[ Libra NëLinjë ]
Nga Kadri Gjoni
Martaneshi, edhe pse i paeksploruar nga shqiptarë e të huaj, është një trevë mbreselenese historike, turistike dhe tradicionale. Është trevë qëndrestare në luftë me të huajt, trevë bujare dhe mikpritëse.
Në Martanesh nuk të presin me tabela, hotele, parkingje dhe restorante. Edhe pse një perlé turistike, me një natyrë mrekullore, këto duhet t’i kërkosh. Duhet të ngjitesh drejt tyre, të kalosh kthesat, të lësh pas zhurmën e qytetit dhe të hysh në një Shqipëri tjetër, ku rruga bëhet më e ngushtë, mali më i afërt dhe heshtja më e plotë.
Martaneshi është një prej tyre.
Në hartën administrative të sotme ai është pjesë e Bashkisë Bulqizë, në qarkun Dibër. Por në hartën e kujtesës shqiptare, Martaneshi është shumë më tepër se një njësi administrative. Është një krahinë malore me histori, me rite, me pyje, me ujëra, me vendbanime të vjetra, me rrëfime njerëzish dhe me një natyrë që duket sikur ka mbetur jashtë ngutjes së kohës.
Për të kuptuar Martaneshin nuk mjafton të shkosh deri në Krastë. Duhet të hysh më thellë. Duhet të shohësh malet, fshatrat, burimet, gjurmët e rrugëve të vjetra, objektet e kultit, kullat dhe vendet ku historia nuk është shkruar në tabela turistike, por është ruajtur në kujtesën e banorëve.
Dhe pikërisht këtu nis pyetja që nuk mund të shmanget:
Sa pasuri ka Martaneshi që ende nuk janë kthyer në vlerë për banorët e tij?
Një vend ku historia nuk ka mbaruar, por rri e ulur kembekryq në kujtesen e brezave.
Burimet historike e dokumentojnë krahinën që në shekullin XV. Në defterin osman të vitit 1467, Martaneshi figuron si një vendbanim i lidhur me vilajetin e Matit.
Por dokumenti i vitit 1467 është vetëm një pikënisje.
Historia e kësaj treve duhet kërkuar në terren.
Ajo gjendet në gjurmët e banimeve të vjetra, në rrëfimet për lëvizjen e njerëzve ndër breza, në mënyrën e ndërtimit të shtëpive, në emrat e vendeve, në objektet e kultit dhe në rrugët që dikur lidhnin malësitë me ultësirat.
Në zonën më të gjerë Mali me Gropa-Bizë-Martanesh janë evidentuar vlera të rëndësishme historike dhe kulturore. Studimet për peizazhin e mbrojtur përmendin, ndër të tjera, gjurmë të rrugës së vjetër së Arbërit, objekte fetare dhe vendbanime me vlera arkeologjike e historike. Në territorin e këtij peizazhi janë dokumentuar edhe objekte të lidhura me historinë e Kastriotëve dhe gjurmë të periudhave të lashta.
Kjo do të thotë se Martaneshi dhe hapësira përreth tij nuk duhet parë thjesht si një destinacion për të kaluar fundjavën.
Mund të jetë një destinacion i historisë shqiptare.
Por historia, që të bëhet pasuri, duhet të tregohet.
Një gur i vjetër pa shpjegim mbetet thjesht gur.
Një rrugë e vjetër pa tabelë mbetet vetëm një shteg.
Një kullë pa histori mbetet një ndërtesë që gradualisht bie.
Ndërsa një objekt i dokumentuar, i restauruar dhe i shpjeguar për vizitorin bëhet pjesë e një itinerari. Dhe një itinerar mund të sjellë njerëz, ekonomi dhe jetë.
Këtu qëndron një prej problemeve të Martaneshit: pasuria ekziston, por rrëfimi turistik i saj ende nuk është ndërtuar plotësisht.
Kur përmendet Bulqiza dhe hapësira përreth saj, mendimi shkon natyrshëm te kromi.
Edhe Martaneshi është pjesë e një territori të pasur me burime minerare. Studimet gjeografike për zonën Çermenikë–Gollobord-Martanesh e evidentojnë kromin ndër burimet natyrore me rëndësi ekonomike. Por ato evidentojnë njëkohësisht edhe pyjet, kullotat, ujërat dhe tokat bujqësore si burime të rëndësishme të territorit.
Dhe këtu shfaqet një tjetër paradoks.
Për dekada, pasuria e nëntokës ka qenë më e dukshme se pasuria e sipërfaqes.
Kromi është matur në tonë.
Pyjet nuk janë matur në të njëjtën mënyrë.
Uji është marrë si diçka që gjithmonë ka qenë aty.
Kullotat janë konsideruar pjesë e zakonshme e jetës së fshatit.
Bimët mjekësore kanë mbetur kryesisht pjesë e traditës.
Por sot, në një ekonomi ku turizmi i natyrës, agroturizmi dhe përvojat autentike po marrin gjithnjë e më shumë rëndësi, këto pasuri mund të marrin një tjetër kuptim.
Studimet për zonën evidentojnë një shumëllojshmëri bimësh mjekësore e aromatike, pyje, kullota alpine dhe një faunë të pasur. Përmenden edhe produkte tradicionale bujqësore dhe blegtorale, si dhe potenciale për zhvillimin e ekonomisë së lidhur me natyrën.
Pra, Martaneshi nuk ka vetëm një histori për t’u treguar.
Ka edhe një ekonomi të mundshme turistike për t’u ndërtuar.
Zona është e përfshirë në dokumentacionin shqiptar të burimeve natyrore dhe turistike si peizazh i mbrojtur, me potencial për turizmin e natyrës.
Në këtë territor, pylli dhe mali nuk janë vetëm dekor.
Ato janë infrastruktura natyrore e një turizmi që mund të ndërtohet me ndërhyrje relativisht të kujdesshme: shtigje, sinjalistikë, pika vrojtimi, guida lokale, bujtina, produkte tradicionale dhe itinerare të mirëorganizuara.
Një vizitor nuk ka domosdoshmërisht nevojë për një kompleks gjigant hotelesh.
Ndonjëherë kërkon një shteg. Një oxhak qé nxjerrë tym.
Një pjatë me ushqim tradicional.
Një histori të treguar nga një banor i zonës.
Një natë në një shtëpi të vjetër të kthyer në bujtinë.
Një mëngjes me mjaltë, qumësht, djathë, bukë shtëpie dhe ajër mali.
Dhe mbi të gjitha, dëshiron të ndiejë se ka qenë diku që nuk mund ta zëvendësojë një tjetër destinacion.
Kjo është pasuria që Martaneshi mund ta ketë në dorë.
Në një udhëtim nëpër këtë zonë, historia nuk shfaqet gjithmonë si monument madhështor.
Ajo është më e shpërndarë.
Në një mur.
Në një urë.
Në një shtëpi.
Në një teqe.
Në një burim.
Në një rrugë të vjetër.
Në një emër vendi që brezat e rinj ndoshta e përdorin pa e ditur më historinë e tij.
Një nga objektet me rëndësi shpirtërore është Teqeja e Martaneshit, e cila vazhdon të figurojë si një destinacion fetar në zonë.
Turizmi modern nuk shet vetëm pamjen.
Sheh dhe tregon.
Dhe Martaneshi ka nevojë pikërisht për këtë: të tregojë. T’i njohin vizitoret, shqiptaré e të huaj, resurset e tij.
Një nga elementet më interesante të trashëgimisë së zonës është lidhja me rrugët e vjetra të komunikimit.
Studimet për peizazhin Mali me Gropa-Bizë-Martanesh evidentojnë një segment të vjetër të Rrugës së Arbërit që kalonte nëpër Gurin e Bardhë.
Sot flasim shumë për rrugën e re, për lidhjet e reja dhe për afrimin e zonave malore me qendrat urbane.
Por turizmi mund të bëjë diçka tjetër: mund të rikthejë në jetë edhe rrugët e vjetra.
Jo për t’i përdorur siç përdoreshin dikur.
Por për t’i ecur.
Një shteg historik i shënuar mirë mund të bëhet një prej produkteve më interesante turistike të Martaneshit.
“Rruga e vjetër e Arbërit” mund të mos jetë thjesht një emër në një dokument.
Mund të kthehet në një itinerar kulturor.
Me tabela.
Me histori.
Me pika ndalimi.
Me guida.
Me hartë.
Me histori lokale.
Me fotografi të vjetra.
Me rrëfime të banorëve.
Dhe këtu një projekt i vogël mund të krijojë një efekt të madh.
Problemi nuk është vetëm turizmi. Është zbrazja. Por që të rikthehen të ikurit, duhet të zgjohen resurset, të vijën në levizje agergatet e zhvillimit dhe progresit.
Martaneshi përballet, si shumë zona malore të Shqipërisë, me pasojat e migrimit dhe tkurrjes demografike.
Turizmi i malit nuk ndërtohet vetëm me pamje.
Ndërtohet edhe me shije.
Në dokumentet e peizazhit të mbrojtur evidentohen produkte dhe tradita lokale bujqësore e ushqimore, përfshirë prodhime karakteristike dhe mënyra tradicionale përpunimi. Përmenden edhe patatet e zonës së Gurit të Bardhë, produkte të tjera bujqësore dhe tradita të kuzhinës lokale.
Këto nuk duhen parë si detaje folklorike.
Janë potencial ekonomik.
Një turist që vjen për ecje mund të hajë drekë.
Ai që ha drekë mund të blejë djathë.
Ai që blen djathë mund të kërkojë mjaltë.
Ai që fle në bujtinë mund të blejë produkte të tjera.
Kështu ndërtohet ekonomia lokale.
Jo duke pritur një investitor të madh.
Por duke lidhur dhjetëra biznese të vogla.
A mund të shndërrohet Martaneshi në një “destinacion”?
Po, por jo duke kopjuar destinacionet e tjera.
Ky është një rrezik që duhet shmangur.
Martaneshi nuk ka nevojë të bëhet një version tjetër i Dardhës, Voskopojës, Thethit apo Valbonës.
Ai duhet të tregojë Martaneshin.
Identiteti i tij është malor, historik, mineral, fetar, bujqësor dhe njerëzor. Banoret kanë nisur të lëvizin dhe me kohë dhe investime gjérat mund të lëvizin për mbarë …
Martaneshi është një perlë historike dhe turistike që po zgjohet dhe pret vëmendjen dhe dorën e të gjithëve…
