[ Libra NëLinjë ]
nga Gjon Marku
Ka njerëz që kalojnë nëpër kulturë si një shfaqje që ngrihet, luhet dhe mbyllet kur bien dritat e skenës. Ka edhe të tjerë që, pasi dritat fiken, vazhdojnë të jetojnë në kujtesën e atyre që i panë, i dëgjuan dhe i njohën. Ata nuk mbeten vetëm në rolet që luajtën, por në gjurmën që lanë. I tillë ishte Lec Shllaku.
Të flasësh për Lec Shllakun vetëm si aktor do të thotë të shohësh vetëm njërën anë të një figure shumë më të gjerë të kulturës shqiptare. Ai ishte aktor, regjisor, dramaturg, shkrimtar, studiues dhe, mbi të gjitha, një njeri i skenës shqiptare që e kuptoi teatrin jo thjesht si një vend ku interpretohen pjesë, por si një institucion ku formohen njerëz, shije artistike dhe kujtesë kulturore.
Lec Shllaku lindi në Shkodër më 3 nëntor 1921. Dhe ndoshta nuk është rastësi që një jetë e tillë artistike nisi pikërisht në Shkodër, në atë qytet ku fjala, muzika, teatri, libri dhe kultura qytetare kanë qenë prej kohësh pjesë e identitetit të jetës shqiptare. Shkodra nuk ishte vetëm vendlindja e tij. Ishte edhe një lloj shkolle e parë shpirtërore. Aty ai do të merrte kontakt me botën e artit dhe të letërsisë, me gjuhën e skenës dhe me atë kulturë qytetare që më pas do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës.
Lec Shllaku iu afrua teatrit në një kohë kur skena shqiptare po kërkonte të krijonte identitetin e vet. Teatri shqiptar nuk kishte ende traditat e gjata institucionale të teatrove europiane. Shumëçka duhej të ndërtohej: repertori, aktori, regjisori, publiku, mënyra e interpretimit. Në këtë proces, njerëz si Lec Shllaku nuk ishin vetëm pjesëmarrës. Ata ishin ndërtues.
Në vitet e para të veprimtarisë së tij teatrore, ai u përfshi në vënien në skenë të veprave të ndryshme, ndër to „Agimi“, „Kopraci“, „Jeta fillon përsëri“, „Shërbëtori i dy zotërinjve“, „Tirani i Padovës“ etj. Por rëndësia e tij nuk qëndron vetëm te numri i roleve apo i shfaqjeve. Ajo që e bën interesante figurën e Shllakut është kalimi i tij nga interpretuesi te krijuesi i teatrit. Aktori jeton brenda rolit. Regjisori ndërton botën ku ai rol duhet të jetojë. Dhe pikërisht këtu fillon një tjetër etapë e rëndësishme e veprimtarisë së tij.
Një nga kontributet më të rëndësishme të Lec Shllakut në kulturën shqiptare lidhet me Elbasanin. Në vitin 1962 ai shkoi në këtë qytet dhe mori përsipër krijimin dhe drejtimin e Teatrit Profesionist „Skampa“. Për rreth një dekadë, emri i tij u lidh ngushtë me këtë institucion. Këtu Lec Shllaku nuk ishte thjesht një regjisor që vinte pjesë në skenë. Ai ishte një organizator i jetës artistike dhe një formues i një tradite teatrore. Në një farë mënyre, ai u përpoq të krijonte një shtëpi për teatrin.
Në skenën e „Skampës“ u vunë në jetë vepra të ndryshme, ndër të cilat „Linda“, „Njeriu që pa vdekjen me sy“, „I pesti u zu gjallë“, „Udha e gjatë“, „Firmat e vogla“, „Skënderbeu“, „Shqetësimet e Sokratit“ e të tjera.
Nëse një teatër matet vetëm me numrin e shfaqjeve, atëherë historia e tij mund të shkruhet me statistika. Por kultura nuk matet vetëm me statistika. Një teatër bëhet i rëndësishëm kur krijon kujtime. Kur një qytet fillon ta ndiejë skenën si pjesë të jetës së vet. Kur aktorët e rinj e kuptojnë se përballë tyre nuk është thjesht një rol, por një përgjegjësi.
Në këtë kuptim, kontributi i Lec Shllakut shkon përtej një liste veprash të vëna në skenë. Ai lidhet me procesin e institucionalizimit dhe të zhvillimit të teatrit profesional në një qytet të rëndësishëm shqiptar.
Ka një ndryshim të madh midis atij që luan një rol dhe atij që ndihmon të formohet një aktor. Aktorët kujtohen për personazhet që kanë interpretuar. Regjisorët e mëdhenj kujtohen edhe për njerëzit që kanë ndihmuar të rriten artistikisht.
Në kujtesën e lidhur me Lec Shllakun shfaqen edhe emra të rëndësishëm të skenës shqiptare. Dëshmitë për periudhën e „Skampës“ lidhen me aktorë që më vonë do të bëheshin figura të njohura të teatrit dhe kinematografisë shqiptare. Kjo e bën veprimtarinë e Shllakut të rëndësishme edhe si një histori e transmetimit të përvojës artistike. Sepse arti nuk trashëgohet vetëm në libra. Ai trashëgohet nga mjeshtri te nxënësi, nga regjisori te aktori, nga një brez te tjetri. Dhe ndoshta kjo është një nga trashëgimitë më të padukshme, por më të rëndësishme të një artisti.
Një libër mund të gjendet në bibliotekë. Një pikturë mund të qëndrojë në muze. Por një mënyrë të menduari, një mënyrë të interpretuari, një disiplinë skenike dhe një kulturë pune mund të vazhdojnë të jetojnë te njerëzit që artisti ka formuar.
Bota artistike e Lec Shllakut nuk u kufizua te teatri. Ai u bë pjesë edhe e kinematografisë shqiptare, duke interpretuar në disa prej prodhimeve të njohura të saj. Ndër filmat ku mori pjesë përmenden „Skënderbeu“, „Para agimit“, „Plumba Perandorit“, „Ngadhënjim mbi vdekjen“, „Qortimet e vjeshtës“, „Yjet e netëve të gjata“ dhe „Larg barbarëve“. Në filmin „Skënderbeu“ ai interpretoi Gjon Kastriotin.
Kinemaja i dha mundësinë që arti i tij të mos mbetej vetëm brenda kufijve të skenës. Teatri kërkon praninë e drejtpërdrejtë të aktorit. Kamera, përkundrazi, e ruan fytyrën, zërin dhe interpretimin përtej çastit të shfaqjes. Kështu, një pjesë e figurës së Lec Shllakut mbeti e regjistruar edhe në kujtesën filmike të kulturës shqiptare.
Por ndoshta këtu duhet të ndalemi te një veçori tjetër e figurës së tij. Lec Shllaku nuk e konsideroi kulturën si një profesion të vetëm. Ai shkroi. Shkroi romane, tregime, novela, drama, kujtime, artikuj dhe monografi. Në vitet e fundit të jetës botoi disa libra, ndërsa romani „Dy hapa në Perëndim“ u botua edhe në gjuhë të tjera.
Kjo dëshmon se ai nuk ishte vetëm një njeri i interpretimit, por edhe një njeri i fjalës. Dhe kjo është një lidhje shumë e bukur midis aktorit dhe shkrimtarit. Aktori e kërkon personazhin përmes fjalës së tjetrit. Shkrimtari e krijon personazhin përmes fjalës së vet. Në të dyja rastet, fjala bëhet mjet për të kuptuar njeriun.
Një tjetër dimension i rëndësishëm i veprimtarisë së Lec Shllakut është ai i studiuesit të kulturës. Ai u mor me historinë e teatrit, me jetën kulturore shkodrane dhe me figura të rëndësishme të kulturës shqiptare. Në punimet e tij shfaqen emra dhe tema që lidhen me traditën kulturore të Shkodrës, ndër ta Zef Jubani, Loro Kovaçi, Palokë Kurti dhe zhvillimi i komedisë shkodrane.
Kjo pjesë e veprimtarisë së tij ka një rëndësi të veçantë. Sepse artisti, kur bëhet studiues, nuk merret më vetëm me krijimin e së tashmes. Ai fillon të kërkojë rrënjët e saj. Dhe kjo është një punë e domosdoshme për çdo kulturë. Një popull që nuk e njeh historinë e artit të vet rrezikon të harrojë jo vetëm artistët, por edhe rrugën përmes së cilës ka ardhur deri te kultura që ka sot. Lec Shllaku u përpoq të ruante këtë kujtesë. Në këtë kuptim, ai nuk ishte vetëm pjesë e historisë së teatrit shqiptar. Ai u bë edhe një nga ata që shkruan historinë e tij.
Ka edhe një dimension tjetër që e bën interesante figurën e tij: marrëdhënia me gjuhën dhe letërsinë shqipe. Formimi i tij në fushën e gjuhës dhe letërsisë ndikoi në mënyrën se si ai iu afrua teatrit dhe shkrimit. Për të, fjala nuk ishte vetëm tekst që duhej shqiptuar nga aktori. Fjala kishte peshë. Kishte ritëm. Kishte histori. Kishte kujtesë.
Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse figura e tij nuk mund të vendoset vetëm në historinë e aktrimit. Ai i përkiste një brezi artistësh që e shihnin kulturën si një hapësirë të gjerë ku teatri, letërsia, historia, gjuha dhe kujtesa kombëtare komunikonin me njëra-tjetrën.
Lec Shllaku u nda nga jeta në vitin 2007. Por vdekja e artistit nuk është gjithmonë fundi i pranisë së tij. Ka një lloj vdekjeje fizike dhe një lloj tjetër harrese. E para është pjesë e fatit njerëzor. E dyta nuk duhet të jetë e pashmangshme.
Prandaj, kur flasim sot për Lec Shllakun, nuk duhet ta bëjmë vetëm për të kujtuar një aktor të një kohe të kaluar. Duhet ta bëjmë për të kuptuar një pjesë të historisë së kulturës shqiptare. Ai i përkiste një brezi që punoi në kushte të tjera, me mjete të tjera, me një teatër që ende po ndërtohej dhe me një publik që duhej edukuar artistikisht. Ata nuk trashëguan institucione të konsoliduara. Në shumë raste, u desh t’i ndërtonin vetë. Dhe pikërisht këtu qëndron një pjesë e rëndësisë së Lec Shllakut.
Ku mbetet një aktor pasi largohet nga kjo botë? Në një fotografi. Në një film? Në një program teatri? Në një libër? Po, por jo vetëm. Ai mbetet në kujtesën e njerëzve. Mbetet te aktori i ri që dikur mësoi prej tij. Mbetet në skenën që ai ndihmoi të ndërtohej. Mbetet në një personazh që dikush ende e kujton. Mbetet në një libër ku emri i tij vazhdon të lexohet. Mbetet në historinë e një institucioni kulturor. Dhe mbetet, mbi të gjitha, në atë pjesë të kulturës që nuk mund të matet me një rol, me një çmim apo me një titull. Kjo është trashëgimia.
Lec Shllaku ishte aktor, por jeta e tij artistike nuk mbaroi te aktori. Ishte regjisor, por kontributi i tij nuk u mbyll te regjia. Ishte shkrimtar, por fjala e tij nuk qëndroi vetëm në libra. Ishte studiues, por kërkimi i tij nuk ishte thjesht akademik. Ai ishte një njeri i kulturës shqiptare. Dhe ndoshta pikërisht këtu duhet kërkuar vendi i tij në kujtesën tonë.
Sepse kulturën nuk e ndërtojnë vetëm emrat më të mëdhenj të historisë. E ndërtojnë edhe ata njerëz që, ditë pas dite, ngrenë një skenë, mësojnë një aktor, shkruajnë një faqe, ruajnë një kujtim dhe ia dorëzojnë atë brezit që vjen. Lec Shllaku ishte një prej tyre.
Dhe kur një artist ka punuar jo vetëm për duartrokitjen e çastit, por edhe për kujtesën e së ardhmes, atëherë ai nuk largohet plotësisht. Dritat e skenës mund të fiken. Perdet mund të mbyllen. Zëri i aktorit mund të heshtë. Por arti që ai la pas vazhdon të flasë.
Dhe ndoshta ky është roli më i gjatë që mund të luajë një artist: të vazhdojë të jetojë në kulturën e një vendi.
