[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Kongresi i Shtatë i Ballit Kombëtar (1970), Detroit
Një nga ngjarjet që zinte hapësirë të konsiderueshme në faqet e gazetës “Besa” ishte Kongresi i Shtatë i Ballit Kombëtar, zhvillimet e të cilit gazeta i përcillte me hollësi. Sipas kronikës së botuar, kongresi u hap të shtunën, më 10 tetor 1970, në orën 11:30, në ambientet e hotelit “Sheraton Cadillac” në Detroit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës[1]. Në historikun organizativ të Ballit Kombëtar, ky cilësohej si Kongresi i Shtatë, ndërsa njëkohësisht si i gjashti i mbajtur në mërgim.
Vetë ky përcaktim – “i shtati” në historinë e organizatës, por “i gjashti në mërgim” – është domethënës për mënyrën se si Balli Kombëtar e konceptonte vazhdimësinë e vet politike. Në numërimin e kongreseve përfshihej edhe periudha e veprimtarisë në Shqipëri, duke e paraqitur kështu organizatën e mërgatës jo si një formacion të ri të krijuar jashtë vendit, por si vazhdim institucional dhe politik të organizatës së mëparshme.
Në këtë aspekt, numërimi i kongreseve kishte edhe një funksion simbolik. Ai krijonte një urë ndërmjet dy periudhave shumë të ndryshme të historisë së Ballit Kombëtar: periudhës së veprimtarisë brenda Shqipërisë dhe asaj të gjatë të mërgimit politik. Ndonëse rrethanat, hapësira dhe mënyrat e veprimit kishin ndryshuar rrënjësisht, organizata kërkonte të dëshmonte se identiteti dhe programi i saj kishin ruajtur një vijë vazhdimësie.
Fakti që gjashtë nga shtatë kongreset, sipas këtij numërimi, ishin zhvilluar në mërgim, dëshmonte njëkohësisht edhe për realitetin historik në të cilin ndodhej organizata pas Luftës së Dytë Botërore. Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, shumë prej drejtuesve, anëtarëve dhe simpatizantëve të forcave politike kundërshtare u larguan nga vendi. Veprimtaria politike e tyre u zhvendos gradualisht drejt qendrave të emigracionit shqiptar në Evropë, Turqi dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës.
Mërgimi, për rrjedhojë, nuk përfaqësonte më një gjendje të përkohshme. Deri në vitin 1970 kishin kaluar më shumë se dy dekada nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore. Për shumë veprimtarë politikë shqiptarë, jeta jashtë vendit ishte shndërruar tashmë në një realitet afatgjatë. Pikërisht në këto rrethana, kongreset merrnin rëndësi të veçantë si mekanizma për ruajtjen e strukturave, komunikimin ndërmjet degëve dhe përcaktimin e orientimit politik të organizatës.
Kështu, Kongresi i Shtatë nuk duhet parë vetëm si një mbledhje periodike. Për Ballin Kombëtar në mërgim, zhvillimi i rregullt i kongreseve kishte edhe funksionin e dëshmimit të mbijetesës organizative. Çdo kongres i ri ishte një mënyrë për të treguar se largimi nga Shqipëria nuk e kishte çuar domosdoshmërisht në shpërbërjen e strukturës politike.
Në këtë perspektivë, edhe hapja formale e kongresit më 10 tetor 1970, në orën 11:30, merr një vlerë dokumentare. Përpikëria me të cilën “Besa” shënonte ditën, datën, orën dhe vendin e hapjes tregonte synimin e gazetës për ta regjistruar ngjarjen në formën e një kronike të mirëfilltë. Detaje të tilla e bëjnë raportimin të vlefshëm për rindërtimin e zhvillimit të kongresit dhe të ceremonialit të tij.
Edhe vendi ku zhvillohej tubimi ishte domethënës. Hoteli “Sheraton Cadillac” në Detroit krijonte një kornizë publike dhe përfaqësuese për një kongres që organizatorët dëshironin ta paraqisnin si ngjarje me rëndësi jo vetëm për anëtarësinë, por edhe për mërgatën shqiptare dhe miqtë e huaj të ftuar në të[2].
Detroit-i, ndërkaq, ishte pjesë e një hapësire më të gjerë të organizimit shqiptar në Shtetet e Bashkuara. Në këtë mjedis, organizatat e mërgatës kishin mundësi të zhvillonin aktivitet politik, të botonin gazeta e revista, të mbanin tubime dhe të krijonin lidhje me organizata të tjera antikomuniste. Në kontekstin e Luftës së Ftohtë, Shtetet e Bashkuara përbënin një terren veçanërisht të rëndësishëm për grupet politike të ardhura nga vendet komuniste të Evropës Lindore.
Për Ballin Kombëtar, organizimi i kongresit në Amerikë kishte, për këtë arsye, edhe një dimension ndërkombëtar. Ai zhvillohej larg Shqipërisë, por në një vend ku organizata mund të shprehte publikisht qëndrimet e saj politike dhe të kërkonte kontakte me përfaqësues të institucioneve apo organizatave të tjera. Kjo shpjegon edhe rëndësinë që “Besa” i kushtonte pranisë së personaliteteve shqiptare dhe të huaja në kongres.
Njëkohësisht, Kongresi i Shtatë ishte edhe një vendtakim i diasporës politike shqiptare. Delegatët që mbërrinin në Detroit sillnin me vete përvoja të ndryshme të mërgimit, por edhe kujtesën e përbashkët që organizata kishte ndërtuar për të kaluarën e saj. Për shumë prej veteranëve, kongresi ishte mundësi për t’u ritakuar me bashkëveprimtarë të vjetër; për brezin e ri, ai ishte një hapësirë ku mund të njiheshin me historinë dhe programin politik të organizatës[3].
Kjo e bënte kongresin njëkohësisht institucional dhe përkujtimor. Në të diskutoheshin çështjet aktuale të organizatës, por riktheheshin vazhdimisht edhe ngjarjet, figurat dhe sakrificat e së kaluarës. Kjo ndërthurje është e dukshme në të gjithë mënyrën se si “Besa” e raportonte kongresin: vendimet e së tashmes shoqëroheshin vazhdimisht me referenca ndaj historisë së mëparshme të Ballit Kombëtar.
Në fakt, përcaktimi “Kongresi i Shtatë” ishte në vetvete pjesë e kësaj kulture të kujtesës. Numri krijonte ndjenjën e një tradite organizative që kishte kaluar nëpër disa etapa dhe kishte mbijetuar pavarësisht ndryshimeve historike. Ai u kujtonte pjesëmarrësve se tubimi i Detroitit kishte, në interpretimin e organizatës, pararendësit e vet dhe se delegatët e vitit 1970 po vazhdonin një proces të nisur nga një brez më i hershëm.
Por shprehja “i gjashti në mërgim” bartte edhe një kuptim më të dhimbshëm. Ajo dëshmonte se pjesa dërrmuese e jetës kongresore të organizatës ishte zhvilluar larg Shqipërisë. Përtej gjuhës optimiste të gazetës, vetë ky fakt tregonte përvojën e gjatë të emigracionit politik dhe pamundësinë e organizatës për të vepruar legalisht në vendin ku kishte lindur.
Në diskursin e “Besës”, megjithatë, mërgimi nuk paraqitej si fund i veprimtarisë. Përkundrazi, ai interpretohej si një fazë tjetër e së njëjtës përpjekje politike. Kongreset, botimet, degët jashtë vendit dhe kontaktet ndërkombëtare shiheshin si forma përmes të cilave lufta politike mund të vazhdonte në kushte të reja.
Kjo lidhej drejtpërdrejt me formulën që kishte dominuar ballinën e gazetës: “Do të qëndrojmë, do të punojmë, do të fitojmë.” Kongresi i Shtatë paraqitej si dëshmi konkrete e dy elementeve të para të këtij zotimi – qëndresës dhe punës. Fitorja mbetej synim i së ardhmes, ndërsa vetë ekzistenca e organizatës pas kaq shumë vitesh mërgimi interpretohej nga drejtuesit e saj si dëshmi e qëndrueshmërisë.
Për këtë arsye, hapja e kongresit mëngjesin e 10 tetorit kishte edhe një dimension ceremonial. Pas dekadash mërgimi, mbledhja e delegatëve në një sallë të përbashkët, hapja formale e punimeve dhe vazhdimi i procedurave kongresore përforconin ndjenjën se organizata ruante ende një jetë të strukturuar politike.
Duhet megjithatë të bëhet dallimi ndërmjet vazhdimësisë që organizata pretendonte për veten dhe zhvillimit real historik të saj. Kongreset, ndarjet e brendshme, ndryshimet në udhëheqje dhe rrethanat e ndryshme të mërgatës duhen shqyrtuar përmes dokumentacionit që kishte ajo. Numërimi “Kongresi i Shtatë – i gjashti në mërgim” është, para së gjithash, mënyra se si vetë Balli Kombëtar dhe shtypi i afërt me të e ndërtonin kronologjinë institucionale.
Megjithatë, pikërisht për këtë arsye raportimi i “Besës” është një burim me peshë. Ai na tregon jo vetëm kur dhe ku u zhvillua kongresi, por edhe se çfarë kuptimi i jepej atij nga vetë mjedisi politik që e organizonte. Për Ballin Kombëtar, Detroit-i i tetorit 1970 përfaqësonte një tjetër hallkë në një zinxhir kongresesh përmes të cilave kërkohej të dëshmohej vazhdimësia e organizatës. Në të njëjtën kohë, Kongresi i Shtatë ishte një pikë takimi ndërmjet historisë së Ballit në Shqipëri dhe historisë së tij në diasporë. I pari i përkiste kujtesës së një periudhe kur organizata vepronte drejtpërdrejt në terrenin politik shqiptar, gjashtë të tjerët i përkisnin realitetit të mërgimit. Vetë ky raport numerik dëshmonte sa thellë mërgimi ishte bërë pjesë e identitetit politik të organizatës.
Kështu, kur të shtunën, më 10 tetor 1970, në orën 11:30, në hotelin “Sheraton Cadillac” të Detroitit u deklaruan të hapura punimet e Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, për pjesëmarrësit nuk po fillonte vetëm një mbledhje dyditore. Në interpretimin që i jepte “Besa”, po hapej një kapitull tjetër i një historie që organizata e konsideronte ende të papërfunduar[4]. Kongresi i Shtatë dhe i gjashti në mërgim bëhej kështu njëkohësisht dëshmi e kohëzgjatjes së mërgimit, e përpjekjes për ruajtjen e strukturës politike dhe e vendosmërisë për ta përcjellë programin e saj nga një brez te tjetri.
Pjesëmarrja, simbolika kombëtare dhe hapja e Kongresit të Shtatë
Kongresi i Shtatë i Ballit Kombëtar, i mbajtur në Detroit më 10 dhe 11 tetor 1970, kishte mbledhur, sipas raportimit të gazetës “Besa”, mbi 700 delegatë, të ardhur nga vende të ndryshme të botës[5]. Një pjesëmarrje e tillë paraqitej nga gazeta si dëshmi e shtrirjes që kishte marrë organizimi politik shqiptar në mërgim dhe, njëkohësisht, si tregues se Balli Kombëtar vazhdonte të ruante lidhje ndërmjet degëve dhe veprimtarëve të shpërndarë në qendra të ndryshme të diasporës.
Numri prej mbi shtatëqind pjesëmarrësish merrte një kuptim të veçantë po të vendosej në realitetin e mërgatës politike shqiptare të fillimit të viteve 1970. Delegatët nuk vinin nga një hapësirë e vetme gjeografike dhe as nga një komunitet i përqendruar në një vend të vetëm. Ata përfaqësonin, sipas mënyrës se si “Besa” e ndërtonte kronikën e kongresit, një diasporë të shpërndarë, e cila përpiqej të ruante një lidhje të përbashkët politike pavarësisht distancave.
Në këtë aspekt, Kongresi i Detroitit kishte edhe karakterin e një takimi të madh të mërgatës politike. Për disa prej pjesëmarrësve ai ishte një takim me bashkëveprimtarë të vjetër, me të cilët kishin ndarë përvoja politike para ose gjatë Luftës së Dytë Botërore; për të tjerë ishte një mundësi për t’u njohur me drejtuesit dhe strukturat e organizatës; ndërsa për brezin më të ri mund të shërbente si një hapësirë e drejtpërdrejtë e njohjes me kujtesën dhe traditën politike që Balli Kombëtar kërkonte të transmetonte[6].
Por atmosfera e kongresit nuk ndërtohej vetëm përmes numrit të delegatëve dhe fjalimeve të tyre. Edhe organizimi vizual i sallës ishte menduar për të përcjellë një mesazh të qartë politik dhe kombëtar. Salla e madhe e hotelit ishte dekoruar me simbole që lidhnin historinë shqiptare me programin politik të organizatës dhe me realitetin amerikan në të cilin zhvillohej kongresi[7].
Një vend qendror në sallë zinte një parullë e madhe, e shoqëruar me fotografitë e tri figurave: Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, Ismail Qemalit dhe Mithat Frashërit. Përzgjedhja e këtyre personaliteteve nuk ishte e rastësishme[8]. Secili prej tyre përfaqësonte, në kulturën politike që Balli Kombëtar dëshironte të projektonte, një etapë të caktuar të historisë dhe të idealit kombëtar shqiptar. Në këtë treshe, Skënderbeu përfaqësonte kujtesën më të hershme të qëndresës dhe të lirisë. Figura e tij kishte kohë që ishte shndërruar në një nga simbolet më të fuqishme të identitetit kombëtar shqiptar, përtej dallimeve politike dhe ideologjike. Në mjediset e diasporës, portreti i Skënderbeut merrte një peshë edhe më të madhe, sepse shërbente si pikë bashkuese e kujtesës historike dhe si simbol i vazhdimësisë së kombit.
Prania e tij në Kongresin e Ballit Kombëtar e lidhte simbolikisht veprimtarinë politike të mërgatës me një histori shumë më të hershme të qëndresës shqiptare. Në këtë mënyrë, organizata përpiqej ta vendoste aktivitetin e vet jo vetëm brenda historisë së shekullit XX, por në një vijë shumë më të gjatë të përpjekjeve që ajo i interpretonte si luftë për liri dhe vetëvendosje[9].
Krahas Skënderbeut qëndronte fotografia e Ismail Qemalit, figurës së lidhur pazgjidhshmërisht me shpalljen e Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912. Në simbolikën e kongresit, ai përfaqësonte shtetësinë shqiptare dhe realizimin politik të idealit të pavarësisë[10]. Nëse Skënderbeu mishëronte qëndresën historike, Ismail Qemali simbolizonte momentin kur ideja e lirisë kombëtare mori formën e shtetit të pavarur.
Vendosja e portretit të Ismail Qemalit në sallë kishte, rrjedhimisht, një mesazh të qartë. Balli Kombëtar kërkonte ta lidhte programin e vet me traditën e pavarësisë dhe të sovranitetit shqiptar. Kjo përputhej edhe me gjuhën e përdorur në artikujt e këtij numri të “Besës”, ku përsëritej vazhdimisht ideja se shqiptari duhej të ishte “zot e patron në shtëpinë e tij” dhe se asnjë fuqi e jashtme nuk duhej të përcaktonte fatin politik të vendit.
Figura e tretë, Mithat Frashëri, kishte një domethënie më të drejtpërdrejtë organizative. Për Ballin Kombëtar, ai nuk ishte vetëm një personalitet i kulturës dhe jetës politike shqiptare, por një nga figurat qendrore të historisë së vet politike. Prandaj, vendosja e fotografisë së tij pranë Skënderbeut dhe Ismail Qemalit kishte edhe funksionin e ngritjes së traditës së organizatës në një vijë simbolike me figurat e mëdha të historisë kombëtare[11].
Kjo është veçanërisht domethënëse nga pikëpamja e kulturës politike të Ballit Kombëtar në mërgim. Përmes kësaj kompozite vizuale krijohej një lloj vazhdimësie simbolike: Skënderbeu lidhej me qëndresën dhe lirinë; Ismail Qemali me pavarësinë dhe shtetin shqiptar; ndërsa Mithat Frashëri me traditën politike që organizatorët e kongresit pretendonin se vazhdonin.
Natyrisht, nga këndvështrimi historiografik, vendosja e këtyre tri figurave në të njëjtën hapësirë nuk duhet interpretuar si një vijë objektive dhe e pandërprerë e historisë shqiptare. Ajo ishte para së gjithash një konstrukt simbolik i vetë organizatorëve, përmes të cilit Balli Kombëtar kërkonte ta përcaktonte vendin e vet brenda historisë kombëtare. Pikërisht për këtë arsye, dekorimi i sallës është një dëshmi interesante për mënyrën se si organizata e konceptonte dhe e paraqiste identitetin e saj.
Po aq domethënëse ishte edhe tavolina e kryesisë së kongresit, e cila ishte stolisur me flamuj të vegjël shqiptarë dhe amerikanë. Dy flamujt, të vendosur pranë njëri-tjetrit, krijonin një simbolikë të veçantë të mërgimit: flamuri shqiptar përfaqësonte atdheun dhe identitetin kombëtar, ndërsa ai amerikan vendin ku mërgata kishte gjetur hapësirën për të jetuar dhe për të zhvilluar lirisht veprimtarinë e saj politike[12]. Në këtë mënyrë, flamuri amerikan nuk ishte vetëm shenjë protokollare e shtetit mikpritës. Në diskursin e organizatave antikomuniste të mërgatës, Shtetet e Bashkuara simbolizonin edhe lirinë politike dhe mundësinë e organizimit, përballë pamundësisë së tyre për të vepruar brenda Shqipërisë komuniste.
Ndërthurja e flamurit shqiptar me atë amerikan përmblidhte kështu një nga karakteristikat themelore të jetës së mërgatës: besnikërinë ndaj kujtesës së atdheut dhe integrimin në vendin e ri. Shqiptarët e Amerikës mund të ishin qytetarë ose banorë të një shteti tjetër, por organizatat e tyre vazhdonin të kultivonin një lidhje të fuqishme me origjinën dhe me çështjet politike shqiptare.
Dekorimi i sallës mund të lexohet, për këtë arsye, si një lloj gjuhe vizuale e kongresit. Para se të fillonin fjalimet, vetë hapësira i tregonte pjesëmarrësit se cilat ishin pikat e referimit të organizatës: historia kombëtare, pavarësia, tradita e Ballit Kombëtar dhe lidhja me botën perëndimore ku zhvillohej veprimtaria e mërgatës.
Një rëndësi të veçantë kishte edhe zgjedhja e personalitetit që do të bënte hapjen zyrtare të kongresit. Kryesia e Ballit Kombëtar ia kishte besuar këtë detyrë Abas Ermenjit, i cili në atë kohë paraqitej si anëtar i Komitetit Qendror të Ballit Kombëtar dhe njëkohësisht si Kryetar i Komitetit Kombëtar Demokratik “Shqipëria e Lirë”[13]. Përzgjedhja e Ermenjit nuk ishte thjesht një çështje ceremoniale. Hapja e një kongresi me përmasa të tilla i jepej një figure që kishte një pozicion të rëndësishëm në strukturat politike të mërgatës. Në këtë mënyrë, kryesia kërkonte t’i jepte fillimit të punimeve një peshë të caktuar politike dhe simbolike.
Roli i tij në Komitetin Kombëtar Demokratik “Shqipëria e Lirë” e zgjeronte kuptimin e kësaj zgjedhjeje. Kongresi nuk paraqitej vetëm si çështje e brendshme e Ballit Kombëtar, por lidhej me përpjekjet më të gjera të emigracionit politik shqiptar për të krijuar struktura përfaqësuese dhe për ta mbajtur të pranishme çështjen shqiptare në mjediset perëndimore.
Në këtë kontekst, Abas Ermenji përfaqësonte një pikë lidhëse ndërmjet strukturës partiake të Ballit Kombëtar dhe veprimtarisë më të gjerë politike të emigracionit antikomunist. Prandaj, vendosja e tij në rolin e hapësit të kongresit mund të interpretohet edhe si përpjekje për t’i dhënë tubimit një dimension që shkonte përtej organizimit të brendshëm. Hapja nga Ermenji krijonte njëkohësisht një vazhdimësi me diskursin që përshkonte të gjithë numrin e “Besës”. Në faqet e gazetës, Balli Kombëtar paraqitej vazhdimisht si një organizatë që nuk e konsideronte mërgimin fund të veprimtarisë së vet, por si një fazë të re të saj. Një figurë që mbante role në më shumë se një strukturë të emigracionit politik i përshtatej mirë këtij mesazhi.
Nëse shihet në tërësi, ceremonia e hapjes ishte ndërtuar mbi një sistem të menduar simbolesh. Mbi sallë qëndronin figurat e Skënderbeut, Ismail Qemalit dhe Mithat Frashërit; përpara kryesisë qëndronin flamuri shqiptar dhe ai amerikan; në sallë ishin mbledhur, sipas “Besës”, mbi 700 delegatë nga vende të ndryshme; ndërsa hapjen e bënte Abas Ermenji, një nga figurat e njohura të mërgatës politike.
Secili prej këtyre elementeve përcillte një mesazh të veçantë, por së bashku krijonin një narrativë të përbashkët: kujtesa historike, pavarësia, tradita politike, mërgata dhe vazhdimësia e veprimit duhej të paraqiteshin si pjesë të së njëjtës kauzë. Për delegatët që kishin jetuar prej vitesh larg Shqipërisë, kjo simbolikë mund të kishte edhe një funksion të fuqishëm emocional. Në një sallë hoteli në Detroit, portretet e figurave historike dhe flamuri shqiptar krijonin një hapësirë simbolike kombëtare. Për disa orë, kongresi shndërrohej në një vend ku distanca fizike nga Shqipëria kapërcehej përmes kujtesës, simboleve dhe ritualit politik.
Kjo është një karakteristikë e rëndësishme e jetës së diasporave politike: atdheu rikrijohet simbolikisht në mërgim. Flamuri, portretet, himnet, fjalimet dhe përkujtimet krijojnë një hapësirë ku identiteti kombëtar mund të përjetohet kolektivisht edhe mijëra kilometra larg vendit të origjinës. Këto hollësi të kronikës së “Besës” janë po aq të vlefshme sa vetë rezolutat e kongresit. Ato na tregojnë se si organizatorët dëshironin ta inskenonin politikisht dhe vizualisht identitetin e tyre. Zgjedhja e portreteve, flamujve dhe personit që hapte punimet nuk ishte neutrale; ajo shprehte një interpretim të caktuar të historisë dhe të vendit që Balli Kombëtar pretendonte të kishte brenda saj.
Në këtë mënyrë, përpara se të fillonin diskutimet dhe të merreshin vendimet e kongresit, vetë salla kishte filluar të “fliste”. Përmes figurave historike, flamujve dhe ceremonialit të hapjes, ajo përcillte vizualisht mesazhin që “Besa” do ta përsëriste gjatë gjithë raportimit të saj: Balli Kombëtar i vitit 1970 kërkonte ta paraqiste veten si trashëgimtar të një tradite kombëtare, si pjesë aktive të mërgatës politike dhe si organizatë që pretendonte se, pavarësisht dekadave të kaluara jashtë Shqipërisë, vazhdonte të mbante të pandryshuara synimet e veta politike[14].
Vijon
[1] Qazim Z. Prodani, Kongresi i lirisë, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
[14] Po aty.
