ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (33)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Dokumenti “Protestë” dhe fryma e marsit 1981

Duke shfletuar me kujdes dokumentet e ruajtura në një zarf të vjetër, të zverdhur nga koha dhe pesha e viteve, hasa në një material me rëndësi të veçantë historike. Mes faqeve të mbushura me gjurmë të së kaluarës, gjeta një dokument të titulluar “Protestë”, i cili përfaqësonte jo vetëm një tekst të shkruar, por edhe një dëshmi të gjallë të qëndresës politike dhe kombëtare të shqiptarëve të Kosovës. Sipas të dhënave dhe përmbajtjes që paraqiten në këtë dokument, ai ishte përgatitur nga Rezistenca Kombëtare e Kosovës, një organizim që në periudha të ndryshme historike mbajti gjallë frymën e kundërshtimit ndaj padrejtësive politike, shtypjes dhe cenimit të të drejtave kombëtare.

Vetë zbulimi i këtij dokumenti ngjante me hapjen e një dritareje drejt një kohe të trazuar, kur fjala e shkruar shërbente si armë e fuqishme për të artikuluar pakënaqësinë, për të mbrojtur identitetin kombëtar dhe për të dëshmuar përballë historisë padrejtësitë e përjetuara. Dokumenti “Protestë” pasqyronte frymën e rezistencës së organizuar dhe përpjekjet e vazhdueshme të veprimtarëve kombëtarë për të ngritur zërin kundër politikave shtypëse, duke kërkuar liri, barazi dhe të drejta për popullin shqiptar në Kosovë.

Në këtë kontekst, ky dokument nuk paraqitet thjesht si një letër proteste, por si një burim i çmuar historik që dëshmon për vetëdijen politike dhe kombëtare të kohës. Ai ruan në rreshtat e tij jehonën e një epoke kur rezistenca zhvillohej jo vetëm në terren, por edhe përmes dokumenteve, memorandumeve dhe protestave të shkruara, të cilat synonin të sensibilizonin opinionin publik dhe të linin gjurmë të pashlyeshme në kujtesën historike të kombit. Zbulimi i tij mes dokumenteve të vjetra është një rikthim në një kapitull të rëndësishëm të historisë së Kosovës, ku çdo faqe e ruajtur përfaqëson një copëz të rrugëtimit të gjatë drejt lirisë dhe afirmimit kombëtar.

Për dallim nga shumë trakte dhe dokumente të tjera të rezistencës ilegale shqiptare, të cilat zakonisht fillonin me thirrje politike, analiza të gjendjes shoqërore apo kërkesa konkrete kombëtare, dokumenti i titulluar “Protestë” hapet me një fjali të fuqishme emocionale dhe simbolike: “Kosova është gjaku im që nuk falet.” Kjo thënie, e vendosur në krye të dokumentit, nuk ishte vetëm një slogan mobilizues, por një shprehje e dhimbjes kolektive, e lidhjes së pazgjidhshme të shqiptarëve me vendin e tyre dhe e vendosmërisë për të mos pranuar padrejtësitë që u bëheshin. Në të përmblidhej një histori e tërë sakrificash, mohimesh dhe përpjekjesh për liri, duke e shndërruar dokumentin që në rreshtat e parë në një manifest të ndërgjegjes kombëtare.

Pas kësaj hyrjeje, dokumenti vazhdon me titullin e madh “P R O T E S T Ë”, duke trajtuar ngjarjet dramatike që kishin tronditur Kosovën në mars të vitit 1981. Autorët e dokumentit përshkruajnë manifestimet e rreth 2000 studentëve shqiptarë të Universitetit të Prishtinës, të cilat filluan në mbrëmjen e 11 marsit dhe vazhduan në orët e para të mëngjesit të 12 marsit. Sipas përmbajtjes së protestës, këto demonstrata paraqiten si vazhdimësi historike e lëvizjeve studentore të vitit 1968, të cilat gjithashtu ishin përballur me represion dhe dhunë shtetërore. Dokumenti përdor shprehjen e rëndë se manifestimet “u shuan me gjak”, duke e paraqitur ndërhyrjen e forcave jugosllave si një akt të dhunshëm kundër rinisë shqiptare.

Një element me rëndësi të veçantë në këtë tekst është përpjekja për të theksuar se studentët, të paktën në fazën fillestare të protestave, nuk kishin shfaqur publikisht kërkesa të hapura politike apo nacionaliste. Megjithatë, sipas autorëve të dokumentit, reagimi i pushtetit ishte jashtëzakonisht i ashpër. Përshkrimi i përdorimit të armëve të zjarrit, bombave kimike dhe cisternave të zjarrfikësve krijon një tablo të qartë të përplasjes mes aparatit shtetëror dhe një mase studentësh që kërkonin përmirësimin e kushteve të jetesës dhe studimit. Dokumenti nënvizon se nga radhët e studentëve pati të plagosur me armë zjarri dhe shumë të lënduar, ndërsa nga policia raportoheshin vetëm disa të plagosur, fakt që përdoret për të argumentuar disproporcionin e forcës së përdorur nga organet shtetërore.

Në vazhdim, autorët e shkrimit të dokumentit “protestë” shtrojnë pyetjen retorike: “Cilat ishin qëllimet e studentëve shqiptarë?” Kjo pyetje shërben si pikënisje për të analizuar gjendjen e rëndë ekonomike dhe sociale që mbretëronte në Jugosllavi në fillim të viteve tetëdhjetë. Dokumenti argumenton se inflacioni kishte arritur nivele alarmante, ndërsa papunësia ishte në rritje të vazhdueshme. Këto probleme, sipas autorëve, ndiheshin me intensitet shumë më të madh në Kosovë, e cila vazhdonte të mbetej rajoni më i pazhvilluar i federatës jugosllave. Kështu, protestat studentore paraqiten jo si shpërthime spontane apo të nxitura nga motive të fshehta politike, por si pasojë e drejtpërdrejtë e kushteve të vështira ekonomike, mungesës së perspektivës dhe pakënaqësisë së përgjithshme sociale.

Nga një këndvështrim historik, ky dokument përbën një burim me vlerë të veçantë, sepse pasqyron mënyrën se si ngjarjet e marsit 1981 interpretoheshin nga qarqet e rezistencës kombëtare shqiptare. Ai dëshmon se protestat studentore nuk shiheshin thjesht si një reagim ndaj problemeve të përditshme universitare, por si shprehje e një pakënaqësie më të thellë shoqërore dhe kombëtare. Nëpërmjet këtij teksti mund të kuptohet atmosfera politike e kohës, tensionet e akumuluara ndër vite dhe perceptimi se represioni shtetëror po përdorej për të heshtur çdo formë të kundërshtimit publik.

Në këtë kuptim, dokumenti “Protestë” mbetet një dëshmi e rëndësishme e historisë së lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë. Ai ruan jo vetëm faktet dhe interpretimet e një periudhe të trazuar, por edhe emocionet, shqetësimet dhe shpresat e një brezi të tërë që kërkonte dinjitet, barazi dhe të drejtën për të vendosur mbi fatin e vet. Përmes gjuhës së tij të drejtpërdrejtë dhe shpeshherë të ngarkuar me patos, dokumenti pasqyron frymën e rezistencës dhe të vetëdijes kombëtare që do të vazhdonte të ndikonte fuqishëm në zhvillimet politike të Kosovës gjatë dekadave pasuese.

Në vazhdim të analizës së gjendjes që mbretëronte në Kosovë në fillim të viteve tetëdhjetë, dokumenti “Protestë” paraqet një tablo të zymtë të realitetit ekonomik dhe shoqëror, duke u ndalur në vështirësitë e përditshme me të cilat përballej popullsia shqiptare. Në radhë të parë, autorët e dokumentit theksojnë mungesën e prodhimeve më elementare për jetën e përditshme, si sheqeri, sapuni, vaji, gjalpi, kafja dhe mallra të tjera bazë. Këto mungesa, të cilat nuk përbënin më raste të izoluara por një dukuri të përhapur, interpretohen si tregues i krizës së thellë ekonomike që kishte përfshirë Jugosllavinë. Për qytetarët e zakonshëm, pamundësia për të siguruar edhe produktet më të domosdoshme ishte bërë pjesë e realitetit të përditshëm, duke krijuar ndjenjë pasigurie, pakënaqësie dhe zhgënjimi ndaj sistemit.

Në të njëjtën kohë, dokumenti ngre shqetësimin për politikën e punësimit në Kosovë. Sipas autorëve, ndërsa papunësia në mesin e shqiptarëve vazhdonte të arrinte përmasa alarmante, institucionet dhe ndërmarrjet ekonomike po punësonin në numër të konsiderueshëm punëtorë serbë dhe malazezë. Përmenden raste konkrete në qytete të ndryshme të Kosovës, si në Gjakovë, Ferizaj dhe Pejë, ku sipas dokumentit, vende të reja pune u ofroheshin kryesisht punëtorëve të ardhur nga republikat dhe krahinat e tjera të Jugosllavisë. Kjo situatë perceptohej nga autorët jo vetëm si padrejtësi ekonomike, por edhe si pjesë e një politike më të gjerë diskriminuese, e cila ndikonte drejtpërdrejt në pozitën sociale dhe ekonomike të shqiptarëve të Kosovës.

Një vëmendje e veçantë në dokument i kushtohet gjendjes së studentëve, të cilët paraqiten si një nga shtresat më të goditura nga kriza. Universiteti i Prishtinës, që në atë kohë ishte shndërruar në qendrën kryesore të arsimit të lartë në gjuhën shqipe, përballej me mungesë të theksuar të infrastrukturës studentore. Numri i konvikteve ishte i pamjaftueshëm për të përballuar fluksin e madh të studentëve që vinin nga të gjitha viset e Kosovës. Për pasojë, shumë prej tyre detyroheshin të gjenin strehim në banesa private, duke paguar shuma të konsiderueshme për kushtet ekonomike të kohës.

Përshkrimi i kushteve të jetesës është veçanërisht domethënës. Në shumë raste, studentët ndanin të njëjtin shtrat ose jetonin në dhoma të mbipopulluara, ku katër, gjashtë apo edhe tetë persona qëndronin në një hapësirë të kufizuar. Mungesa e kushteve elementare për studim dhe jetë normale shndërrohej në një barrë të rëndë për të rinjtë, të cilët, përveç vështirësive ekonomike, përballeshin edhe me pasiguri të vazhdueshme për të ardhmen e tyre. Në këtë mënyrë, dokumenti argumenton se pakënaqësia studentore nuk ishte rezultat i një momenti të rastësishëm, por produkt i drejtpërdrejtë i kushteve të vështira sociale dhe ekonomike.

Një tjetër element i rëndësishëm i protestës lidhet me çështjen e shfrytëzimit të pasurive natyrore të Kosovës. Autorët shprehin bindjen se burimet ekonomike të krahinës, përfshirë mineralet, energjinë dhe potencialet e tjera zhvillimore, shfrytëzoheshin kryesisht për interesat e republikave të tjera jugosllave. Sipas këtij këndvështrimi, ndonëse Kosova zotëronte pasuri të konsiderueshme natyrore, ajo vazhdonte të mbetej rajoni më pak i zhvilluar ekonomikisht në tërë federatën jugosllave. Kjo kontradiktë paraqitet si një nga shembujt më të qartë të pabarazisë ekonomike dhe të pozitës së pafavorshme të Kosovës brenda sistemit federal.

Dokumenti ndalet gjithashtu te fenomeni i emigrimit ekonomik, i cili kishte marrë përmasa të mëdha gjatë viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë. Mijëra shqiptarë nga Kosova kishin marrë rrugën e vendeve të Evropës Perëndimore, veçanërisht Gjermanisë, Austrisë dhe Zvicrës, në kërkim të punës dhe një jete më të mirë. Megjithëse emigrimi shihej shpesh si një mundësi për sigurimin e të ardhurave shtesë për familjet, autorët e dokumentit argumentojnë se ai nuk kishte arritur të zgjidhte problemet themelore ekonomike të Kosovës. Përkundrazi, largimi masiv i fuqisë punëtore kishte krijuar pasoja të shumta sociale, duke ndarë familje, duke lënë pas fshatra e qytete me mungesë të popullsisë aktive dhe duke thelluar varësinë ekonomike nga të ardhurat e emigrantëve.

Në tërësi, kjo pjesë e dokumentit “Protestë” paraqet një akuzë të drejtpërdrejtë ndaj politikave ekonomike dhe sociale të kohës. Përmes shembujve konkretë dhe argumenteve të shumta, autorët përpiqen të dëshmojnë se demonstratat e marsit 1981 nuk mund të kuptohen jashtë kontekstit të krizës së përgjithshme që kishte përfshirë Kosovën. Në këtë këndvështrim, demonstratat studentore paraqiten si zëri i një shoqërie të tërë që ndiente mbi vete barrën e papunësisë, varfërisë, pabarazisë dhe mungesës së perspektivës. Kështu, dokumenti fiton vlerë jo vetëm si një dëshmi e një momenti historik, por edhe si pasqyrë e realitetit ekonomik e shoqëror që ndikoi fuqishëm në formësimin e lëvizjeve politike dhe kombëtare të shqiptarëve të Kosovës në fundin e shekullit XX.

Pas paraqitjes së gjendjes së rëndë ekonomike dhe sociale që mbretëronte në Kosovë, autori i dokumentit “Protestë” e zhvendos vëmendjen te roli i rinisë studentore, të cilën e konsideron si shtresën më të ndërgjegjshme dhe më të ndjeshme ndaj problemeve të kohës. Në interpretimin e tij, studentët e Universitetit të Prishtinës nuk paraqiten si nxitës të trazirave apo si bartës të agjendave të fshehta politike, por si zëri më autentik i një populli që po përballej me padrejtësi të shumta ekonomike, sociale dhe kombëtare. Ata përshkruhen si vëzhgues të kujdesshëm të realitetit kosovar, si brezi që kishte aftësinë të kuptonte më qartë se kushdo tjetër kontradiktat e sistemit dhe të artikulonte kërkesat e popullsisë shqiptare.

Sipas autorit, ngritja e studentëve në demonstrata ishte një veprim i natyrshëm dhe i drejtë, i lindur nga nevoja për të shprehur pakënaqësinë dhe për të kërkuar zgjidhje për problemet që rëndonin mbi Kosovën. Në këtë këndvështrim, protestat nuk paraqiten si kërkesa për privilegje apo favore të veçanta, por si përpjekje për të siguruar një jetë normale, me kushte më të mira ekonomike, sociale dhe arsimore. Mbi të gjitha, studentët kërkonin barazi me popujt e tjerë të Jugosllavisë, duke u mbështetur në parimet që vetë federata jugosllave i kishte shpallur në kushtetutën e saj. Kërkesat e tyre, sipas dokumentit, nuk tejkalonin kufijtë e të drejtave që garantoheshin formalisht nga sistemi kushtetues jugosllav, por synonin pikërisht zbatimin e atyre parimeve që shpalleshin si themel i rendit shtetëror.

Megjithatë, autori shpreh bindjen se ngjarjet e marsit 1981 nxorën në pah një realitet krejtësisht tjetër. Reagimi i ashpër i pushtetit ndaj demonstratave interpretohet si dëshmi se parimet kushtetuese nuk zbatoheshin në mënyrë të barabartë për të gjithë popujt e federatës. Sipas këtij vlerësimi, edhe një herë u bë e qartë se shqiptarët e Kosovës trajtoheshin ndryshe nga kombësitë e tjera të Jugosllavisë. Dokumenti shpreh zhgënjimin e thellë ndaj hendekut midis normave juridike dhe praktikës politike, duke argumentuar se të drejtat e garantuara në letër mbeteshin të pazbatueshme kur bëhej fjalë për shqiptarët.

Kjo kritikë nuk drejtohet vetëm ndaj strukturave federale, por edhe ndaj elitës politike të Kosovës së asaj kohe. Autori i protestës shfaq një qëndrim tejet kritik ndaj udhëheqësve krahinorë, të cilët i akuzon për shkëputje nga hallet dhe nevojat e popullit. Në këtë frymë, dokumenti sjell si argument edhe një vlerësim të publikuar në gazetën britanike Financial Times të datës 13 mars 1981. Duke iu referuar këtij burimi, autori nënvizon se edhe vëzhgues të huaj kishin konstatuar se udhëheqësit e Kosovës jetonin në një realitet të privilegjuar, larg shqetësimeve dhe vështirësive me të cilat përballej popullsia e zakonshme.

Në këtë mënyrë, protesta nuk kufizohet vetëm në kritikën e politikave ekonomike apo të ndërhyrjes policore kundër studentëve. Ajo shndërrohet në një aktakuzë më të gjerë kundër një sistemi që, sipas autorit, kishte humbur lidhjen me qytetarin dhe kishte dështuar të përfaqësonte interesat e shumicës shqiptare në Kosovë. Studentët paraqiten si bartës të shpresës për ndryshim, ndërsa reagimi i pushtetit si dëshmi e krizës së thellë politike që po përjetonte federata jugosllave në prag të dekadës së fundit të ekzistencës së saj.

Nga perspektiva historike, ky fragment i dokumentit është veçanërisht domethënës, sepse pasqyron mënyrën se si demonstratat e marsit 1981 interpretoheshin nga qarqet e rezistencës kombëtare shqiptare. Në radhët e tij reflektohet bindja se studentët nuk po luftonin vetëm për përmirësimin e kushteve të jetesës apo të studimit, por për respektimin e dinjitetit njerëzor dhe kombëtar. Kjo e bën dokumentin një dëshmi të rëndësishme të klimës politike të kohës, kur zhgënjimi ndaj premtimeve të parealizuara të barazisë kushtetuese po shndërrohej gjithnjë e më shumë në vetëdije të organizuar politike dhe kombëtare.

Prandaj, në thelb të këtij teksti qëndron ideja se demonstratat e studentëve nuk ishin thjesht reagim ndaj vështirësive të momentit, por shprehje e një kërkese më të thellë për drejtësi, barazi dhe respektim të të drejtave të shqiptarëve në Kosovë. Për autorin e protestës, studentët përfaqësonin ndërgjegjen e gjallë të shoqërisë shqiptare, ndërsa ngjarjet e marsit 1981 përbënin një pikë kthese që zbuloi hapur kontradiktat midis idealit të shpallur të barazisë dhe realitetit të përjetuar nga shqiptarët brenda federatës jugosllave.

Në pjesën vazhduese të dokumentit “Protestë”, autori kalon nga përshkrimi i ngjarjeve konkrete dhe gjendjes socio-ekonomike në një kritikë të drejtpërdrejtë ndaj vetë sistemit politik jugosllav. Ai vë në dyshim legjitimitetin e pretendimeve zyrtare të Jugosllavisë, e cila në arenën ndërkombëtare dhe në propagandën e saj të brendshme paraqitej si një shtet socialist me karakter demokratik, ku kombësitë dhe popujt e ndryshëm gëzonin liri, barazi dhe të drejta të garantuara me kushtetutë. Sipas autorit, ngjarjet e marsit 1981 dëshmuan të kundërtën. Reagimi i pushtetit ndaj demonstratave studentore shihet si provë e qartë se demokracia e shpallur nuk ishte gjë tjetër veçse një fasadë politike, pas së cilës fshihej një sistem represiv, i gatshëm të përdorte forcën kundër çdo shfaqjeje të pakënaqësisë shoqërore dhe kombëtare.

Në këtë interpretim, demonstratat e studentëve shqiptarë shërbyen si një moment zbulues, që nxori në pah kontradiktat e thella ndërmjet diskursit zyrtar dhe realitetit politik. Autori argumenton se shteti jugosllav, i cili propagandonte parimet e vetëqeverisjes, vëllazërim-bashkimit dhe barazisë së popujve, në praktikë nuk i zbatonte këto parime kur bëhej fjalë për shqiptarët. Për më tepër, ai thekson se kjo padrejtësi nuk kufizohej vetëm në Kosovë, por prekte edhe shqiptarët që jetonin në Maqedoni dhe Mal të Zi. Kështu, problemi paraqitet si një çështje e gjerë kombëtare, që tejkalonte kufijtë administrativë të Krahinës Socialiste Autonome të Kosovës dhe përfshinte tërë hapësirën shqiptare brenda federatës jugosllave.

Autori e konsideron veçanërisht të rëndësishëm faktin që demonstratat e 11 dhe 12 marsit 1981 u organizuan dhe u zhvilluan nga vetë studentët dhe rinia e Kosovës. Në interpretimin e tij, këto manifestime nuk përfaqësonin thjesht një revoltë të përkohshme studentore, por një dëshmi të vetëdijes së zgjuar kombëtare dhe politike të shqiptarëve të Kosovës. Sipas tij, ato treguan se Kosova kishte aftësinë dhe vullnetin për të ngritur vetë zërin e saj, pa pasur nevojë për ndërmjetësues apo përfaqësues të imponuar. Demonstratat shihen si një shenjë e qartë se ndjenja e rezistencës nuk ishte shuar, pavarësisht dekadave të presionit politik, represionit institucional dhe përpjekjeve për ta margjinalizuar kërkesën shqiptare për barazi.

Në këtë frymë, autori nënvizon se rezistenca shqiptare nuk duhet parë si një fenomen i rastësishëm apo kalimtar. Përkundrazi, ai e paraqet atë si një proces historik të vazhdueshëm, të rrënjosur në përvojën kolektive të shqiptarëve dhe në përpjekjet e tyre të pandërprera për të ruajtur identitetin, dinjitetin dhe të drejtat kombëtare. Demonstratat e marsit, sipas tij, dëshmuan se kjo rezistencë vazhdonte të jetonte në ndërgjegjen e brezit të ri dhe se as masat ndëshkuese, as aparati shtetëror nuk kishin arritur ta zhduknin atë.

Një element i rëndësishëm i këtij dokumenti është mënyra se si interpretohet reagimi i organeve shtetërore dhe policore jugosllave. Sipas autorit, rëndësia e jashtëzakonshme që pushteti i kushtoi këtyre demonstratave, si dhe përdorimi i forcës për shpërndarjen e tyre, dëshmuan frikën që sistemi kishte nga çdo formë e organizimit dhe kundërshtimit shqiptar. Ai argumenton se ndërhyrja e ashpër policore nuk arriti të shuante pakënaqësinë, por përkundrazi kontribuoi në radikalizimin e saj. Në këtë mënyrë, dokumenti pasqyron bindjen e një pjese të lëvizjes ilegale shqiptare të asaj kohe se rrugët paqësore të protestës po përballeshin me kufij të pakalueshëm brenda sistemit ekzistues.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment është veçanërisht domethënës sepse reflekton gjendjen shpirtërore dhe perceptimet politike që qarkullonin në disa segmente të rezistencës ilegale shqiptare pas demonstratave të marsit 1981. Ai dëshmon zhgënjimin e thellë ndaj institucioneve jugosllave dhe humbjen graduale të besimit se kërkesat shqiptare mund të realizoheshin përmes mekanizmave zyrtarë të sistemit. Në rreshtat e tij shfaqet bindja se represioni shtetëror po e shtynte gjithnjë e më shumë shoqërinë shqiptare drejt formave të reja të organizimit dhe rezistencës.

Dokumenti mbyllet me deklarimin e solidaritetit të plotë të Rezistencës Kombëtare të Kosovës me demonstratat studentore të 11 dhe 12 marsit 1981. Autorët e protestës i konsiderojnë ato si shprehje legjitime të pakënaqësisë popullore dhe, njëkohësisht, dënojnë me tone të ashpra mënyrën se si organet policore dhe shtetërore jugosllave ndërhynë për t’i shpërndarë ato. Në këtë aspekt, dokumenti merr karakterin e një dëshmie politike dhe historike, që pasqyron jo vetëm ngjarjet e atyre ditëve, por edhe botëkuptimin, shpresat, zhgënjimet dhe aspiratat e një pjese të rëndësishme të lëvizjes kombëtare shqiptare në prag të një periudhe të re dhe vendimtare të historisë së Kosovës.

Në pjesën përmbyllëse të dokumentit, Rezistenca Kombëtare e Kosovës e paraqet veten si një organizatë politike dhe kombëtare që vepronte jashtë Kosovës, kryesisht në vendet perëndimore, duke e konsideruar misionin e saj të lidhur ngushtë me përpjekjet për çlirimin dhe vetëvendosjen e shqiptarëve. Në tekst, organizata pozicionohet si një forcë pararojë e lëvizjes kombëtare shqiptare, duke pretenduar se përfaqësonte aspiratat dhe kërkesat e popullit shqiptar të Kosovës në arenën ndërkombëtare. Ky vetëpërkufizim si “avangardë e luftës për liri” pasqyronte bindjen e anëtarëve të saj se çështja e Kosovës nuk ishte vetëm një problem i brendshëm jugosllav, por një çështje e të drejtave kombëtare dhe politike që meritonte vëmendjen e opinionit ndërkombëtar.

Në frymën e dokumenteve politike të organizatave ilegale shqiptare të asaj periudhe, autori i protestës i drejtohet botës demokratike me një apel të hapur për solidaritet dhe mbështetje. Në tekst shprehet bindja se populli shqiptar i Kosovës po përpiqej të siguronte të drejtat e veta kombëtare dhe politike, ndërsa shtetet demokratike të Evropës dhe të botës ftoheshin të mos qëndronin indiferente ndaj zhvillimeve që po ndodhnin në Kosovë. Kjo thirrje nuk ishte e rastësishme. Ajo pasqyronte përpjekjet e vazhdueshme të diasporës politike shqiptare për ta ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës dhe për ta paraqitur atë si pjesë të debatit më të gjerë mbi liritë, të drejtat e njeriut dhe vetëvendosjen e popujve.

Dokumenti shkon më tej duke u drejtuar jo vetëm qeverive demokratike, por edhe popujve dhe lëvizjeve progresiste anembanë botës. Në optikën e autorëve, rezistenca shqiptare konsiderohej pjesë e një përpjekjeje më të gjerë historike kundër shtypjes dhe mohimit të të drejtave kombëtare. Për këtë arsye, ata kërkonin që opinioni ndërkombëtar të njihte dhe të mbështeste kauzën shqiptare, duke e parë atë si një luftë për liri dhe dinjitet kombëtar. Kjo gjuhë politike ishte karakteristike për organizatat ilegale shqiptare të viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë, të cilat shpesh e lidhnin çështjen e Kosovës me proceset globale të çlirimit kombëtar dhe me lëvizjet që kërkonin vetëvendosje në pjesë të ndryshme të botës.

Njëkohësisht, dokumenti i drejtohet edhe vetë shqiptarëve, duke u përpjekur të zgjojë ndjenjën e përgjegjësisë kombëtare dhe të angazhimit kolektiv. Në tekst theksohet nevoja për sakrificë, qëndresë dhe mobilizim të të gjitha shtresave të shoqërisë shqiptare. Rinia, burrat dhe gratë përmenden si pjesë e pandashme e kësaj përpjekjeje, duke reflektuar bindjen e autorëve se çështjet kombëtare nuk mund të mbeteshin përgjegjësi e një grupi të vogël veprimtarësh, por kërkonin përfshirjen e gjerë të popullit.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment është veçanërisht domethënës sepse pasqyron klimën politike dhe ideologjike që mbizotëronte në një pjesë të organizatave ilegale shqiptare pas demonstratave të vitit 1981. Në radhët e tij vërehet një kombinim i zhgënjimit ndaj institucioneve jugosllave, i besimit te solidariteti ndërkombëtar dhe i thirrjes për organizim kombëtar. Kjo gjuhë politike pasqyronte bindjen se zgjidhja e çështjes shqiptare në Kosovë nuk mund të arrihej vetëm përmes reformave të brendshme, por kërkonte edhe mbështetje ndërkombëtare dhe një nivel të lartë vetëdijesimi e angazhimi kombëtar.

Vijon