[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Edhe një tjetër letër-reagim ndaj një mendimi grekofon
Polemika e zhvilluar në faqet e shtypit amerikan ndërmjet përfaqësuesve të diasporës shqiptare dhe qarqeve greke nuk përfundoi me letrën e Dr. Agim Lekës dhe as me kundërpërgjigjen e Dr. Basil Photos-it. Përkundrazi, debati vazhdoi të zgjerohej, duke nxitur reagime të reja nga intelektualë dhe të rinj shqiptarë që jetonin e studionin në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Çështja e Shqipërisë së Jugut, e kufijve shqiptaro-grekë dhe e mënyrës se si paraqitej identiteti i popullsisë së këtyre trevave ishte shndërruar tashmë në një debat publik, në të cilin secila palë kërkonte të paraqiste argumentet e veta përpara opinionit amerikan.
Një moment tjetër me rëndësi në këtë polemikë shënoi data 16 tetor 1971, kur, sipas gazetës “Besa”, në të njëjtën gazetë amerikane u botua edhe një letër tjetër që kundërshtonte pikëpamjet e paraqitura nga pala greke. Autori i saj ishte një student dhe studiues i ri i çështjes shqiptare në Cambridge, Massachusetts, i lidhur me mjedisin universitar të Massachusetts Institute of Technology[1].
Për “Besën”, ndërhyrja e një të riu nga një mjedis i tillë akademik kishte një domethënie të veçantë. Debati nuk po zhvillohej më vetëm ndërmjet përfaqësuesve të brezit të vjetër të mërgatës politike, por në të po hynin edhe studentë e studiues të brezit të ri, të formuar në universitetet amerikane dhe të interesuar për historinë e çështjes shqiptare. Ky fakt kishte edhe një kuptim simbolik. Mërgata shqiptare, e krijuar nga valë të ndryshme emigrimi, po dëshmonte se çështjet që kishin preokupuar brezin e parë nuk kishin mbetur vetëm kujtime të së kaluarës. Ato po transmetoheshin te një brez i ri, i cili kërkonte t’i trajtonte përmes studimit, dokumentimit dhe argumentimit publik.
Në këtë rast, “Besa” e identifikonte autorin e reagimit me mbiemrin Prifti dhe e paraqiste si student e studiues të çështjes shqiptare. Vetë mënyra se si gazeta e prezantonte atë synonte t’i jepte letrës një peshë që shkonte përtej reagimit emocional të një individi të prekur nga polemika. Në sytë e redaksisë, bëhej fjalë për një të ri që i afrohej çështjes shqiptare edhe nga pozita e studiuesit, pra të një njeriu që kërkonte të mbështeste qëndrimin e vet në njohjen e historisë dhe në argumente[2].
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme pas letrës së Dr. Basil Photos-it. Siç shihet nga mënyra se si “Besa” e kishte trajtuar polemikën, shqiptarët nuk dëshironin që përgjigjja e tyre të perceptohej vetëm si reagim patriotik ose emocional. Përpara një publiku të huaj, argumenti duhej të kishte edhe formën e një ndërhyrjeje të arsyetuar dhe të dokumentuar. Pikërisht këtu merr rëndësi vendimi editorial i gazetës “Besa” për ta ribotuar letrën e Priftit në tërësi dhe pa ndryshime.
Ky veprim është domethënës për mënyrën se si funksiononte shtypi i diasporës. Redaksia mund ta kishte përmbledhur letrën, mund të kishte nxjerrë vetëm pjesët që i konsideronte më të rëndësishme ose mund ta kishte shoqëruar me interpretimin e vet. Megjithatë, ajo zgjodhi t’ia paraqiste lexuesit tekstin e plotë. Arsyeja shprehej qartë në vetë mënyrën se si “Besa” e prezantonte dokumentin: redaksia besonte se letra, e botuar ashtu siç ishte shkruar, do t’i shërbente më mirë së vërtetës.
Ky formulim është shumë domethënës. Për “Besën”, debati shqiptaro-grek nuk ishte vetëm përplasje opinionesh, por përplasje ndërmjet interpretimeve të ndryshme të historisë. Secila palë pretendonte se versioni i saj mbështetej në fakte, dokumente dhe të drejtën historike. Për këtë arsye, ribotimi integral i një letre fitonte edhe funksionin e dokumentit. Gazeta ia linte vetë autorit fjalën dhe, njëkohësisht, i jepte lexuesit mundësinë të njihte argumentet pa ndërhyrjen e drejtpërdrejtë të redaksisë.
Natyrisht, kjo nuk do të thotë se “Besa” mbante një qëndrim neutral. Vetë vendimi për ta zgjedhur dhe ribotuar letrën ishte një akt editorial. Gazeta e kishte bërë të qartë se e konsideronte reagimin e Priftit të vlefshëm dhe se besonte se argumentet e tij mbështesnin pozitën shqiptare në polemikën mbi Shqipërinë e Jugut. Megjithatë, botimi i tekstit të plotë krijonte një dallim të rëndësishëm ndërmjet komentit të redaksisë dhe fjalës së autorit. Lexuesi mund të shihte se çfarë kishte shkruar vetë Prifti dhe jo vetëm se si “Besa” e interpretonte atë.
Kjo është veçanërisht me interes për studiuesin e sotëm. Në shtypin politik të diasporës, ku komentet redaksionale ishin shpesh të ngarkuara ideologjikisht, ribotimi i dokumenteve të plota mund të ketë një vlerë të veçantë burimore. Ai lejon të dallohen më qartë zëri i gazetës dhe zëri i autorit të dokumentit.
Por rëndësia e këtij episodi shkon përtej teknikës së botimit. Në të vërtetë, polemika po tregonte se shtypi amerikan ishte shndërruar në një hapësirë ku dy diaspora konkurronin për interpretimin e historisë së Ballkanit. Njëra palë përpiqej të argumentonte karakterin grek të territoreve që i quante “Epir i Veriut”, pala shqiptare kundërshtonte duke mbrojtur karakterin shqiptar dhe integritetin territorial të Shqipërisë. Përplasja zhvillohej me letra, argumente historike, interpretime të popullsisë, fesë, kufijve dhe ngjarjeve të Luftës së Dytë Botërore.
Në këtë debat, fjala e shkruar zëvendësonte përplasjen fizike. Konflikti territorial i së kaluarës po riprodhohej në një hapësirë tjetër – jo më në kufirin shqiptaro-grek, por në faqet e një gazete amerikane. Kjo është një nga karakteristikat më interesante të jetës politike të diasporave. Kur konfliktet kombëtare zhvendosen jashtë territorit të origjinës, ato shpesh marrin forma të reja. Në vend të ushtrive dhe administratave, përballen shoqatat, intelektualët, studentët, gazetat dhe argumentet historike.
Në Shtetet e Bashkuara, ku komunitetet e ndryshme etnike kishin mundësi të organizoheshin dhe të shprehnin publikisht pikëpamjet e tyre, kjo formë e aktivizmit ishte veçanërisht e dukshme. Për diasporën shqiptare, ndërhyrja e një studenti dhe studiuesi të ri kishte edhe një rëndësi tjetër: ajo tregonte vazhdimësinë ndërmjet brezave. Brezi i vjetër i mërgatës kishte ardhur shpesh në Perëndim i formuar politikisht nga përvojat e Luftës së Dytë Botërore dhe vendosja e regjimit komunist në Shqipëri. Brezi më i ri po formohej në universitete amerikane dhe mund t’i qasej të njëjtave çështje me mjete të tjera: biblioteka, dokumente, studime dhe debat akademik.
Kështu, mbrojtja e çështjes shqiptare po kalonte gradualisht nga kujtesa personale drejt argumentit të studiuar. Kjo nuk nënkuptonte domosdoshmërisht zhdukjen e emocionit kombëtar. Përkundrazi, ai vazhdonte të ishte i pranishëm. Por tashmë përpiqej të shoqërohej me një gjuhë që mund të komunikonte më mirë me publikun amerikan. Në këtë aspekt, letra e Priftit paraqitej nga “Besa” si vazhdim i qasjes së Dr. Agim Lekës: të mos lihej pa përgjigje një pohim që konsiderohej i pasaktë, por kundërshtimi të bëhej përmes argumentit[3].
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme sepse pala shqiptare e kuptonte se lexuesi amerikan nuk ishte pjesë e konfliktit shqiptaro-grek dhe nuk kishte pse të pranonte automatikisht versionin e njërës palë. Ai duhej të bindej. Për këtë arsye, debati zhvillohej jo vetëm mbi pyetjen “kush ka të drejtë?”, por edhe mbi pyetjen “kush arrin ta argumentojë më bindshëm versionin e vet përpara një publiku të tretë?” Ky publik i tretë ishte, në këtë rast, opinioni amerikan.
Prandaj “The New York Times” kishte një rëndësi që shkonte përtej rolit të zakonshëm të një gazete. Për diasporën, botimi i një letre aty nënkuptonte mundësinë që argumenti shqiptar të dilte jashtë rrethit të gazetave të mërgatës dhe të arrinte te një audiencë shumë më e gjerë. Në këtë kuptim, çdo letër e botuar mund të shihej si një formë e diplomacisë publike të diasporës. Autorët nuk përfaqësonin zyrtarisht shtetin shqiptar, por kërkonin të ndikonin në mënyrën se si Shqipëria, historia dhe kufijtë e saj perceptoheshin në Shtetet e Bashkuara.
Kjo situatë bëhej edhe më interesante për shkak të raportit të mërgatës antikomuniste me vetë Shqipërinë e kohës. Këta njerëz ishin kundërshtarë të regjimit komunist të Tiranës, por kur bëhej fjalë për çështje territoriale ose për pretendime ndaj Shqipërisë, ata dilnin fuqishëm në mbrojtje të shtetit dhe territorit shqiptar. Kjo tregon se kundërshtimi ndaj regjimit nuk nënkuptonte kundërshtim ndaj Shqipërisë si atdhe. Përkundrazi, në botëkuptimin e tyre ekzistonte një ndarje e qartë ndërmjet shtetit si atdhe dhe regjimit politik që e drejtonte atë. Ata mund të ishin kundër Enver Hoxhës dhe komunizmit, por njëkohësisht të kundërshtonin me vendosmëri çdo pretendim të jashtëm territorial ndaj Shqipërisë.
Ky është një element thelbësor për të kuptuar shtypin e mërgatës shqiptare. Antikomunizmi dhe nacionalizmi nuk ishin dy qëndrime që përjashtonin njëri-tjetrin, në pjesën më të madhe të këtij diskursi ato bashkëjetonin. Në rastin e polemikës me qarqet greke, çështja kombëtare merrte përparësi ndaj konfliktit të brendshëm politik shqiptar.
Kjo shpjegon edhe pse “Besa” i kushtonte kaq shumë hapësirë një debati që zhvillohej mijëra kilometra larg Stambollit. Për redaksinë, nuk kishte rëndësi se ku ndodhej shqiptari që mbronte çështjen kombëtare. New Yorku, Bostoni, Parisi apo Stambolli ishin pjesë të së njëjtës gjeografi politike të mërgatës. Një letër e shkruar në Massachusetts mund të botohej në New York, të transmetohej ose komentohej nga Radioja e Ballit Kombëtar dhe më pas të ribotohej në Stamboll.
Në këtë mënyrë krijohej një qark i jashtëzakonshëm komunikimi transatlantik. Informacioni udhëtonte nga një qendër e diasporës në tjetrën dhe, gjatë këtij udhëtimi, bëhej pjesë e kujtesës së përbashkët politike të mërgatës. Pikërisht në këtë kontekst duhet kuptuar vendimi i “Besës” për ta botuar të plotë letrën e Priftit. Redaksia nuk po transmetonte vetëm një reagim individual, ajo po e arkivonte atë si pjesë të debatit mbi çështjen shqiptare.
Prandaj gazeta zgjodhi të mos e shkurtonte dhe të mos e ndryshonte tekstin. Duke e botuar në tërësi, “Besa” kërkonte që lexuesi të njihej drejtpërdrejt me argumentet e autorit dhe, sipas bindjes së redaksisë, të shihte se kjo letër mund “t’i shërbente edhe më shumë së vërtetës”[4].
“Shqiptarët Greko-Ortodoksë” – feja dhe kombësia në polemikën shqiptaro-greke
Letra e botuar në kuadër të kësaj polemike mbante titullin “Shqiptarët ‘Greko-Ortodoksë’” dhe, sipas materialit të përcjellë nga gazeta “Besa”, ishte shkruar më 20 shtator 1971 si reagim ndaj argumenteve të Dr. Basil Photos-it. Në qendër të saj qëndronte një nga çështjet më të debatueshme të polemikës shqiptaro-greke: përpjekja për ta lidhur përkatësinë fetare ortodokse me identitetin kombëtar grek.
Sipas autorit të letrës, Dr. Basil Photos kërkonte të justifikonte pretendimet greke mbi të ashtuquajturin “Epir i Veriut”, pra mbi pjesë të Shqipërisë së Jugut, duke argumentuar se popullsia e kësaj hapësire ishte në shumicë dërrmuese greke. Për ta mbështetur këtë tezë, ai i referohej një regjistrimi të popullsisë së Shqipërisë dhe, në mënyrë të veçantë, numrit të banorëve që ndiqnin ritin lindor të Kishës Ortodokse.
Sipas argumentit të paraqitur në polemikë, rreth 212 mijë shqiptarë i përkisnin besimit ortodoks. Photos-i, sipas autorit të kundërpërgjigjes, e përdorte këtë shifër si një element për të mbështetur pretendimin se një pjesë e madhe e popullsisë së jugut shqiptar ishte greke. Pikërisht këtu autori shqiptar e shihte problemin themelor të argumentimit: barazimin e përkatësisë fetare me përkatësinë kombëtare[5].
Në këndvështrimin e tij, fakti që shqiptarët ortodoksë ndiqnin të njëjtin rit fetar me një pjesë të madhe të popullsisë greke nuk i bënte ata automatikisht grekë. Feja, sipas këtij arsyetimi, ishte një dimension i identitetit shpirtëror dhe kulturor, ndërsa kombësia lidhej me gjuhën, prejardhjen, vetëdijen historike dhe vetëidentifikimin e komunitetit.
Ky dallim ishte veçanërisht i rëndësishëm në hapësirën ballkanike, ku përkatësia fetare dhe ajo kombëtare nuk kanë përputhur gjithmonë kufijtë e njëra-tjetrës. Popuj të ndryshëm kanë ndarë të njëjtën fe, ndërsa brenda të njëjtit komb kanë bashkëjetuar besime të ndryshme. Për këtë arsye, përkufizimi i identitetit vetëm mbi bazën e ritit fetar do ta thjeshtonte në mënyrë të tepruar një realitet historik shumë më kompleks.
Pikërisht këtë kërkonte të vinte në pah autori i letrës. Ai e shihte si të habitshme që Dr. Photos, në argumentimin e tij, ngatërronte besimin me kombësinë[6]. Në këtë mënyrë, kritika nuk drejtohej vetëm kundër pretendimit territorial, por edhe kundër metodës përmes së cilës ai pretendim po ndërtohej.
Në thelb, autori ngrinte një pyetje të thjeshtë, por të rëndësishme: nëse dy popuj ndjekin të njëjtin rit fetar, a do të thotë kjo se ata i përkasin të njëjtit komb? Për të, përgjigjja ishte qartësisht negative. Në mënyrë polemike, ai e çonte argumentin e Photos-it deri në skajin e tij logjik. Nëse përkatësia në Kishën Ortodokse do të mjaftonte që një popullsi të quhej greke, atëherë, sipas kësaj logjike, edhe miliona serbë, bullgarë dhe rreth dyqind milionë rusë mund të konsideroheshin grekë, vetëm sepse ndiqnin një traditë të ngjashme fetare ortodokse[7].
Ky krahasim kishte një funksion të qartë retorik. Autori nuk synonte të bënte një analizë demografike të Rusisë, Serbisë apo Bullgarisë, por të tregonte se argumenti i Photos-it bëhej i paqëndrueshëm sapo zbatohej në mënyrë konsekuente edhe jashtë rastit shqiptar. Në këtë mënyrë, polemika kalonte nga një debat i ngushtë mbi Shqipërinë e Jugut në një çështje më të gjerë mbi natyrën e identitetit kombëtar në Ballkan. Historia e rajonit tregon se feja ka luajtur një rol të jashtëzakonshëm në formimin e komuniteteve, por jo gjithmonë në të njëjtën mënyrë. Në disa raste ajo është lidhur ngushtë me identitetin kombëtar, në raste të tjera, të njëjtën fe e kanë ndjekur popuj të ndryshëm pa humbur individualitetin e tyre kombëtar.
Rasti shqiptar ishte veçanërisht domethënës në këtë aspekt. Shqiptarët historikisht u përkasin disa traditave fetare – myslimane, katolike dhe ortodokse – ndërsa ideja kombëtare shqiptare u ndërtua pikërisht mbi kapërcimin e këtyre dallimeve. Për këtë arsye, për diasporën shqiptare, pretendimi se një shqiptar ortodoks ishte domosdoshmërisht grek shihej si sulm ndaj një prej parimeve themelore të identitetit kombëtar shqiptar: idesë se feja nuk e përcakton vetvetiu kombësinë.
Kjo ishte një çështje me rrënjë të thella historike. Gjatë periudhës osmane, përkatësia fetare kishte pasur shpesh një rol administrativ dhe juridik më të fortë sesa kombësia në kuptimin modern. Për këtë arsye, në shekullin XIX dhe fillimin e shekullit XX, proceset e formimit kombëtar në Ballkan shpesh u përplasën me strukturat më të vjetra të identifikimit fetar.
Për shqiptarët ortodoksë, kjo krijonte një situatë veçanërisht të ndërlikuar. Ata mund të ndanin traditën fetare me grekët, por të flisnin shqip, të kishin vetëdije shqiptare dhe të identifikoheshin me historinë dhe kulturën shqiptare. Pikërisht këtë realitet kërkonte të mbronte letra. Riti ortodoks nuk ishte provë e mjaftueshme e përkatësisë greke, ashtu si katolicizmi nuk e bënte një shqiptar italian dhe islami nuk e bënte atë turk. Edhe pse ky krahasim nuk shprehej domosdoshmërisht në tekst në këto terma, logjika e tij ishte pikërisht kjo: besimi është një gjë, kombësia një tjetër.
Ky argument kishte edhe një rëndësi të drejtpërdrejtë politike. Nëse një regjistrim i popullsisë përdorej për të numëruar të gjithë ortodoksët si grekë, atëherë numri i popullsisë greke në Shqipëri do të zmadhohej artificialisht dhe mund të shërbente si mbështetje për pretendime territoriale. Prandaj debati mbi 212 mijë ortodoksët nuk ishte thjesht debat statistik. Ai kishte pasoja të mundshme mbi mënyrën se si interpretohej karakteri etnik i një territori.
Në këtë pikë, statistika bëhej instrument politik. Një numër mund të paraqitej si fakt neutral, por mënyra se si kategorizohen njerëzit brenda atij numri përcakton edhe përfundimin që nxirret prej tij. Nëse kategoria është “ortodoks”, kemi të dhënë fetare. Nëse e njëjta shifër riemërtohet si “grekë”, ajo shndërrohet në të dhënë etnike. Pikërisht këtë kalim nga feja te kombësia e kundërshtonte autori shqiptar.
Kjo është një pikë metodologjikisht shumë e rëndësishme edhe për historiografinë moderne. Statistikat historike duhet të lexohen sipas kategorive që kanë matur realisht, jo sipas kategorive që një polemikë politike dëshiron t’u imponojë më vonë. Për këtë arsye, kundërpërgjigjja e Priftit kërkonte ta zhvendoste debatin nga retorika te logjika e argumentit. Ai nuk mjaftohej të thoshte se Photos-i gabonte; kërkonte të tregonte pse mënyra e tij e arsyetimit ishte problematike.
Kjo e bënte letrën të përshtatshme për publikun e “The New York Times”. Një lexues amerikan që nuk njihte hollësisht historinë e Shqipërisë mund të mos dinte shumë për Korçën, Gjirokastrën apo “Epirin e Veriut”, por mund ta kuptonte lehtësisht argumentin se njerëzit që ndajnë të njëjtën fe nuk janë automatikisht pjesëtarë të të njëjtit komb. Në këtë mënyrë, autori përdorte një analogji ndërkombëtare për ta bërë çështjen shqiptare më të kuptueshme. Serbët, bullgarët dhe rusët ishin shembuj të popujve ortodoksë me identitete kombëtare të dallueshme. Nëse askush nuk do t’i quante ata grekë vetëm për shkak të fesë, atëherë e njëjta logjikë duhej të zbatohej edhe për shqiptarët ortodoksë.
Pikërisht ky është edhe një nga aspektet më të fuqishme të polemikës: debati mbi Shqipërinë e Jugut shndërrohet në debat mbi kriteret e identitetit kombëtar. Nga këndvështrimi i diasporës shqiptare, ky argument ishte thelbësor sepse prekte drejtpërdrejt historinë e shqiptarëve si një popull shumëfetar. Në një shoqëri ku myslimanë, katolikë dhe ortodoksë mund të identifikoheshin të gjithë si shqiptarë, çdo përpjekje për ta ndarë kombin sipas vijave fetare shihej si rrezik për vetë unitetin kombëtar.
Kjo shpjegon edhe ashpërsinë e reagimit ndaj Photos-it. Për shqiptarët, çështja nuk ishte vetëm nëse ai po kërkonte një territor, sipas tyre, ai po përdorte një model identifikimi që vinte në diskutim vetë karakterin shumëfetar të kombit shqiptar. Në këtë kuptim, polemika kishte edhe një dimension ideologjik të brendshëm shqiptar. Ajo riafirmonte formulën e njohur të nacionalizmit shqiptar se përkatësia kombëtare duhej të qëndronte mbi ndarjet fetare.
Për “Besën”, ribotimi i kësaj letre ishte për këtë arsye shumë i rëndësishëm. Ai nuk mbronte vetëm kufijtë e Shqipërisë, por edhe një mënyrë të caktuar të të kuptuarit të shqiptarisë. Megjithatë, si dokument i polemikës, letra është shumë e vlefshme. Ajo na tregon qartë se cilat ishin pikat kryesore të kundërshtimit shqiptar: barazimi i ortodoksisë me greqësinë, përdorimi i statistikave fetare si statistika etnike dhe përpjekja për ta përdorur këtë identifikim në mbështetje të pretendimeve territoriale.
Në fund, thelbi i letrës mund të përmblidhet në një parim të thjeshtë: bashkësia e fesë nuk është e barabartë me bashkësinë e kombësisë. Pikërisht mbi këtë bazë autori kundërshtonte pretendimin se shqiptarët ortodoksë të Shqipërisë së Jugut duhej të konsideroheshin automatikisht grekë. Duke e çuar logjikën e Photos-it deri te serbët, bullgarët dhe rusët, ai kërkonte të tregonte absurditetin e përgjithësimit dhe të mbronte idenë se identiteti kombëtar shqiptar nuk mund të reduktohej në përkatësinë fetare.
Kështu, “Shqiptarët ‘Greko-Ortodoksë’” nuk ishte vetëm një letër mbi një debat territorial. Ajo ishte një ndërhyrje mbi kuptimin e identitetit shqiptar, mbi marrëdhënien ndërmjet fesë dhe kombësisë dhe mbi mënyrën se si statistikat mund të përdoren politikisht në polemikat ndërkombëtare.
Vijon
[1] Shkrime për jugun shqiptar ne gazetën “The New York Times”, gazeta “Besa” Stamboll, më 23 Dhjetor 1971.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
