si një përplasje të zakonshme brenda strukturave partiake, por si dëshmi të kufijve që kishte politika e re e shpallur pas rënies së Rankoviqit.

Në këtë perspektivë, viti 1968 po shfaqej si një moment kur retorika zyrtare e federatës për barazi po përballej gjithnjë më hapur me kërkesat konkrete të shqiptarëve. Sa më shumë që këta të fundit kërkonin që parimet e shpallura të shndërroheshin në të drejta reale, aq më qartë dilnin në pah kundërshtitë e brendshme të sistemit. Pikërisht për këtë arsye, gazeta e shihte Mbledhjen XIV të Beogradit si një moment që nxori në sipërfaqe atë që, sipas saj, ishte fshehur për një kohë të gjatë pas formulës së “vëllazërim-bashkimit”: vazhdimësinë e paragjykimeve dhe të rezistencës politike ndaj kërkesave të shqiptarëve për barazi të plotë^[13].

Pikërisht gjatë kësaj mbledhjeje, sipas interpretimit që jepte gazeta “BESA”, dolën më hapur në sipërfaqe kundërshtitë që ekzistonin brenda qarqeve politike dhe intelektuale serbe lidhur me pozitën e shqiptarëve dhe me kërkesat e tyre për zgjerimin e të drejtave politike e kombëtare. Në qendër të kritikës së gazetës viheshin Jovan Marjanoviqi dhe Dobrica Qosiqi[14], të cilët në shkrim paraqiteshin si përfaqësues të një rryme politike e intelektuale që kundërshtonte avancimin e mëtejshëm të pozitës së shqiptarëve në federatën jugosllave. “BESA” i cilësonte qëndrimet e tyre si shoviniste dhe thellësisht antishqiptare, duke konsideruar se ndërhyrjet e tyre në debat nxirrnin në pah vazhdimësinë e një mendësie që nuk e pranonte barazinë e plotë të shqiptarëve me popujt e tjerë të Jugosllavisë.

Veçanërisht domethënës ishte kundërshtimi ndaj kërkesave që po artikuloheshin gjithnjë më fuqishëm në Kosovë. Sipas mënyrës se si gazeta e përcillte debatin, Marjanoviqi dhe Qosiqi shprehnin shqetësimin se shqiptarët, në vend që energjinë e tyre politike ta orientonin drejt forcimit dhe zhvillimit të shtetit jugosllav, po kërkonin zgjerimin e të drejtave të tyre deri në një shkallë që ata e konsideronin të papranueshme. Në qendër të polemikës ishte pikërisht kërkesa për një autonomi më të gjerë të Kosovës, të cilën kundërshtarët e saj e shihnin si një zhvillim që mund të dobësonte lidhjet e krahinës me Serbinë dhe të ndryshonte raportet ekzistuese brenda federatës[15].

Për shqiptarët, megjithatë, këto kërkesa kishin një kuptim tjetër. Ato buronin nga bindja se barazia e shpallur nga sistemi jugosllav duhej të merrte një përmbajtje konkrete politike dhe institucionale. Përfaqësimi në organet e pushtetit, përdorimi i gjuhës shqipe, zhvillimi i arsimit dhe kulturës kombëtare, si dhe zgjerimi i kompetencave të Kosovës shiheshin si pjesë të së njëjtës përpjekje për ta ndryshuar një pozitë që konsiderohej e pabarabartë. Prandaj, ajo që nga një pjesë e qarqeve politike serbe interpretohej si tejkalim i kufijve të lejueshëm të autonomisë, nga perspektiva shqiptare shihej si kërkesë për realizimin e një barazie që deri atëherë kishte mbetur kryesisht e papërmbushur.

Debati merrte rëndësi edhe më të madhe për faktin se zhvillohej në vitin 1968, në një periudhë kur çështja e pozitës kushtetuese të Kosovës po bëhej gjithnjë më e pranishme në jetën politike jugosllave. Pas Plenumit të Brioneve dhe dobësimit të strukturave të lidhura me Rankoviqin, ishte krijuar një hapësirë e re për diskutimin e marrëdhënieve ndërmjet federatës, republikave dhe krahinave autonome. Në këtë klimë, kërkesat shqiptare nuk mund të trajtoheshin më vetëm si çështje lokale; ato po bëheshin pjesë e debatit më të gjerë mbi vetë organizimin e Jugosllavisë dhe mbi kufijtë e barazisë kombëtare brenda saj.

Në këtë kuptim, reagimet e Jovan Marjanoviqit dhe Dobrica Qosiqit, ashtu siç paraqiten në faqet e “BESËS”, janë të rëndësishme jo vetëm për tonin polemizues që mbartnin, por edhe sepse dëshmojnë për përplasjen e dy koncepteve politike. Nga njëra anë qëndronte përpjekja për ta ruajtur pozitën ekzistuese të Kosovës brenda Republikës së Serbisë; nga ana tjetër po forcohej kërkesa shqiptare për një autonomi me përmbajtje më të gjerë politike, institucionale dhe kombëtare. Përplasja rreth këtyre çështjeve paralajmëronte se problemi i Kosovës nuk mund të mbahej më në kufijtë e heshtjes së periudhës së Rankoviqit, por po hynte në një fazë të re të artikulimit dhe të debatit të hapur politik.

Vijon

[1] Aleksandar Ranković (1909–1983) – politikan i lartë jugosllav, nënkryetar i Jugosllavisë dhe drejtues i aparatit të sigurisë shtetërore (OZNA/UDBA), i njohur për politikën represive ndaj shqiptarëve të Kosovës; u shkarkua nga funksionet politike në vitin 1966.
[2] Sabile Keçmezi-Basha, Top Sekret: Dëshmi për keqpërdorimet e Shërbimit të Sigurimit Shtetëror në Kosovë (1945-1966), Epoka e Re, 28 gusht – 13 tetor 2015.
[3] Kosova lyp liri e barazi, gazeta “Besa”, Stamboll, 6 maj 1968.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Tue kalue nga Toka e Robnueme, gazeta “BESA”, nr. 171-174, Stamboll, 1968.
[7] Po aty.
.[8] Po aty
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Kosova lyp liri e barazi, gazeta Besa, Istanbul, 6 maj 1968.
[14] Po aty.
[15] Po aty.