[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
- ese
E kam shkrue emnin tim me shkronja të gjakta. Pesëqind vjet e ma shumë, gjaku ka mbetë në çdo gur e në çdo cep të kësaj toke të quejtun Dardani. Ka mbetë në gurët e kullave të djeguna, në eshtnat e fëmijëve e të shpirtnave të pafajshëm që nuk u tretën kurrë në dheun e kësaj toke; ka mbetë në muret e përgjakuna të burgjeve, në gurët e lagun me gjakun e bijve të saj.
E kjo dhimbë nuk ka kufi.
E kam shkrue në muret e monomenteve te dëshmorëve, në varret e mungueme të bijve të Dardanisë, në heshtjen e atyne që ranë e nuk patën një gur ku të prehej emni i tyne. Por ma shumë se gjithkund tjetër, këtë dhimbë e kam pa në sytë e nanave të Kosovës. Në lotin e tyne. Në duert e tyne që kërkuen nëpër dhe një shenjë të birit. Në sofrat ku një vend mbeti bosh. Në derën që u hap për vite me radhë, me shpresën se ai që kishte ikë do të kthehej. Në varret që mungojnë. Në emnat që u thanë me zâ të dridhun e që ende presin një përgjigje prej dheut.
Sa e randë asht një nanë që nuk mundi me e përcjellë birin e vet në varr! Sa e randë asht një fëmijë që u rrit pa e njohë dorën e babës! Sa e randë asht një tokë që mban në gjirin e saj kaq shumë emna, kaq shumë kujtime e kaq shumë dhimbje!
Kam pa flamuj të shqyem prej plumbave. Kam pa gurë të nxirë prej zjarrit. Kam pa kulla pa dyer, shtëpi pa zâ, oborre ku dikur luenin fëmijët e ku ma vonë mbeti vetëm heshtja.
E megjithatë, flamuri nuk u shue.
U qep përsëri. Me fijet e kujtesës. Me fijet e dashnisë. Me fijet e lirisë. Sepse një popull mund t’i humbë shtëpitë, mund t’i humbë pasunitë, mund t’i humbë edhe bijtë e vet, por nuk mundet me e humbë kujtesën pa e humbë edhe shpirtin.
Prandaj sot, kur kthehem me mendje te ata që nuk janë ma, zemra më çahet prej padrejtësisë.
Më dhemb për fëmijët. Më dhemb për djemtë e vajzat që nuk u kthyen. Më dhemb për nanat që ende vajtojnë. Më dhemb për jetimët që u rritën me një fotografi në mur, në vend të dorës së babës. Më dhemb për ata që ranë e për ata që mbetën gjallë tuj bajtë mbi supe kujtimet e luftës. E më dhemb sidomos për ata që ende nuk kanë një varr ku familjarët të ndezin një qiri, të vendosin një lule e t’i thonë: “Bir, pushofsh i qetë.”
Emnat e Adem e Hamëz Jasharit, Agim Ramadanit, Tahir Pajazitit e të shumë të tjerëve janë të lidhun me një prej periudhave ma të dhimbshme e ma të randësishme të historisë së Kosovës. Rreth luftës, njerëzve dhe ngjarjeve të saj ka kujtime, dëshmi e interpretime të ndryshme; por dhimbja e familjeve që humbën të afërmit nuk ka nevojë për asnjë interpretim.
Ajo asht aty.
Në fotografitë e zverdhuna. Në varret. Në varret që mungojnë. Në lotët e nanave. Në heshtjen e fëmijëve që u rritën pa prindë.
Kjo asht arsyeja pse po i shkruaj këto vargje. Jo për me e trazue gjakun. Jo për me i shtue urrejtjes një tjetër urrejtje. Po për me i dhanë një zâ dhimbjes. Sepse gjaku i derdhun nuk duhet me u harrue. Duhet me u kujtue që brezat që vijnë ta dinë sa e shtrenjtë asht liria e sa e randë asht çmimi që paguhet kur një vend përfshihet nga lufta.
Mundesh me e rrëzue një mur. Mundesh me e djegë një kullë. Mundesh me e shqye një flamur. Mundesh me e mbyllë një gojë. Por nuk mundesh me e varrosë kujtesën. Ajo del përsëri prej gurit. Prej dheut. Prej një fotografie. Prej një emni të gdhendun mbi mermer. E mbi të gjitha, del prej zemrës së nanës.
Prandaj sot unë s’kam ç’të them tjetër, veç:
O ju që ratë! O ju që mbetët pa varre! O ju fëmijë që u rritët me mungesën! O ju nana që ende prisni! Dhimbja juej nuk duhet të humbasë në heshtje.
Le të mbetet emni juej në kujtesën e Kosovës. Le të flasin gurët. Le të flasin varret. Le të flasin edhe varret që ende nuk janë gjetë. Le të flasë toka. Sepse toka që ka pi gjak nuk harron. E gjaku i derdhun, sado vite të kalojnë, vazhdon me thirrë. Thërret prej gurëve. Thërret prej varreve. Thërret prej zemrave. E kjo thirrje nuk asht thirrje për urrejtje. Asht thirrje për kujtesë. Asht thirrje për drejtësi. Asht thirrje që asnjë nanë të mos mbetet ma tuj kërkue eshtnat e birit të vet, e asnjë fëmijë të mos rritet pa dijtë ku prehet prindi i tij.
Për hir të atyne që ranë. Për hir të atyne që mbetën. Për hir të nanave që ende vajtojnë. Për hir të fëmijëve që mbajnë mungesën si plagë. Për hir të një toke që ka pa shumë gjak.
Le të mos harrojmë. Kurrë.
Sepse vetëm kujtesa mund ta kthejë dhimbjen në dëshmi, e dëshminë në një amanet për paqen.
Po s’ka dyshim: padrejtësia mundet me e trubullue, veç jo me e mbytë gjakun e derdhun për Kosovën. Liris mundeni me u turrë, mundeni me ja keputë kambë e duer, mundeni me e lanë të cunguem – po liria ka emën, e ka dhé që thërret prej varreve. E Zoti, si edhe gjaku i derdhun, thërret e thërret, posht tradhtia!
Lavdi Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës! Lavdi!
