[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Katër Dekada Robëri dhe Demonstratat e Vitit 1981 – demonstratat në Frankfurt
Duke vazhduar hulumtimin në fondin e pasur të dokumenteve të lëvizjes ilegale shqiptare, në të njëjtën dosje të trakteve hasa edhe në një material tjetër, i cili mbante logon e gazetës “LIRIA“, organ i Organizatës Marksiste-Leniniste të Kosovës (OMLK). Që në leximin e parë u vërejt se përmbajtja e tij ishte pothuajse tërësisht identike me traktin e hartuar për demonstratën e organizuar në Bruksel. Teksti, argumentimi politik, përshkrimi i gjendjes në Kosovë dhe thirrjet drejtuar bashkatdhetarëve ishin të njëjta, gjë që dëshmon se organizatat ilegale kishin përgatitur një platformë të përbashkët propaganduese, të cilën e përshtatnin sipas vendit ku do të zhvillohej aktiviteti protestues.
Megjithatë, në fund të dokumentit vërehej një ndryshim i rëndësishëm, që e bënte këtë trakt një burim më vete. Ndryshe nga varianti i Brukselit, ku shqiptarët ftoheshin të mblidheshin në Place Flagey, në komunën Ixelles të kryeqytetit belg, ky trakt njoftonte se tubimi i radhës do të organizohej në Frankfurt të Gjermanisë, më 4 korrik 1985. Ky ndryshim, sado i vogël në pamje të parë, ka një rëndësi të veçantë historike, sepse dëshmon se aktiviteti i mërgatës shqiptare nuk ishte i kufizuar në një qytet apo në një shtet të vetëm, por zhvillohej në mënyrë të koordinuar në qendrat kryesore ku jetonin komunitete të mëdha shqiptare.
Ky fakt hedh dritë mbi shkallën e organizimit të mërgatës shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë. Organizatat ilegale nuk hartonin dokumente të veçanta për secilin qytet, por ndërtonin një mesazh të përbashkët politik, të cilin e shpërndanin në forma të përshtatura sipas rrethanave lokale. Në këtë mënyrë, shqiptarët e Belgjikës, Gjermanisë, Zvicrës dhe vendeve të tjera merrnin të njëjtin mesazh, frymëzoheshin nga të njëjtat ideale dhe mobilizoheshin rreth të njëjtit program politik. Ndryshonin vetëm vendi, data dhe organizimi praktik i tubimeve, ndërsa thelbi i thirrjes mbetej i pandryshuar.
Zgjedhja e Frankfurtit si vend demonstrimi nuk ishte aspak rastësore. Në mesin e viteve tetëdhjetë, Gjermania Perëndimore ishte bërë një nga qendrat më të mëdha të mërgatës shqiptare. Mijëra punëtorë kosovarë jetonin dhe punonin në qytete si Frankfurti, Shtutgarti, Dyseldorfi, Dortmundi apo Mynihu, duke krijuar një komunitet të organizuar që ruante lidhje të forta me zhvillimet në Kosovë. Pikërisht për këtë arsye, Frankfurti u shndërrua në një nga pikat kryesore të protestave, tubimeve dhe veprimtarive politike të mërgatës shqiptare, ku zëri i Kosovës jehonte përpara opinionit publik gjerman dhe evropian.
Nga këndvështrimi historik, ekzistenca e dy trakteve pothuajse identike, njëri për Brukselin dhe tjetri për Frankfurtin, dëshmon qartë se organizatat ilegale kishin ndërtuar një strategji të mirëfilltë komunikimi dhe mobilizimi. Ato synonin që protesta të mos mbetej një ngjarje e izoluar, por të shndërrohej në një lëvizje të koordinuar ndërkombëtare, ku shqiptarët e mërguar të ngriheshin njëkohësisht në qytete të ndryshme të Evropës për të shprehur solidaritetin me popullin e Kosovës. Kjo mënyrë veprimi krijonte përshtypjen e një rezistence të organizuar, me një program të qartë politik dhe me një rrjet të shtrirë në të gjithë diasporën shqiptare.
Prandaj, ky trakt nuk përfaqëson thjesht një kopje të dokumentit të Brukselit. Ai është një dëshmi e rëndësishme e organizimit të mërgatës shqiptare dhe e aftësisë së saj për të koordinuar veprimtarinë politike në shkallë evropiane. Nëpërmjet tij kuptohet se mërgata nuk ishte një bashkësi e shpërndarë dhe e shkëputur nga atdheu, por një forcë e organizuar që vepronte në sinkron me zhvillimet në Kosovë, duke e shndërruar çdo demonstratë në një hallkë të së njëjtit zinxhir të rezistencës kombëtare. Ky dokument dëshmon se, në mesin e viteve tetëdhjetë, kufijtë shtetërorë nuk mund ta ndanin më kauzën shqiptare, sepse ajo tashmë kishte marrë përmasa mbarëkombëtare dhe jehonte njëkohësisht në Prishtinë, Bruksel, Frankfurt dhe në çdo qytet ku jetonin shqiptarë që nuk e kishin harruar atdheun e tyre.
Ndryshimi i vetëm thelbësor ndërmjet këtij trakti dhe variantit të shpërndarë për demonstratën në Bruksel shfaqej në pjesën përmbyllëse të dokumentit, aty ku organizatorët përshtatnin thirrjen sipas vendit ku do të zhvillohej manifestimi protestues. Thelbi politik i mesazhit mbetej i pandryshuar: kërkesa qendrore e shqiptarëve vazhdonte të ishte njohja e Kosovës me statusin e republikës, duke gëzuar të gjitha të drejtat kushtetuese që u takonin republikave të tjera të Federatës Jugosllave. Në këtë mënyrë, autorët ritheksonin se kjo ishte aspirata themelore e lëvizjes shqiptare dhe boshti rreth të cilit duhej të bashkoheshin të gjithë shqiptarët, pa dallim vendbanimi apo pozite shoqërore.
Në tekst thuhej se “Populli i Kosovës para së gjithash sot kërkon që t’i njihet Krahinës sonë statusi i republikës me të gjitha të drejtat që marrin republikat.” Ky formulim ishte shumë më tepër sesa një kërkesë politike e çastit. Ai përfaqësonte artikulimin publik të një programi politik që kishte marrë formë gjatë demonstratave të vitit 1981 dhe që, deri në mesin e viteve tetëdhjetë, ishte shndërruar në pikën kryesore të identitetit politik të rezistencës shqiptare. Në optikën e autorëve të traktit, statusi i republikës nuk shihej si privilegj, por si realizim i një të drejte që, sipas tyre, shqiptarëve u ishte mohuar për dekada me radhë.
Pas kësaj deklarate politike, dokumenti kalon në një thirrje të drejtpërdrejtë drejtuar mërgatës shqiptare. Autorët ftojnë “të gjithë shqiptarët e ndershëm patriotë“ të marrin pjesë në demonstratën e madhe që këtë herë ishte planifikuar të mbahej në Frankfurt të Gjermanisë Perëndimore. Përmes këtij formulimi vihet re përpjekja për ta shndërruar mërgatën në një faktor aktiv të rezistencës kombëtare. Demonstrata nuk paraqitej vetëm si një tubim protestues, por si një akt solidariteti me popullin e Kosovës dhe si një mundësi për ta bërë të njohur çështjen shqiptare para opinionit publik evropian.
Fakti që vendi i tubimit ishte Frankfurti, një nga qendrat më të mëdha industriale dhe ekonomike të Gjermanisë Perëndimore, kishte rëndësi të veçantë strategjike. Në atë periudhë, në këtë qytet jetonte një numër i konsiderueshëm punëtorësh shqiptarë, të cilët kishin emigruar kryesisht nga Kosova. Pikërisht për këtë arsye, Frankfurti ishte shndërruar në një nga qendrat më aktive të organizimit politik të diasporës shqiptare. Organizimi i demonstratës në këtë qytet synonte jo vetëm mobilizimin e bashkatdhetarëve, por edhe tërheqjen e vëmendjes së mediave, të opinionit publik gjerman dhe të institucioneve ndërkombëtare mbi gjendjen politike në Kosovë.
Dokumenti jep edhe të dhëna të sakta organizative, duke njoftuar se demonstrata do të zhvillohej ditën e shtunë, më 4 korrik, duke filluar në orën 10:00, ndërsa vendtakimi ishte caktuar te Stacioni Qendror i Trenit në Frankfurt. Këto hollësi dëshmojnë nivelin e organizimit të mërgatës shqiptare, e cila nuk kufizohej vetëm në shpërndarjen e thirrjeve politike, por kujdesej që çdo aktivitet të kishte një strukturë të qartë organizative dhe një koordinim të mirëfilltë.
Nga këndvështrimi historik, ky ndryshim ndërmjet dy varianteve të traktit është shumë domethënës. Ai dëshmon se organizatat ilegale shqiptare kishin ndërtuar një strategji të koordinuar të mobilizimit të diasporës në qytete të ndryshme të Evropës Perëndimore. Në vend që të hartonin dokumente krejtësisht të reja për secilin aktivitet, ato përdornin të njëjtin tekst programatik, duke ndryshuar vetëm vendin, datën dhe orën e demonstratës. Kjo tregon se mesazhi politik ishte unik dhe i centralizuar, ndërsa demonstratat në Bruksel, Frankfurt apo në qytete të tjera konsideroheshin pjesë të së njëjtës fushatë ndërkombëtare në mbështetje të Kosovës.
Ky tekst gjithashtu pasqyron një të vërtetë të rëndësishme të historisë së mërgatës shqiptare: largësia gjeografike nuk e kishte dobësuar lidhjen me atdheun. Përkundrazi, qytete si Frankfurti, Brukseli, Cyrihu apo Shtutgarti u shndërruan në hapësira ku jehonte zëri i Kosovës dhe ku mërgimtarët shqiptarë e shndërronin mallin për vendlindjen në angazhim politik. Çdo demonstratë ishte një dëshmi se rezistenca shqiptare nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Prishtinës, por edhe në sheshet e Evropës, ku mërgata ngrinte zërin në emër të popullit të saj. Pikërisht për këtë arsye, ky trakt përfaqëson një dëshmi të çmuar të organizimit politik të diasporës shqiptare dhe të rolit të saj në ndërkombëtarizimin e çështjes së Kosovës gjatë viteve tetëdhjetë.
Edhe ky trakt, ashtu si shumica e dokumenteve të botuara nga organizatat ilegale shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë, përfundon me një varg parullash mobilizuese, të cilat përfaqësonin përmbledhjen më të shkurtër dhe njëherazi më të fuqishme të programit politik dhe moral të rezistencës. Në traditën e shtypit ilegal shqiptar, fundi i një trakti nuk ishte thjesht një përmbyllje formale. Përkundrazi, ai shndërrohej në kulmin emocional të dokumentit, ku përmes disa fjalive të shkurtra sintetizoheshin idealet, besimi dhe objektivat për të cilat autorët kërkonin të mobilizonin popullin dhe mërgatën shqiptare.
Parulla e parë, “RROFTË POPULLI YNË HEROIK DHE LUFTA E TIJ E DREJTË!”, përfaqëson një homazh të drejtpërdrejtë ndaj popullit shqiptar, i cili në këtë dokument paraqitet si bartësi kryesor i rezistencës dhe i aspiratave për liri. Është domethënëse se autorët nuk vendosin në qendër individë të veçantë, udhëheqës apo organizata, por vetë popullin. Në këtë mënyrë ata ndërtojnë një narrativë ku historia nuk shkruhet nga figurat politike, por nga qëndresa kolektive e njerëzve të zakonshëm. Cilësimi “heroik” nuk është vetëm një epitet retorik. Ai lidhet me mënyrën se si organizatat ilegale e konceptonin historinë e shqiptarëve, si histori të një populli që kishte kaluar nëpër pushtime, sakrifica dhe përballje të vazhdueshme, por që nuk kishte hequr dorë asnjëherë nga e drejta për të jetuar i lirë në trojet e veta.
Më pas, dokumenti shpall një nga parullat më karakteristike të lëvizjes ilegale të asaj periudhe: “Rroftë Republika Socialiste e Kosovës!”. Kjo parullë ka një rëndësi të veçantë historike, sepse pasqyron qartë programin politik të organizatave marksiste-leniniste shqiptare në mesin e viteve tetëdhjetë. Në diskursin e tyre, kërkesa për republikë nuk nënkuptonte vetëm ndryshimin e statusit administrativ të Kosovës brenda Federatës Jugosllave, por mishëronte aspiratën për barazi politike dhe kushtetuese me republikat e tjera federative. Përdorimi i cilësimit “socialiste” duhet parë në kontekstin ideologjik të kohës. Ai reflektonte orientimin politik të organizatës që kishte hartuar dokumentin dhe përfaqësonte terminologjinë karakteristike të shtypit ilegal të atyre viteve. Për studiuesin e sotëm, kjo parullë është një burim i rëndësishëm, sepse dëshmon jo vetëm kërkesat politike të kohës, por edhe gjuhën dhe konceptet ideologjike mbi të cilat ndërtohej programi i rezistencës.
Parulla përmbyllëse, “Fitorja është me popullin tonë!”, bart një mesazh të fuqishëm shprese dhe besimi në të ardhmen. Në kushtet kur mijëra shqiptarë ndodheshin në burgje, kur demonstratat shtypeshin me dhunë dhe kur mërgata jetonte me ankthin e fatit të familjeve të mbetura në Kosovë, një deklaratë e tillë kishte një funksion të rëndësishëm psikologjik dhe politik. Ajo synonte të ruante moralin e veprimtarëve dhe të përforconte bindjen se, pavarësisht vështirësive të momentit, drejtësia historike do të ishte në anën e popullit shqiptar. Kjo nuk ishte vetëm një shprehje optimizmi, por një mënyrë për ta mbajtur gjallë besimin se sakrificat nuk do të ishin të kota dhe se rezistenca do të çonte, herët a vonë, drejt realizimit të aspiratave kombëtare.
Këto parulla të shtypura në trakt përfaqësojnë më shumë sesa formulime politike. Ato janë jehona e një kohe kur fjala e shkruar kishte fuqinë të mobilizonte, të bashkonte dhe të frymëzonte mijëra njerëz. Në pak rreshta ato përmbledhin gjithë universin shpirtëror të rezistencës shqiptare: krenarinë për popullin, besimin në drejtësinë e kauzës dhe shpresën e palëkundur për fitore. Pikërisht për këtë arsye, fundi i traktit tingëllon më shumë si një betim kolektiv sesa si një mbyllje e zakonshme e një dokumenti politik.
Nga këndvështrimi historik, parulla të tilla kanë një vlerë të jashtëzakonshme dokumentare. Ato na ndihmojnë të kuptojmë jo vetëm objektivat politike të organizatave ilegale, por edhe mënyrën se si ato ndërtonin identitetin e rezistencës dhe kultivonin moralin e veprimtarëve të tyre. Në to pasqyrohen idealet, shpresat dhe bindjet e një brezi që jetonte në rrethana të vështira politike, por që besonte se historia nuk përfundonte me represionin e ditës. Përkundrazi, sipas autorëve të traktit, historia ishte në lëvizje dhe e ardhmja i përkiste popullit që nuk hiqte dorë nga liria, dinjiteti dhe e drejta për të vendosur vetë për fatin e tij. Në këtë kuptim, këto parulla mbeten një pasqyrë autentike e mendimit politik të lëvizjes ilegale shqiptare dhe një dëshmi e gjallë e idealizmit që ushqeu rezistencën kombëtare gjatë një prej periudhave më të vështira të historisë së Kosovës.
Ndryshimi ishte aty se “Populli i Kosovës para së gjithash sot kërkon që t’i njihet Krahinës sonë statusi i republikës me të gjitha të drejtat që marrin republikat. Për këtë qëllim ftojmë të gjithë shqiptarët e ndershëm patriotë që të marrin pjesë në demonstratën e madhe që do të organizohet në Frankfurt të Gjermanisë Perendimore. Demonstrata fillon në ora 10 (të shtunden) me 4 korrik ne Stacionin e Trenit.
RROFTË POPULLI YNË HEROIK DHE LUFTA E TIJ E DREJTË!
Rroftë republika Socialiste e Kosovës!
Fitorja është me popullin tonë!
Vijon
