[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)
Përfundim
Në përmbyllje të broshurës, autori përpiqet ta vendosë të gjithë argumentimin e mëparshëm në një kornizë të përmbledhur, duke i radhitur në mënyrë të shkurtër arsyet, shkaqet dhe pasojat e zhvillimit të dobët ekonomik të Kosovës. Në thelb, përfundimi e shtrin tezën se prapambetja ekonomike nuk ishte një gjendje “natyrale” e një rajoni të varfër, as produkt i paaftësisë së brendshme, por pasojë e një raporti të caktuar politik e ekonomik, të përkufizuar si shfrytëzim i Kosovës nga Serbia dhe Jugosllavia[1]. Kjo do të thotë se ekonomia e Kosovës lexohet si ekonomi e vendosur në periferi, e administruar dhe e orientuar në funksion të interesave të qendrës: një strukturë ku burimet, investimet, planifikimi dhe përfitimet nuk i nënshtrohen nevojave të popullsisë vendore, por një logjike më të gjerë dominimi.
Duke ndjekur këtë logjikë, autori e konsideron krizën ekonomike si një nyje ku ndërthuren pabarazitë sociale, diskriminimi kombëtar dhe politika kolonialiste. Prandaj, propozimet e tij nuk janë thjesht masa teknike ekonomike, ato janë një program i gjerë politik e shoqëror, që synon të ndryshojë raportet e fuqisë, mënyrën e shpërndarjes së burimeve dhe vetë parimet mbi të cilat ndërtohet zhvillimi. Në listën e propozuar, vërehet qartë se autori i jep përparësi së pari ndryshimit të kornizës politike—sepse pa këtë, çdo reformë ekonomike do të mbetej kozmetike.
Së pari, kërkohet ndërprerja e politikës antishqiptare serbomadhe, e cila paraqitet si themeli ideologjik dhe praktik i pabarazisë. Kjo kërkesë nënkupton se ekonomia nuk mund të shkëputet nga politika. Një politikë diskriminuese prodhon domosdoshmërisht ekonomi diskriminuese, sepse kontrollon se kush investohet, ku investohet dhe kush përfiton.
Në të njëjtën frymë, autori kërkon të ndërpritet eksploatimi i njeriut ndaj njeriut dhe, po aq e rëndësishme, eksploatimi “në mes popujve sllavë dhe popullit shqiptar”[2]. Këtu shfaqet një këndvështrim që e lidh shtypjen klasore me shtypjen kombëtare, shfrytëzimi nuk është vetëm marrëdhënie ekonomike, por edhe marrëdhënie pushteti ndërmjet kolektiviteteve.
Pastaj, në fokus vendoset zhdukja e pabarazive sociale midis Kosovës dhe pjesës tjetër të Jugosllavisë, si dhe braktisja e asaj që quhet lakmi grabitqare dhe politikë kolonialiste ndaj Kosovës[3]. Këto formulime sugjerojnë se hendeku nuk shihet si hendek i rastit, por si rezultat i një politike që, sipas autorit, ka marrë trajtën e kolonializmit të brendshëm: nxjerrje e resurseve, kufizim i autonomisë ekonomike, dhe mbajtje e rajonit në rol furnizues pa kontroll mbi akumulimin.
Në vazhdim, autori kërkon ndryshim të thellë të mënyrës se si Jugosllavia e trajtonte ekonominë e Kosovës, të ndryshohet strategjia ekonomike ndaj saj dhe Kosova të ketë mundësinë që në mënyrë të pavarur të hartojë planet afatmesme të zhvillimit shoqëror. Në këtë pikë, ideja kyçe është autonomia e planifikimit, zhvillimi nuk mund të jetë i qëndrueshëm kur planet vendosen nga jashtë ose kur prioritetet e brendshme nënshtrohen ndaj logjikave të qendrës. Kjo kërkesë shoqërohet me thirrjen që të ndryshohet rrënjësisht struktura e rëndë ekonomike ekzistuese—një kritikë ndaj bazës industriale të amortizuar, sektorëve të pabalancuar ose orientimit që nuk i shërbente modernizimit real[4].
Në planin e investimeve, përfundimi kërkon të rritet vëllimi i investimeve dhe të ndryshojë struktura e tyre. Këtu nënkuptohet jo vetëm “më shumë para”, por edhe orientim i investimeve drejt sektorëve që prodhojnë zhvillim të qëndrueshëm, punësim dhe rritje të produktivitetit. Në të njëjtën linjë, autori kërkon të zhduket karakteri eksploatues i fondit federativ ndaj Kosovës dhe ekonomia e Kosovës të jetë në gjendje ta ketë në disponim tërë akumulimin e mundshëm të saj[5]. Pra, kërkohet kontroll mbi tepricën ekonomike, sepse pa të drejtën për të menaxhuar akumulimin, zhvillimi mbetet i varur dhe i kufizuar.
Përfundimi i broshurës e zhvendos vëmendjen edhe te pasojat e prekshme sociale: nevoja për të zhdukur krizat e thella ekonomike që rëndojnë mbi masat popullore, për të ndalur ngritjen e vazhdueshme të çmimeve dhe për të frenuar inflacionin[6], për të zgjidhur problemin e papunësisë së madhe të shqiptarëve në Kosovë dhe në trojet e tjera shqiptare brenda Jugosllavisë, si dhe për të zhdukur shkaqet e varfërisë dhe mjerimit të punonjësve. Këto janë kërkesa që e kthejnë analizën nga makro-ekonomia në jetën e përditshme: zhvillimi matet, në fund, me bukën në tryezë, me punën e sigurt, me çmimet e përballueshme dhe me dinjitetin e familjes punëtore.
Në një formulim përmbledhës, autori argumenton se zgjidhja e vërtetë do të bëhej e mundur vetëm atëherë kur populli shqiptar të ishte në gjendje të vendosë për fatin e pasurive natyrore të Kosovës dhe, më gjerë, për fatin e vet[7]. Kjo është pika ku ekonomia dhe sovraniteti lidhen pazgjidhshmërisht, kontrolli mbi burimet dhe mbi vendimmarrjen shfaqet si kusht për t’i dhënë fund “shfrytëzimit të egër shovinist” dhe padrejtësive të tjera.
Më tej, përfundimi e përkufizon si “të vetmen dhe të plotë” zgjidhje të eksploatimit të Kosovës plotësimin e kërkesave të popullit të artikuluara gjatë demonstratave dhe revoltave të vitit 1981[8]. Këtu protestat lexohen si shprehje politike e një programi shoqëror, jo thjesht si reagim, por si platformë e kërkesave që synojnë transformim rrënjësor.
Së fundi, autori e mbyll me një ton realist dhe polemik: populli “i mësuar nga jeta” nuk ushqen iluzione se shtypja do të zhduket me premtime boshe dhe demagogji. Përkundrazi, ai shpreh bindjen se vetëm përmes një qëndrese të vendosur mund të mbrohen interesat e tij më të thella[9]. Në nivel shkencor, kjo përfundon si një kritikë ndaj retorikës pa veprim dhe ndaj “reformave” që premtohen, por nuk prekin strukturën e dominimit. Mesazhi përmbyllës është i qartë- për një popull të vendosur nën shfrytëzim e pabarazi, çlirimi ekonomik dhe shoqëror nuk vjen si dhuratë nga lart, por si rezultat i një procesi të vetëdijshëm përballjeje, organizimi dhe kërkese të pandërprerë për drejtësi.
Fund
[1] Përfundimi, 76.
[2] Po aty, 77.
[3] Po aty, 77.
[4] Po aty, 77.
[5] Po aty, 77.
[6] Po aty, 77.
[7] Po aty, 77.
[8] Po aty, 77.
[9] Po aty, 77.
