[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
Një histori e përpjekjeve, sakrificave dhe e burrave e grave që e kuptuan se pa gjuhën e vet një komb rrezikon të humbasë kujtesën, identitetin dhe të ardhmen.
Shqipja – zëri i një kombi që nuk pranoi të heshtte
Ka ngjarje në historinë e një kombi që nuk mund të maten vetëm me rëndësinë e vendimeve që u morën, por edhe me peshën e sakrificave që i paraprinë dhe me trashëgiminë që lanë pas. Një ngjarje e tillë, pa dyshim, është Kongresi i Alfabetit, i mbajtur në Manastir nga 14 deri më 22 nëntor 1908, një prej momenteve më të rëndësishme të historisë sonë kombëtare.
Ky Kongres nuk ishte thjesht një tubim intelektualësh për të zgjedhur disa shkronja. Ai ishte një kuvend i ndërgjegjes shqiptare, një përpjekje e madhe për të bashkuar një popull që, ndonëse fliste të njëjtën gjuhë, jetonte nën trysninë e ndarjeve administrative, fetare, krahinore dhe politike.
Ishte një përpjekje për t’i dhënë shqipes një alfabet të përbashkët, por, mbi të gjitha, për t’i dhënë kombit një themel të qëndrueshëm kulturor, mbi të cilin do të ndërtohej e ardhmja.
Në atë kohë, shqiptarët jetonin nën sundimin e Perandorisë Osmane, ndërsa në hapësirat shqiptare vepronin edhe interesa politike dhe kulturore të qarqeve nacionaliste greke e serbe, të cilat, në forma të ndryshme, përpiqeshin të zgjeronin ndikimin e tyre mbi popullsinë shqiptare.
Shkolla, institucionet fetare, administrata dhe institucionet arsimore shpesh shndërroheshin në hapësira ku përplaseshin interesa të huaja dhe ku gjuha shqipe përballej me pengesa të shumta.
Shqiptari duhej të luftonte jo vetëm për të drejtat politike, por edhe për një të drejtë themelore: të mësonte, të shkruante dhe të lexonte në gjuhën e vet.
Shqipja shkruhej me alfabete të ndryshme. Në përdorim ishin alfabeti i Stambollit, ai i shoqërisë letrare Bashkimi, alfabeti i Agimit dhe variante të tjera, të cilat mbështeteshin në sisteme të ndryshme shkrimi.
Kjo shumësi krijonte vështirësi për botimin e librave, përhapjen e arsimit dhe komunikimin ndërmjet shqiptarëve.
Por pas kësaj vështirësie gjuhësore qëndronte një problem shumë më i madh: rreziku i copëtimit të vetëdijes kombëtare.
Një popull që nuk arrin të shkruajë në mënyrë të përbashkët, e ka më të vështirë të ndërtojë një hapësirë të përbashkët kulturore.
Prandaj, njësimi i alfabetit nuk ishte vetëm një nevojë praktike. Ishte një domosdoshmëri kombëtare.
Dhe kjo forcë do të shfaqej në Manastir.
At Gjergj Fishta – kur ideali kombëtar ishte më i madh se çdo përkatësi
Në këtë rrugëtim historik, një vend të veçantë dhe të merituar zë At Gjergj Fishta, njëri prej personaliteteve më të mëdha të kulturës, letërsisë dhe mendimit kombëtar shqiptar.
Fishta nuk ishte vetëm poet, klerik dhe krijues i veprave madhore të letërsisë sonë. Ai ishte një veprimtar i përkushtuar i çështjes kombëtare, i cili e kuptonte se gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi, por themeli mbi të cilin ruhet kujtesa e një populli, përcillet trashëgimia e tij dhe ndërtohet vetëdija për të ardhmen.
Ai nuk luftoi vetëm për shkronjat shqipe. Luftoi për një gjuhë që do t’i bashkonte shqiptarët, pavarësisht nga krahina, besimi dhe bindjet e tyre. Luftoi për një gjuhë që nuk do të ishte pronë e një grupi, e një shoqërie apo e një krahine, por pasuri e përbashkët e të gjithë kombit.
Në Kongresin e Manastirit, Gjergj Fishta u zgjodh kryetar i Komisionit të Alfabetit, ndërsa kryetar i Kongresit ishte Mit’hat Frashëri. Ky dallim është i rëndësishëm për saktësinë historike dhe për vlerësimin e drejtë të përgjegjësive që morën figurat pjesëmarrëse. [1]
Fishta, megjithëse përfaqësonte shoqërinë Bashkimi, nuk shkoi në Manastir për të imponuar alfabetin e saj. Qëndrimi i tij ishte shumë më i gjerë se interesi i një shoqërie kulturore.
Ai kërkonte një zgjidhje që do t’i shërbente të gjithë shqiptarëve.
Madhështia e Fishtës qëndronte pikërisht në aftësinë për të kuptuar se një alfabet i përbashkët kishte më shumë rëndësi sesa fitorja e një alfabeti të veçantë.
Në atë sallë nuk po diskutohej thjesht për shkronjat. Po diskutohej për të ardhmen e një kombi.
Dhe kur fjala shqipe bëhet çështje e përbashkët, edhe dallimet më të thella duhet të gjejnë rrugën drejt pajtimit.
Kjo ishte filozofia kombëtare që Fishta përfaqësonte në Manastir.
Manastiri – aty ku shqiptarët e vendosën gjuhën mbi ndarjet
Më 14 nëntor 1908, në qytetin e Manastirit, filloi një nga kuvendet më të rëndësishme të historisë shqiptare.
Kongresi mblodhi përfaqësues të shoqërive, klubeve dhe komuniteteve shqiptare nga vise të ndryshme të atdheut dhe nga kolonitë shqiptare jashtë tij.
Në Kongres morën pjesë 32 delegatë me të drejtë vote dhe 18 pjesëmarrës të tjerë, duke përbërë një kuvend prej 50 përfaqësuesish.
Kryetar i Kongresit u zgjodh Mit’hat Frashëri, ndërsa Luigj Gurakuqi dhe Gjergj Qiriazi patën role drejtuese si nënkryetarë.
Për çështjen e alfabetit u formua një komision prej njëmbëdhjetë anëtarësh, me në krye At Gjergj Fishtën.
Në këtë komision u përfshinë personalitete të shquara të mendimit dhe veprimtarisë kombëtare, ndër ta Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda, Bajo Topulli, Shahin Kolonja, Sotir Peci, Gjergj Qiriazi dhe Mit’hat Frashëri.
Parashqevi Qiriazi ishte një nga figurat e rëndësishme të këtij procesi dhe shërbeu si sekretare e Komisionit të Alfabetit. [2]
Ajo që e bënte këtë kuvend madhështor ishte fakti se aty ishin bashkuar shqiptarë të besimit mysliman, katolik, ortodoks dhe protestant.
Ata nuk kishin ardhur për të mbrojtur dallimet e tyre, por për të dëshmuar se gjuha dhe identiteti kombëtar ishin më të mëdha se çdo ndarje fetare.
Në këtë bashkim qëndronte një nga mesazhet më të fuqishme të Kongresit.
Shqiptarët po dëshmonin se mund të ishin të ndryshëm në besim, por të bashkuar në gjuhë, në kujtesë dhe në përkatësi kombëtare.
Pas diskutimeve të shumta, Kongresi vendosi të pranonte dy variante alfabeti, të cilat do të përdoreshin në periudhën kalimtare. Njëri lidhej me alfabetin e shoqërisë Bashkimi, ndërsa tjetri me alfabetin e Stambollit.
Pra, Kongresi nuk miratoi menjëherë vetëm një alfabet përfundimtar. Vendimi i tij ishte një kompromis historik që hapi rrugën drejt njësimit të mëvonshëm të alfabetit të sotëm. [3]
Ky kompromis nuk ishte dobësi. Ishte dëshmi e pjekurisë politike dhe kombëtare të atyre njerëzve, të cilët kuptuan se bashkimi ishte më i rëndësishëm sesa këmbëngulja për fitoren e njërit apo tjetrit variant.
Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda dhe bashkëpunëtorët e një ideali të madh
Historia e Kongresit të Alfabetit nuk mund të kuptohet pa kontributin e atyre burrave që, secili në fushën e vet, i dhanë këtij procesi mendimin, dijen, përkushtimin dhe autoritetin e tyre kombëtar.
Ndër ta, një vend të veçantë zë Luigj Gurakuqi, njëri prej personaliteteve më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare.
Ai ishte intelektual, poet, publicist, pedagog dhe veprimtar politik, por mbi të gjitha ishte një njeri që e kishte lidhur jetën me fatin e Shqipërisë.
Kontributi i tij në Kongresin e Manastirit ishte i rëndësishëm si në organizimin e punimeve, ashtu edhe në përpjekjet për gjetjen e një zgjidhjeje të përbashkët për alfabetin.
Më vonë, si drejtues i arsimit kombëtar dhe drejtor i parë i Shkollës Normale të Elbasanit, ai do të vazhdonte të punonte për formimin e brezave të rinj.
Gurakuqi e dinte se pavarësia politike nuk mund të qëndronte e sigurt pa pavarësinë kulturore dhe arsimore.
Por fati i këtij burri të madh ishte tragjik.
Më 2 mars 1925, në Bari të Italisë, ai u vra në një atentat politik. U shua kështu njëri prej mendjeve më të ndritura të kombit, një njeri që kishte dhënë aq shumë për arsimin, kulturën dhe shtetin shqiptar.
Vrasja e Gurakuqit ishte një goditje e rëndë për Shqipërinë. Ajo dëshmonte se sakrificat e veprimtarëve kombëtarë nuk përfunduan me shpalljen e Pavarësisë. [4]
Një tjetër figurë e jashtëzakonshme ishte Ndre Mjeda, poet, gjuhëtar dhe studiues i gjuhës shqipe.
Ai përfaqësonte një nga mendjet më të kultivuara të kohës dhe kishte dhënë kontribut të çmuar në zhvillimin e gjuhës dhe të letërsisë shqiptare.
Mjeda e kuptonte se njësimi i alfabetit ishte vetëm një hap i parë. Përpara shqiptarëve qëndronte edhe detyra e madhe e afrimit të varianteve letrare dhe e ndërtimit të një kulture gjuhësore sa më të përbashkët.
Në vargjet e tij të njohura, ai shprehu idenë e bashkimit të shqiptarëve, duke kapërcyer ndarjet krahinore.
Bajo Topulli ishte një tjetër emër i rëndësishëm i kësaj periudhe. Ai nuk e kufizoi veprimtarinë e vet vetëm në fushën kulturore, por u angazhua edhe në organizimin e qëndresës kombëtare.
Ai përfaqësonte atë brez atdhetarësh që e kuptonte se gjuha, shkolla dhe liria politike ishin pjesë të së njëjtës përpjekje.
Shahin Kolonja, publicist dhe veprimtar i shquar kombëtar, përmes shtypit shqiptar kontribuoi në përhapjen e ideve të Rilindjes dhe në forcimin e ndërgjegjes kombëtare.
Sotir Peci, i cili kishte vepruar edhe në koloninë shqiptare të Bostonit, ishte një tjetër figurë me rëndësi. Përmes gazetarisë dhe veprimtarisë patriotike, ai ndihmoi në lidhjen e shqiptarëve të mërguar me çështjen kombëtare.
Mit’hat Frashëri, i biri i Abdyl Frashërit dhe trashëgimtar i një familjeje të shquar të Rilindjes, dha kontribut të rëndësishëm në organizimin dhe drejtimin e Kongresit.
Si kryetar i tij, ai përfaqësonte vazhdimësinë e mendimit të Rilindjes Kombëtare, që e shihte arsimin, gjuhën dhe kulturën si shtyllat e një Shqipërie të ardhshme.
Ndërsa Gjergj Qiriazi ishte një prej figurave që ndihmuan në krijimin e kushteve për zhvillimin e lëvizjes arsimore shqiptare në Manastir.
Këta burra nuk kishin të njëjtin formim, as të njëjtat bindje dhe as të njëjtën rrugë jetësore.
Por kishin një bindje të përbashkët: Shqipëria duhej të kishte gjuhën, shkollën dhe kulturën e saj.
Kjo ishte pasuria më e madhe e Kongresit të Manastirit. [5]
Familja Qiriazi dhe mbështetja amerikane e britanike – arsimi si mision kombëtar
Në historinë e Rilindjes Kombëtare, familja Qiriazi zë një vend të veçantë.
Kontributi i saj nuk ishte i kufizuar në një ngjarje apo në një periudhë të vetme. Ai ishte një angazhim i vazhdueshëm për arsimin, emancipimin dhe përhapjen e gjuhës shqipe.
Gjerasim Qiriazi ishte ndër pionierët e arsimit dhe të veprimtarisë protestante shqiptare. Ai e kuptoi rëndësinë e lidhjes ndërmjet shkollimit dhe identitetit kombëtar.
Ai punoi për përhapjen e shqipes dhe për krijimin e institucioneve që do t’u jepnin shqiptarëve mundësi të arsimoheshin në gjuhën e tyre.
Pas tij, këtë mision e vazhduan vëllai i tij Gjergj Qiriazi dhe motrat Sevasti e Parashqevi Qiriazi.
Sevasti Qiriazi u bë një nga figurat themelore të arsimit të vajzave shqiptare, ndërsa Parashqevi Qiriazi, me përkushtimin dhe formimin e saj, u shndërrua në një prej grave më të rëndësishme të lëvizjes kombëtare.
Parashqeviu ishte pjesë aktive e Kongresit të Manastirit dhe shërbeu si sekretare e Komisionit të Alfabetit.
Në një kohë kur arsimimi i vajzave pengohej nga mentalitete të prapambetura dhe nga rrethana të vështira shoqërore, motrat Qiriazi dëshmuan se emancipimi i gruas shqiptare ishte pjesë e pandashme e emancipimit kombëtar.
Këtu duhet përmendur edhe mbështetja e misionarëve dhe institucioneve protestante amerikane, veçanërisht e strukturave arsimore të lidhura me Bordin Amerikan të Komisionerëve për Misionet e Huaja dhe me veprimtarinë e Shoqërisë Biblike.
Kjo mbështetje ndihmoi në krijimin e kushteve për veprimtarinë arsimore, përhapjen e botimeve dhe zhvillimin e institucioneve shkollore shqiptare.
Figura e misionarit amerikan Phineas Kennedy lidhet me historinë e arsimit protestant dhe mbështetjen e shkollimit në gjuhën shqipe.
Duhet theksuar se ky bashkëpunim nuk e zëvendësonte veprimtarinë shqiptare, por e përkrahte atë.
Merita themelore për krijimin dhe ruajtjen e shkollës shqipe u takonte vetë atdhetarëve shqiptarë, të cilët e kthyen arsimin në një mision kombëtar.
Po ashtu, duhet vlerësuar edhe veprimtaria e institucioneve biblike dhe e misioneve protestante britanike, të cilat, në kuadër të veprimtarisë së tyre arsimore dhe botuese, kontribuuan në përhapjen e literaturës dhe në mbështetjen e gjuhëve vendëse.
Dokumentacioni i Shoqërive Biblike dhe raportet e veprimtarëve të kohës janë burime të rëndësishme për të kuptuar këto marrëdhënie.
Një dëshmi me interes të veçantë është raporti i Gjergj Qiriazit për Kongresin e Manastirit, i përgatitur për Shoqërinë Biblike. Ai ndihmon të kuptohet edhe rëndësia ndërkombëtare që kishte marrë çështja e alfabetit shqiptar. [6]
Ky është një kapitull që meriton të kujtohet me mirënjohje: në një kohë kur shumë dyer ishin të mbyllura për gjuhën shqipe, solidariteti ndërkombëtar dhe bashkëpunimi me institucione arsimore e biblike ndihmuan që shkolla shqiptare të mbijetonte e të zhvillohej.
Kur gjuha shqipe paguhej me sakrifica
Nuk duhet harruar se rruga drejt Kongresit të Manastirit nuk ishte e shtruar me lule.
Pas çdo abetareje që botohej, pas çdo shkolle që hapej dhe pas çdo libri që shpërndahej, qëndronte një histori sakrifice.
Mësuesit shqiptarë punonin nën kërcënime, librat ndaloheshin, shkollat mbylleshin dhe veprimtarët kombëtarë përballeshin me burgosje, internime e dhunë.
Në shumë raste, përpjekja për të mësuar shqip shihej si kundërshtim ndaj interesave të pushtetit osman ose si sfidë ndaj qarqeve që kërkonin të ruanin ndikimin e tyre kulturor e politik në hapësirat shqiptare.
Qarqe të caktuara nacionaliste greke dhe serbe, përmes institucioneve dhe strukturave të tyre politike e kishtare, kundërshtonin zhvillimin e arsimit kombëtar shqiptar.
Përballë këtyre trysnive, atdhetarët tanë vazhduan të hapnin shkolla, të botonin libra dhe të përhapnin gjuhën shqipe.
Petro Nini Luarasi ishte njëri prej atyre që e pagoi shtrenjtë përkushtimin ndaj arsimit.
Ai udhëtoi fshat më fshat për të përhapur shkollën shqipe, duke u përballur me kërcënime dhe përndjekje.
Veprimtaria e tij ishte dëshmi se përhapja e gjuhës nuk ishte një punë e lehtë, por një mision që kërkonte guxim të jashtëzakonshëm.
Pandeli Sotiri, si një nga figurat kryesore të arsimit kombëtar dhe drejtues i shkollës së parë shqipe në Korçë, zë një vend të rëndësishëm në historinë e arsimit shqiptar.
Koto Hoxhi ishte gjithashtu ndër ata veprimtarë që vuajtën për shkak të përkushtimit ndaj gjuhës dhe shkollës shqipe.
At Stath Melani, prift ortodoks dhe veprimtar i çështjes kombëtare, përshkonte fshatrat e Shqipërisë së Jugut me libra shqip, duke u përpjekur të përhapte arsimin në gjuhën amtare.
Ai u vra më 24 dhjetor 1917, në një periudhë të trazuar të historisë shqiptare.
Këta njerëz nuk kishin përpara as siguri dhe as garanci se puna e tyre do të shpërblehej. Por kishin bindjen se gjuha shqipe duhej të mbijetonte.
Themistokli Gërmenji – sakrifica për dinjitetin kombëtar
Një tjetër figurë që duhet përmendur me nderim është Themistokli Gërmenji.
Veprimtar i shquar i çështjes kombëtare, organizator dhe udhëheqës i lëvizjes shqiptare në Korçë, ai dha kontribut të rëndësishëm në mbrojtjen e interesave shqiptare gjatë Luftës së Parë Botërore.
Më 1916 luajti rol të rëndësishëm në krijimin e Krahinës Autonome të Korçës.
Më 9 nëntor 1917, pas një procesi gjyqësor ushtarak francez, ai u pushkatua në Selanik.
Vdekja e tij ishte një goditje e rëndë për çështjen kombëtare shqiptare.
Gërmenji nuk ishte vetëm një veprimtar politik. Ai ishte njëri prej atyre që e kuptuan se pa qëndresë dhe vendosmëri, interesat shqiptare mund të nëpërkëmbeshin nga fuqitë që vepronin në rajon. [7]
At Shtjefën Gjeçovi – kujtesa e një kombi që nuk duhej të harrohej
Një tjetër emër që duhet të përmendet me nderim është At Shtjefën Gjeçovi.
I lindur në Janjevë, Gjeçovi ishte françeskan, studiues, shkrimtar, etnolog dhe mbledhës i traditës juridike e zakonore shqiptare.
Ai e kuptoi se identiteti kombëtar nuk ruhej vetëm përmes shkollës dhe alfabetit, por edhe përmes kujtesës historike, traditave, zakoneve dhe trashëgimisë shpirtërore.
Puna e tij për mbledhjen dhe dokumentimin e Kanunit të Lekë Dukagjinit ishte një kontribut i jashtëzakonshëm për ruajtjen e trashëgimisë shqiptare.
Ai udhëtoi, hulumtoi, dëgjoi dhe mblodhi dëshmi të traditës sonë, duke i shpëtuar nga harresa shumë elemente të jetës shoqërore dhe kulturore të shqiptarëve.
Më 14 tetor 1929, në Zym të Hasit, ai u vra në një atentat.
Vdekja e tij la një boshllëk të madh në kulturën shqiptare.
Gjeçovi ishte një nga ata njerëz që e kuptonin se një komb nuk jeton vetëm nga e tashmja, por edhe nga kujtesa që ruan për të kaluarën.
Ai mblodhi dhe dokumentoi atë që brezat e mëparshëm kishin ruajtur në kujtesën dhe jetën e tyre.
Me vrasjen e tij, Shqipëria humbi një studiues të rrallë dhe një mbrojtës të trashëgimisë së saj. [8]
Sakrifica që kapërceu brezat
Të gjitha këto figura, ndonëse vepruan në kohë dhe rrethana të ndryshme, i bashkonte një ideal: ruajtja e identitetit shqiptar.
Nuk do të ishte e drejtë që të gjitha këto vrasje të paraqiteshin si pasoja të drejtpërdrejta të Kongresit të Alfabetit.
Ato lidhen me periudha, rrethana dhe konflikte të ndryshme politike.
Por, në një histori më të gjerë të përpjekjeve kombëtare, dëshmojnë çmimin e rëndë që shumë shqiptarë paguan për idealet e tyre.
Disa u vranë, disa u burgosën, disa u detyruan të largoheshin nga vendlindja, ndërsa të tjerë e kaluan jetën në varfëri dhe përndjekje.
Megjithatë, asnjëri prej këtyre fatkeqësive nuk arriti ta shuante dëshirën për shkollë, dije dhe gjuhë shqipe.
Sepse ata nuk luftonin vetëm për kohën e tyre.
Luftonin edhe për ne.
Nga Manastiri në Elbasan – alfabeti duhej të bëhej shkollë
Kongresi i Manastirit kishte hapur një rrugë të re, por shqiptarët e dinin se vendimi për alfabetin nuk mjaftonte.
Shkronjat duhej të hynin në shkolla, në librat mësimorë, në gazetat dhe në jetën e përditshme të popullit.
Për këtë arsye, nga 20 deri më 27 gusht 1909, u mbajt Kongresi i Elbasanit, i cili trajtoi çështjet e organizimit të arsimit kombëtar.
Një prej vendimeve më të rëndësishme ishte themelimi i Shkollës Normale të Elbasanit, institucionit që do të përgatiste mësuesit e ardhshëm të Shqipërisë.
Drejtor i parë i saj u emërua Luigj Gurakuqi.
Shkolla Normale u hap në dhjetor 1909 dhe u bë një vatër e rëndësishme e arsimit kombëtar dhe një institucion themelor për përgatitjen e mësuesve shqiptarë.
Ndërkohë, Kongresi i Manastirit dhe vendimet e tij vazhdonin të përballeshin me kundërshtime.
Në vitin 1910, përpjekjet për të imponuar përdorimin e shkronjave arabe në gjuhën shqipe shkaktuan protesta të fuqishme në qytete të ndryshme shqiptare.
Në këtë klimë u mbajt edhe Kongresi i Dytë i Manastirit, në mars 1910, i cili riafirmoi mbrojtjen e alfabetit kombëtar me shkronja latine.
Kjo dëshmon se vendimi i vitit 1908 nuk ishte një çështje e mbyllur njëherë e përgjithmonë.
Ai kërkonte mbrojtje, përkushtim dhe qëndresë.
Shqiptarët duhej ta mbronin atë që kishin arritur me aq mund.
Dhe e mbrojtën. [9]
Kongresi i Alfabetit dhe rruga drejt Pavarësisë
Kongresi i Manastirit ishte një nga hallkat më të rëndësishme të procesit që çoi drejt Pavarësisë së Shqipërisë.
Nëse Lidhja Shqiptare e Prizrenit e vitit 1878 kishte artikuluar fuqishëm kërkesën për mbrojtjen e tërësisë territoriale dhe të të drejtave kombëtare, Kongresi i Manastirit i dha kësaj lëvizjeje një themel të fuqishëm kulturor e gjuhësor.
Kongresi i Elbasanit e shndërroi këtë arritje në një program më të organizuar arsimor, ndërsa zhvillimet politike dhe kryengritjet shqiptare e afruan gjithnjë e më shumë çështjen e pavarësisë.
Më 28 nëntor 1912, në Vlorë, Ismail Qemali shpalli Pavarësinë e Shqipërisë.
Nuk mund të thuhet se Kongresi i Alfabetit ishte shkaku i vetëm i Pavarësisë, sepse ajo ishte rezultat i një procesi të gjatë politik, diplomatik, kulturor dhe ushtarak.
Megjithatë, rëndësia e tij ishte e jashtëzakonshme: ai ndihmoi në krijimin e një hapësire të përbashkët kulturore dhe në forcimin e vetëdijes se shqiptarët ishin një komb.
Një popull që kishte arritur të gjente gjuhën e përbashkët të shkrimit, tani po përpiqej të ndërtonte edhe shtetin e vet.
Por fati i Manastirit do të merrte një drejtim tjetër.
Luftërat Ballkanike dhe ndryshimet territoriale që pasuan e shkëputën këtë qytet nga hapësira shtetërore shqiptare.
Komunitetet shqiptare të qytetit dhe të rrethinës u përballën me dhunë, shpërngulje dhe presione asimiluese.
Megjithatë, Manastiri nuk mund të shkëputet kurrë nga kujtesa shqiptare.
Ai mbetet qyteti ku u zhvillua një nga aktet më të rëndësishme të bashkimit tonë kulturor.
Një alfabet që kapërceu kufijtë, krahinat dhe shekujt
Sot, më shumë se një shekull pas Kongresit të Manastirit, ne e përdorim alfabetin shqip pothuajse pa menduar se çfarë rruge ka kaluar secila shkronjë për të mbërritur deri te ne.
Kur një fëmijë hap abetaren e parë, ai sheh vetëm shkronja.
Por pas atyre shkronjave qëndrojnë përpjekjet e mësuesve që hapën shkolla në kushte të vështira, të priftërinjve që shpërndanë libra shqip, të hoxhallarëve që mbështetën arsimin kombëtar, të intelektualëve që shkruan e botuan në gjuhën amtare, të grave që luftuan për arsimimin e vajzave dhe të veprimtarëve që sakrifikuan gjithçka për të ardhmen e Shqipërisë.
Pas çdo shkronje që mësojmë sot, qëndron një pjesë e historisë sonë.
Prandaj, Kongresi i Alfabetit nuk duhet kujtuar vetëm si një ngjarje e vitit 1908. Ai duhet kuptuar si një amanet që brezat e mëvonshëm e kanë për detyrë ta ruajnë.
At Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi, Ndre Mjeda, Mit’hat Frashëri, Bajo Topulli, Shahin Kolonja, Sotir Peci, Gjergj Qiriazi, Parashqevi Qiriazi, Sevasti Qiriazi, Gjerasim Qiriazi dhe dhjetëra figura të tjera nuk punuan për lavdinë e tyre personale.
Ata punuan për një Shqipëri që ndoshta nuk do ta shihnin të përfunduar, por së cilës donin t’ia siguronin themelet.
Ata e dinin se brezat e ardhshëm mund të mos i njihnin të gjithë emrat e tyre, por do të përdornin gjuhën për të cilën ata kishin luftuar.
Dhe pikërisht kjo është madhështia e veprës së tyre.
Një komb nuk e ruan identitetin vetëm duke kujtuar heronjtë e luftërave, por edhe duke nderuar ata që e mbrojtën gjuhën, shkollën, kulturën dhe kujtesën e tij.
Historia shqiptare nuk është ndërtuar vetëm në fushëbeteja.
Ajo është ndërtuar edhe në bankat e shkollave, në shtypshkronja, në kuvende, në shtëpitë ku mbaheshin mbledhje të fshehta dhe në duart e njerëzve që shpërndanin abetare, ndonëse e dinin se mund të përfundonin në burg.
Kjo është historia që duhet t’ua përcjellim fëmijëve tanë.
Përmbyllje – amaneti i shkronjave shqipe
Duke iu kthyer edhe një herë figurës së At Gjergj Fishtës, duhet të kuptojmë se madhështia e tij nuk qëndron vetëm në faktin se drejtoi Komisionin e Alfabetit, por në vizionin që përfaqësoi.
Ai kuptoi se shqiptarët nuk kishin nevojë për një alfabet që do ta fitonte njëra krahinë ndaj tjetrës, as për një gjuhë që do t’i ndante sipas besimit apo prejardhjes.
Ata kishin nevojë për një alfabet që do t’i bashkonte dhe një gjuhë që do t’u përkiste të gjithëve.
Ky ishte mesazhi i tij dhe i gjithë atyre që u mblodhën në Manastir.
Sot, kur shqiptarët jetojnë në Shqipëri, në Kosovë, në Maqedoninë e Veriut, në Mal të Zi, në Luginën e Preshevës, në Çamëri dhe në mbarë diasporën, alfabeti mbetet një nga urat më të forta që i lidh me njëri-tjetrin.
Kufijtë mund të ndryshojnë. Brezat mund të largohen. Rrethanat politike mund të ndërrojnë.
Por gjuha mbetet një shtëpi e përbashkët, në të cilën çdo shqiptar e gjen një pjesë të vetvetes.
Prandaj, nuk duhet ta shohim alfabetin vetëm si një trashëgimi të së kaluarës, por si një përgjegjësi ndaj së ardhmes.
Sepse shkronjat që përdorim sot nuk janë thjesht shenja në letër. Ato janë dëshmi e një qëndrese të gjatë, e një ideali të përbashkët dhe e një dashurie që nuk u shua përballë asnjë pengese.
Fishta dhe bashkëkohësit e tij nuk na lanë vetëm një alfabet.
Na lanë një mësim të madh: se kur interesi kombëtar vendoset mbi interesat e ngushta, kur bashkimi bëhet më i rëndësishëm se përçarja dhe kur gjuha mbrohet si pasuria më e çmuar e një populli, atëherë edhe rrethanat më të vështira nuk mund ta shuajnë një komb.
Ata u mblodhën në Manastir për të bashkuar shkronjat, por në të vërtetë bashkuan shumë më tepër se kaq: bashkuan kujtesën, fjalën dhe ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve.
Dhe sot, më shumë se një shekull më vonë, përgjegjësia jonë është të mos e harrojmë këtë amanet.
Një gjuhë që na bashkon.
Një alfabet që na përfaqëson.
Një histori që na kujton kush jemi.
Dhe një trashëgimi që kemi për detyrë t’ua përcjellim brezave që vijnë.
Sepse ata që na e ruajtën gjuhën nuk luftuan që ne vetëm ta flisnim, por që të mos harronim kurrë se kush jemi.
FUSNOTAT DHE BURIMET HISTORIKE
Burimet e mëposhtme janë renditur sipas radhës së paraqitjes së tyre në tekst. Numrat në kllapa katrore brenda shkrimit përkojnë me numrat e kësaj liste.
Fusnotat,
1. Demiraj, Shaban – Prifti, Kristaq. Kongresi i Manastirit. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë, Tiranë, 2004.
2. Asani, Skënder – Maliqi-Zylali, Nora. Ditari i Parashqevi Qiriazit. Shkup, 2020. Gjithashtu: Lloshi, Xhevat. Gjergj Qiriazi në Kongresin e Manastirit. Shkup, 2019.
3. Akademia e Shkencave e Shqipërisë. Alfabeti i gjuhës shqipe dhe Kongresi i Manastirit (14–22 nëntor 1908): Studime, materiale, dokumente. Tiranë, 1972.
4. Radio Vatikani. “Më 2 mars bie përvjetori i vrasjes së Luigj Gurakuqit”. 2 mars 2018.
5. Lloshi, Xhevat. Rreth alfabetit të shqipes: Me rastin e 100-vjetorit të Kongresit të Manastirit. Logos-A, Shkup, 2008. Gjithashtu: Osmani, Tomor. Udha e shkronjave shqipe: Historia e alfabetit. Tiranë, 2008.
6. Hosaflook, David. George Kyrias’ Report of the Albanian Congress of Monastir (1908) for the Bible Society. Instituti për Studime Shqiptare dhe Protestante, 2023.
7. Muzeu Historik Kombëtar. “Në 100-vjetorin e pushkatimit të Themistokli Gërmenjit”. Tiranë.
8. Osmani, Tomor. Studime mbi jetën, veprimtarinë dhe trashëgiminë kulturore të At Shtjefën Gjeçovit.
9. Quku, Mentor. Mjeda 3 – Libri i parë: Alfabeti (1899–1912). Ilar, Tiranë, 2007. Gjithashtu: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Studime Filologjike, artikuj dhe studime mbi historinë e alfabetit dhe zhvillimin e gjuhës shqipe.
Vendi i Lekës, 14.11.2026
