ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (34)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kosova është gjaku im që nuk falet

Si dokument historik, kjo pjesë e protestës nuk duhet parë vetëm si një deklaratë politike e momentit, por edhe si një dëshmi e mendimit politik të një segmenti të lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ajo pasqyron aspiratat, perceptimet dhe strategjitë që qarkullonin në mesin e veprimtarëve të kohës, të cilët demonstratat e marsit 1981 i konsideronin si fillimin e një faze të re në historinë e rezistencës shqiptare në Kosovë. Në këtë mënyrë, dokumenti fiton vlerë jo vetëm si burim për studimin e ngjarjeve të asaj periudhe, por edhe si dëshmi e vizionit politik që udhëhiqte organizatat e rezistencës shqiptare në mërgatë dhe brenda vendit.

Në vazhdim të argumentimit të tij, autori i dokumentit kalon nga analiza e gjendjes politike dhe shoqërore në një gjuhë më të drejtpërdrejtë mobilizuese, karakteristike për literaturën e organizatave ilegale shqiptare të fillimit të viteve tetëdhjetë. Duke reflektuar atmosferën e tensionuar të kohës dhe zhgënjimin e thellë që kishte prodhuar shtypja e demonstratave studentore të marsit 1981, ai shpreh bindjen se rezistenca shqiptare duhej të hynte në një fazë më aktive të veprimit.

Në këtë kontekst, autori u bën thirrje shqiptarëve që të mos mbeten spektatorë të zhvillimeve politike, por të shfrytëzojnë çdo mundësi dhe çdo formë organizimi për t’iu kundërvënë pushtetit që ai e konsideron shtypës. Në tekst shprehet ideja se përballja me kundërshtarin kërkonte angazhim të përgjithshëm dhe veprim të koordinuar, jo vetëm brenda Kosovës, por edhe në mërgatën shqiptare të shpërndarë në vendet e Evropës Perëndimore. Kjo pasqyronte një nga tiparet kryesore të organizatave ilegale të asaj kohe, të cilat e konsideronin diasporën si një pjesë të rëndësishme të lëvizjes kombëtare dhe si një hapësirë ku mund të zhvillohej aktivitet politik, propagandistik dhe organizativ në mbështetje të çështjes shqiptare.

Në interpretimin e autorit, demonstratat e vitit 1981 kishin dëshmuar se kërkesat e shqiptarëve nuk po gjenin mirëkuptim në institucionet jugosllave dhe se reagimi i pushtetit ndaj tyre kishte qenë kryesisht represiv. Për këtë arsye, ai shfaq bindjen se metodat tradicionale të protestës dhe të apelimit politik nuk po arrinin të tërhiqnin vëmendjen e faktorit ndërkombëtar. Në këtë frymë, teksti pasqyron një perceptim të përhapur në disa qarqe të rezistencës ilegale të kohës: se çështja shqiptare në Jugosllavi po anashkalohej nga diplomacia evropiane dhe nga qendrat ndërkombëtare të vendimmarrjes.

Një nga idetë qendrore të këtij fragmenti është bindja se vetëm një rezistencë më e fortë dhe më e organizuar mund ta detyronte opinionin ndërkombëtar të merrej seriozisht me problemet e Ballkanit dhe veçanërisht me pozitën e shqiptarëve në Kosovë. Në gjuhën e dokumentit reflektohet mendimi se historia e kombeve të vogla kishte treguar se fuqitë e mëdha shpeshherë reagojnë vetëm kur konfliktet dhe tensionet bëhen të pamundura për t’u injoruar. Kjo ide, e cila shfaqet shpesh në literaturën politike të lëvizjeve kombëtare të shekullit XX, pasqyronte frustrimin e akumuluar ndaj heshtjes ose indiferencës që perceptohej nga autorët në raport me problemet e shqiptarëve.

Nga perspektiva historike, ky fragment ka rëndësi të veçantë sepse ilustron procesin e radikalizimit të mendimit politik në një pjesë të lëvizjes ilegale shqiptare pas demonstratave të vitit 1981. Në radhët e tij mund të vërehet kalimi nga kërkesat për përmirësim të kushteve ekonomike dhe zbatim të të drejtave kushtetuese drejt bindjes se problemet e shqiptarëve kishin rrënjë më të thella politike dhe kombëtare. Kjo gjendje shpirtërore do të ndikonte në zhvillimin e mëvonshëm të organizatave ilegale dhe në formësimin e strategjive të tyre politike gjatë viteve që pasuan.

Prandaj, ky fragment nuk duhet lexuar vetëm si një thirrje e momentit, por si një pasqyrim i klimës politike që mbizotëronte në qarqe të caktuara të rezistencës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ai dëshmon për zhgënjimin e thellë ndaj mekanizmave ekzistues politikë, për mungesën e besimit në gatishmërinë e institucioneve jugosllave për të adresuar kërkesat shqiptare dhe për bindjen se çështja e Kosovës duhej të bëhej pjesë e debatit ndërkombëtar. Në këtë kuptim, dokumenti përbën një burim të rëndësishëm për të kuptuar evolucionin e mendimit politik dhe të strategjive të rezistencës shqiptare në periudhën pas demonstratave historike të marsit 1981.

Në pjesën e fundit të këtij dokumenti politik, autori e përmbyll thirrjen e tij me një ton solemn dhe programatik, duke e paraqitur veprimtarinë e rezistencës si një mision historik dhe kombëtar që kërkonte përkushtim të plotë, sakrificë dhe besim të palëkundur në arritjen e qëllimeve të saj. Gjuha e përdorur në këtë fragment është tipike për dokumentet e organizatave ilegale shqiptare të periudhës së Luftës së Ftohtë, ku ideali i lirisë kombëtare paraqitej si detyrë supreme dhe si obligim moral ndaj atdheut.

Autori thekson se përpara shqiptarëve qëndronte një barrë e rëndë historike, e cila nuk mund të shmangej dhe as të shtyhej për një kohë të pacaktuar. Në perceptimin e tij, brezi i asaj kohe kishte përgjegjësinë të vazhdonte rrugën e nisur nga paraardhësit, duke e konsideruar çlirimin kombëtar si një proces të papërfunduar të historisë shqiptare. Ai e paraqet këtë angazhim si një detyrë që buronte jo vetëm nga nevojat politike të momentit, por edhe nga vetëdija historike dhe kombëtare e shqiptarëve.

Në këtë frymë, dokumenti shpreh bindjen se përpjekjet e rezistencës duhej të orientoheshin drejt asaj që autori e konsideronte çlirimin e Kosovës dhe të viseve të tjera të banuara me shqiptarë brenda Jugosllavisë. Në diskursin e organizatave ilegale të asaj kohe, këto territore përshkruheshin si hapësira që kishin mbetur jashtë shtetit shqiptar dhe që, sipas këndvështrimit të tyre politik, vazhdonin të jetonin nën një sistem që kufizonte të drejtat kombëtare të shqiptarëve. Kjo mënyrë e të menduarit ishte e rrënjosur në traditën e lëvizjes kombëtare shqiptare të shekullit XX, e cila e shihte çështjen kombëtare si një proces ende të pambyllur.

Një element me rëndësi të veçantë në këtë fragment është përmendja e Shqipërisë si pikë referimi shpirtërore dhe kombëtare. Për autorin, Shqipëria përfaqësonte simbolin e shtetësisë shqiptare dhe idealin për të cilin duhej të sakrifikohej. Në shumë dokumente të rezistencës ilegale të asaj periudhe, Shqipëria shfaqej jo vetëm si një realitet shtetëror, por edhe si një simbol identitar që mishëronte aspiratat historike të shqiptarëve për liri, vetëvendosje dhe afirmim kombëtar.

Në vazhdim, autori vë theks të veçantë te nocioni i ndërgjegjes kombëtare. Ai shpreh bindjen se shërbimi ndaj atdheut kërkonte jo vetëm guxim dhe vendosmëri, por edhe një vetëdije të lartë morale dhe politike. Në këtë kontekst, veprimtaria kombëtare paraqitet si një akt përgjegjësie ndaj brezave të kaluar dhe atyre që do të vinin më pas. Ideja e sakrificës për të mirën e përgjithshme zë një vend qendror në tekst, duke reflektuar kulturën politike të organizatave ilegale shqiptare, ku interesi kombëtar vendosej mbi interesat individuale.

Po ashtu, autori shpreh një besim të palëkundur në suksesin përfundimtar të kauzës që mbronte. Vendosmëria për fitore paraqitet si një element thelbësor i luftës politike dhe morale, pavarësisht pengesave dhe vështirësive që mund të paraqiteshin. Ky optimizëm politik ishte karakteristik për shumë organizata të rezistencës, të cilat, edhe në periudha kur raportet e forcave nuk u jepnin arsye për optimizëm të menjëhershëm, ushqenin bindjen se historia do të lëvizte në favor të aspiratave kombëtare.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment përfaqëson një përmbledhje të botëkuptimit ideologjik të një pjese të lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Në të ndërthuren konceptet e lirisë kombëtare, sakrificës, përkushtimit ndaj atdheut dhe besimit në triumfin e kauzës shqiptare. Ai pasqyron frymën e një kohe kur shumë veprimtarë e shihnin veten si pjesë të një misioni historik, të lidhur me përpjekjet shumëvjeçare të shqiptarëve për afirmim kombëtar dhe politik.

Prandaj, ky tekst nuk është vetëm një deklaratë politike e momentit, por edhe një dëshmi e rëndësishme e kulturës politike dhe e mendimit kombëtar të organizatave ilegale shqiptare të asaj periudhe. Ai ruan në vetvete jo vetëm aspiratat dhe idealet e autorëve të tij, por edhe atmosferën e një epoke në të cilën çështja e Kosovës po fitonte gjithnjë e më shumë dimensione të reja politike, historike dhe kombëtare.

Në përmbyllje të dokumentit “Protestë”, pas argumenteve politike, analizës së gjendjes ekonomike dhe sociale, kritikave ndaj pushtetit jugosllav dhe thirrjeve për organizim e rezistencë, autori e mbyll tekstin me një varg parullash politike dhe kombëtare, të cilat përbëjnë kulmin emocional dhe ideologjik të dokumentit. Këto parulla nuk janë vendosur rastësisht në fund të tekstit, përkundrazi, ato shërbejnë si një përmbledhje simbolike e gjithë mesazhit që dokumenti përpiqet të transmetojë. Në traditën e lëvizjeve ilegale shqiptare, parullat kishin funksion të dyfishtë: nga njëra anë ishin mjete mobilizuese që synonin të zgjonin ndjenjat patriotike të lexuesit, ndërsa nga ana tjetër përfaqësonin deklarata të qarta politike mbi qëllimet dhe idealet e organizatës.

Parulla e parë, “Kosova me ne!”, paraqitet si një shprehje e bindjes së autorëve se kauza që ata përfaqësonin ishte në përputhje me vullnetin dhe aspiratat e popullit shqiptar të Kosovës. Në thelb të saj qëndron ideja e unitetit ndërmjet rezistencës dhe popullit, duke sugjeruar se organizata e konsideronte veten zëdhënëse të kërkesave dhe shpresave të shqiptarëve. Kjo parullë synonte të krijonte ndjenjën e përkatësisë kolektive dhe të përforconte bindjen se lufta për të drejtat kombëtare nuk ishte një çështje e një grupi të vogël veprimtarësh, por një përpjekje që gëzonte mbështetje të gjerë shoqërore.

Më pas vjen thirrja “Vdekje armikut – Liri Kosovës!”, një formulim që pasqyron gjuhën politike dhe revolucionare të kohës. Në dokumentet ilegale të viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë, përdorimi i sloganeve të tilla ishte i zakonshëm dhe lidhej me traditën e lëvizjeve çlirimtare që vepronin në kushte represioni politik. Kjo parullë mishëronte kundërshtimin ndaj pushtetit që autorët e konsideronin përgjegjës për padrejtësitë, diskriminimin dhe shtypjen e shqiptarëve. Në të njëjtën kohë, pjesa e dytë e saj, “Liri Kosovës”, përmbledh objektivin kryesor politik që përshkon të gjithë dokumentin: aspiratën për liri, barazi dhe vetëvendosje.

Një vend të veçantë zë edhe parulla “Rrnoftë Shqipnia!”, e cila dëshmon lidhjen e fortë emocionale, historike dhe kombëtare që autorët e dokumentit ndienin ndaj shtetit shqiptar. Në diskursin e organizatave ilegale shqiptare, Shqipëria nuk paraqitej vetëm si një shtet fqinj, por si simbol i identitetit kombëtar dhe si pikë referimi e aspiratave historike të shqiptarëve. Kjo parullë pasqyronte idealizimin e Shqipërisë si qendra shpirtërore e kombit dhe si element bashkues për shqiptarët që jetonin në hapësira të ndryshme politike.

Po aq domethënëse është edhe thirrja “Rroftë populli shqiptar hero e trim!”, e cila ngre në piedestal figurën kolektive të popullit shqiptar. Në këtë formulim vërehet përpjekja për të kultivuar krenarinë kombëtare dhe për të forcuar besimin në qëndrueshmërinë historike të shqiptarëve. Duke e cilësuar popullin si “hero” dhe “trim”, autori lidhet me traditën e gjatë të narrativës patriotike shqiptare, ku historia kombëtare interpretohet si histori sakrificash, rezistence dhe luftërash për liri. Kjo mënyrë e të shkruarit synonte të frymëzonte lexuesin dhe të krijonte vazhdimësi simbolike ndërmjet brezave që kishin luftuar në të kaluarën dhe atyre që konsideroheshin të thirrur për të vazhduar përpjekjet në të tashmen.

Në fund të dokumentit qëndron nënshkrimi “Komiteti Kombëtar”, i cili i jep protestës karakter institucional dhe organizativ. Edhe pse në kushte ilegaliteti organizatat rrallëherë zbulonin identitetin e plotë të drejtuesve të tyre, përdorimi i një emërtimi të tillë synonte të krijonte përshtypjen e një strukture të organizuar, me program politik dhe me pretendimin për të përfaqësuar interesat kombëtare të shqiptarëve. Në literaturën ilegale të kohës, nënshkrime të tilla kishin rëndësi të veçantë, sepse përçonin mesazhin e ekzistencës së një organizimi të qëndrueshëm dhe të gatshëm për të vazhduar aktivitetin politik pavarësisht represionit.

Nga këndvështrimi historik, këto parulla përbëjnë më shumë sesa thjesht slogane politike. Ato janë një pasqyrë e botëkuptimit ideologjik dhe emocional të lëvizjes ilegale shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Në to përmblidhen idealet e lirisë, ndjenja e përkatësisë kombëtare, besimi në qëndresën e popullit shqiptar dhe bindja se çështja e Kosovës ishte pjesë e një procesi më të gjerë historik. Prandaj, fundi i dokumentit “Protestë” nuk duhet parë vetëm si një përmbyllje formale, por si kulmimi i një mesazhi politik që synonte të mobilizonte, të frymëzonte dhe të forconte vetëdijen kombëtare të shqiptarëve në një nga periudhat më të ndjeshme të historisë së Kosovës.

Teksti i dokumentit “Protestë”:

R e z i s t e n c a  K o m b ë t a r e  e  K o s o v ë s

K O S O V A – është gjaku ynë që nuk falet!

P R O T E S T Ë

Manifestimet e 2000 studentëve shqiptarë në universitetin e Prishtinës, që u banë në mbrëmje të së Mërkurës (11 Mars 1981) dhe në mëngjesin e  datës 12 Mars  të këtij viti përsëri si ato të vitit 1968 u shujtën me gjak. Studentët kësaj radhe megjithëse nuk dhanë të kuptohet që kanë qëllime politike gjegjësisht nacionaliste, policia  jugosllave përdori armë, bombë kromogjeni dhe cisternat e zjarrfikësve. Kësaj radhe pati katër të plagosun me armë dhe një pjesë e konsiderueshme  u lënduan. Në anën tjetër nga policia pati vetëm 12 të lënduam;  Cilat ishin qëllimet e studentëve shqiptar. Inflacioni në Jugosllavi ka mbërri deri në 45 përqindësh derisa papunësia asht rrit 8-9 përqind aq ma tepër se kjo ndihet shumë në Kosovë. Mungesa e prodhimeve ma elementare (sheqeri, sapuni, tëlyeni, kafja etj)

Përkundër papunësisë në Kosovë kohët e fundit inkuadrohen me të madhe punëtorët serb e malazezë (80 në fabrikën e tekstilit në Gjakovë, po ashtu edhe në Ferizaj 8 në hoteleri, mase njëqind në Pejë etj) Vetë gjendja e studentëve është në një nivel të mjerueshëm, konviktet janë të pakta e studentët duhen të paguajnë nga 1000 dinar të rinj për një shtrat (ku shpesh flenë dhe nga dy) në banesat private pa kurrfarë kushtesh ku janë nga katër e tetë në dhomë. Nuk duhet harrua se të gjitha pasurit e Kosovës shkojnë për interesat e republikave jugosllave, deri sa vet Kosova ashtë krahinë ma pak e zhvillume ekonomikisht në të tanë Jugosllavinë. Shitja e punëtorëve shqiptar nga Kosova në vendet e perëndimit si në Gjermani afër 46 mijë po ashtu në Austri e Zvicër nuk kanë përmirësua gjendjen por kanë kushtëzua shkarkimin e shumë e shumë familjeve.

Rinia studentore kosovare si mbarse dhe vërejtjes e problemeve të Kosovës në një mënyrë shumë të drejtë u ngrit për ti proklamua dhe me i kërkua të drejtat e veta dhe të mbar popullit në një jetë normale me kushte më të mira, por të barabarta me popujt tjerë brenda kufijve jugosllavë ashtu siç e proklamon kushtetuta jugosllave. Por dhe njëherë u pa se kushtetuta jugosllave nuk zbatohet kur është pyetje për shqiptarët! Udhëheqësit e Kosovës shkruan gazeta angleze “Financial Times” e datës 13.03.81, i kanë punët mirë dhe nuk kujdeset për popullin. Jugosllavia si që proklamohet si shtet demokratik kësaj radhe dha të kuptojë se të gjitha thanjet për një demokraci çfarëdo që të jetë janë fallco dhe se nuk ekziston asnjë e drejtë në këtë shtet posaçërisht për ne shqiptaret e Kosovës dhe vendeve tjera shqiptare në Maqedoni e Mal të Zi.

Manifestimet e 2000 studentëve në Prishtinë më 11 e 12 mars dhanë të kuptohet se Kosova është e gatshme dhe e aftë me e ngrit vet zanin e vet, dhanë të kuptohet se në Kosovë ekziston rezistenca dhe se ajo as që ashtë shua e as që mund të shuhet. Por, rendësin që ia dhanë këtyne manifestimeve organet qeveritare e policore të Jugosllavisë tue përdor forcë për shumjen, ma mirë me thanë për shpërndarjen e tyre, japin që populli shqiptar sot i okupuam nga Jugosllavia, e ma tepër rinia e jonë shqiptare stdenteske apo punëtore në të ardhshmen nuk mund të mbroj asgjë me manifestime por me armë në dorë munde te realizojë synimet e popullit shqiptarë. Rezistenca Kombëtare e Kosovës solidarizohet me manifestimet e datës 11 e 12 mars në Prishtinë dhe proteston energjikisht mënyrën e shpërndarjes  që e përdoren organet policore-shtetnore të Jugosllavisë këto ditë në Prishtinë.

Rezistenca Kombëtare e Kosovës, si avangardë e luftës për liri, thërret të gjitha shtetet dhe popujt demokratik që ta ndihmojnë popullin shqiptar të Kosovës në tentimet e veta për pavarësi.

Ne anën tjetër iu bëjmë thirrje tanë popujve progresistë që ta ndihmojnë rezistencën e popullit shqiptar të okupuar nga Jugosllavia. Aq ma tepër thirrim në armë dhe ne sakrifica te tanë rinin, burra dhe femrat e tokave shqiptare që të përzajnë armikun nga Kosova dhe tokat tjera shqiptare në Mal të Zi dhe në Maqedoni.

Le ti vejmë në veprim të gjitha veprimet dhe mundësit tona që ta sulmojmë armikun dhe shërbëtorët e tij kudo që të jetë e mundur në Kosovë apo në botën e lirë. Vetëm armët tona do ta detyrojnë Evropën të sheh problemin Ballkanit.

Ne këtë detyrë të rëndë, ne do ta zbatojmë për lirinë e Kosovës dhe të krahinave tjerë shqiptare të okupuara dhe të kolonializuar nga Jugosllavia, për Shqipni, me një koshiencë me i shërbye mirë atdheut e me një vendosmëri ne fitore.

Kosova me ne!
Vdekje anmikut – Liri Kosovës!
Rrënoftë Shqipnia! Rroftë populli Shqiptar hero e trim!
Komiteti Kombëtar

Vijon