NGA MIKROHISTORIA E KARADAKUT TE HISTORIA E IDENTITETIT SHQIPTAR

Sarë Gjergji

Mbi vlerën historiografike, dokumentare dhe metodologjike të veprës së dr. Gjergj Gjergji-Gashit

Botimi integral i disertacionit të dr. Gjergj Gjergji-Gashit, I Martiri Albanesi di Karadhak (Zarnagora) negli anni 1846–1848 nella Diocesi di Scopia–Prizren, rikthen në qarkullimin shkencor një vepër me rëndësi të veçantë për historiografinë shqiptare të shekullit XIX. E hartuar si disertacion në Pontificia Universitas Urbaniana dhe e mbrojtur publikisht më 18 nëntor 1981, vepra është konceptuar në dy pjesë: një studim historik e interpretues dhe një pjesë të dytë dokumentare, të përbërë nga 218 dokumente të mbledhura e të transkriptuara nga një numër i konsiderueshëm arkivash evropiane, kishtare dhe vendore

Vetëm ky fakt do të mjaftonte për ta veçuar këtë punim nga një pjesë e mirë e literaturës së kohës mbi historinë e shqiptarëve. Por pesha e tij shkencore është më e gjerë. Gjergj Gjergji nuk ka synuar vetëm të rindërtojë kronologjinë e përndjekjes dhe deportimit të shqiptarëve katolikë të Stubllës, Binçës, Vërnakollës dhe Terziajve të Karadakut gjatë viteve 1846–1848. Përmes një ngjarjeje të përqendruar në një hapësirë relativisht të kufizuar, ai ka hyrë në disa prej çështjeve themelore të historisë shqiptare nën sundimin osman: raportin ndërmjet pushtetit dhe ndërgjegjes, konvertimin fetar dhe identifikimin kolektiv, kriptokatolicizmin, mekanizmat e represionit shtetëror, deportimin, diplomacinë evropiane dhe, në një rrafsh më të gjerë, ruajtjen e vazhdimësisë së identitetit etnik.

Në këtë kuptim, rasti i Karadakut është shembull domethënës i mënyrës se si një konflikt i lokalizuar mbi statusin konfesional të një bashkësie mund të marrë përmasa mbarëkombëtare dhe transnacionale. Ngjarja nis në katër vendbanime shqiptare, por shumë shpejt përfshin autoritetet e Gjilanit, Shkupit e Prizrenit, Portën e Lartë, Selinë e Shenjtë, urdhrat misionarë, si dhe përfaqësuesit diplomatikë të Francës, Britanisë, Austrisë dhe Prusisë. Prandaj ajo nuk mund të lexohet vetëm si episod i historisë kishtare lokale. Është një nyje në të cilën ndërthuren historia shoqërore e shqiptarëve, administrimi osman i dallimeve fetare dhe politika evropiane ndaj Perandorisë Osmane.

Feja si kategori identitare dhe refuzimi i turqizimit

Një nga kontributet më të rëndësishme të veprës është mundësia që ajo jep për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet përkatësisë fetare dhe identifikimit kolektiv në shoqërinë osmane të shekullit XIX. Do të ishte metodologjikisht e gabuar që marrëdhëniet e asaj kohe të interpretoheshin sipas ndarjes së sotme, relativisht të qartë, ndërmjet identitetit fetar, etnik dhe kombëtar. Në rendin osman, përkatësia fetare kishte edhe pasoja juridike, sociale dhe politike dhe, për këtë arsye, ndikonte drejtpërdrejt në mënyrën se si individi dhe bashkësia kategorizoheshin publikisht.

Gjergj Gjergji e ka kapur këtë mekanizëm me qartësi. Ai vëren se marrja e një emri mysliman bënte që shqiptari të konsiderohej mysliman dhe, në gjuhën identifikuese të kohës, “turk”. Në një tjetër pjesë të hyrjes, autori rikujton ndarjen sipas së cilës katolikët kategorizoheshin si “latin”, myslimanët si “turq” dhe ortodoksët si “grekë”, ndërkohë që për të këto dallime nuk e ndryshonin faktin e përkatësisë së përbashkët shqiptare.

Veçanërisht domethënës në këtë drejtim është një prej dokumenteve të përfshira në korpus, ku familjet shqiptare përshkruhen shprehimisht si “familles turquisées de force”, pra familje të turqizuara me forcë. Ky formulim është me rëndësi të veçantë historiografike, sepse dëshmon se lidhja ndërmjet islamizimit dhe turqizimit nuk është vetëm konstrukt interpretues i një historiografie të mëvonshme. Ajo shfaqet edhe në gjuhën me të cilën autorë të kohës përpiqeshin të përshkruanin transformimin e statusit të këtyre familjeve.

Në këtë kontekst, vendimi i banorëve të Stubllës, Binçës, Vërnakollës dhe Terziajve për ta deklaruar publikisht besimin e tyre nuk mund të reduktohet vetëm në dimensionin e një akti fetar. Burimet e mbledhura nga Gjergj Gjergji tregojnë se përfaqësuesit e këtyre bashkësive u paraqitën përpara autoritetit të Gjilanit dhe kërkuan të njiheshin si katolikë, duke pohuar se të tillë kishin qenë gjithmonë. Kur u kërkua të vazhdonin t’i përmbaheshin Islamit, përgjigjja e tyre u mbështet në ndërgjegjen dhe në pamundësinë për të pranuar një përkatësi që nuk e konsideronin të tyrën.

Përgjigjja e pushtetit ishte kolektive. Fillimisht u burgosën kryefamiljarët; më pas represioni u shtri mbi familjet në tërësi. Një burim i kohës përshkruan se, pasi kërcënimet, keqtrajtimet dhe torturat nuk arritën ta shkaktonin apostazinë e kërkuar, u burgosën kryefamiljarët e më pas familjet e tyre, me synimin që privimi dhe vuajtja të thyenin qëndresën e bashkësisë.

Pikërisht këtu ngjarja fiton një dimension që shkon përtej historisë konfesionale. Në rrethanat konkrete të kohës, rikthimi publik në katolicizëm nënkuptonte refuzim të një identiteti të imponuar dhe riafirmim të vazhdimësisë së një bashkësie shqiptare. Për këtë arsye, deportimi duhet kuptuar jo vetëm si masë ndëshkuese kundër një bindjeje fetare, por edhe si përpjekje për të thyer një bashkësi që po refuzonte kategorinë identitare në të cilën ishte vendosur.

Kjo marrëdhënie bëhet edhe më e rëndësishme kur shqyrtohet ndikimi i ngjarjes te shqiptarët e tjerë. Një prej burimeve të përfshira nga Gjergj Gjergji është jashtëzakonisht i qartë: qëndrimi i këtyre familjeve la një “përshtypje shumë të fortë” te katolikët e tjerë të fshehtë dhe këta filluan të shfaqnin gatishmëri për ta ndjekur shembullin e tyre; pikërisht ky efekt duket se e ashpërsoi reagimin e autoriteteve.

Dokumente të tjera flasin për qindra familje katolike të fshehta, të shpërndara në dhjetëra vendbanime, të cilat ndiqnin me frikë dhe shpresë fatin e bashkëfetarëve të tyre dhe prisnin momentin kur do të mund ta manifestonin hapur përkatësinë e vet. Autori sjell gjithashtu dëshmi për një numër të madh familjesh të tjera në Karadak që kishin mbetur të fshehta dhe për të cilat fati i të deportuarve kishte rëndësi të drejtpërdrejtë.

Kjo e zhvendos çështjen nga historia e viktimizimit drejt historisë së transmetimit të identitetit. Qëndresa e të deportuarve krijoi precedent. Ajo prodhoi model sjelljeje dhe kujtesë. Në këtë mënyrë, një bashkësi që pushteti synonte ta disiplinonte përmes dhunës dhe mërgimit u shndërrua në pikë referimi për bashkësi të tjera shqiptare.

Do të ishte anakronike të flitej për një nacionalizëm të artikuluar në kuptimin politik që ky nocion do të merrte më vonë gjatë Rilindjes Kombëtare. Por është historiografikisht e arsyeshme të flitet për vazhdimësi të vetëdijes etnike, për ruajtje të kujtesës së prejardhjes dhe të dallimit kolektiv dhe për mekanizmat nëpërmjet të cilëve kjo vetëdije transmetohej nga një brez në tjetrin. Në këtë kuptim, rëndësia e qëndresës së Karadakut qëndron edhe në faktin se ajo kontribuoi në ruajtjen e një vetëdijeje etnike prej së cilës, në rrethanat e mëvonshme historike, do të ushqehej edhe vetëdija kombëtare shqiptare.

Këtu duhet kërkuar një nga arsyet themelore pse ngjarja e viteve 1846–1848 ka peshë mbarëkombëtare.

“Ad fontes” dhe arkitektura burimore e veprës

Nëse përmbajtja e studimit i jep veprës rëndësi historike, metoda e përdorur i jep asaj qëndrueshmëri shkencore.

Formula “Ad fontes”, të cilën autori e kujton si parim të formimit të tij kërkimor, mund të merret si çelësi metodologjik i gjithë punimit. Gjergj Gjergji dëshmon se ishte nxitur vazhdimisht të mos kënaqej me dokumentin e parë, por të rikthehej te burimet. Në të njëjtën hyrje ai formulon një premisë të qartë historiografike: synimin për t’u drejtuar nga faktet dhe për të ruajtur, në vlerësimin e njerëzve dhe ngjarjeve, një paanshmëri sa më rigoroze.

Natyrisht, vepra duhet lexuar duke marrë parasysh pozicionin e autorit. Gjergj Gjergji është jo vetëm historian i ngjarjes, por edhe meshtar, teolog dhe pjesëtar i bashkësisë së kujtesës së cilës i përket objekti i tij. Gjuha e martirizimit, dimensioni ekleziologjik dhe perspektiva teologjike janë të pranishme në gjithë punimin. Mirëpo serioziteti metodologjik i veprës qëndron në faktin se ky pozicion interpretues nuk e zëvendëson burimin. Autori nuk i kërkon lexuesit ta pranojë argumentin vetëm mbi autoritetin e tij; ai e vendos para tij dokumentacionin.

Pikërisht për këtë arsye pjesa e dytë e disertacionit përbën ndoshta kontributin më jetëgjatë të librit. Ajo nuk është një shtojcë dokumentare në kuptimin konvencional, por një corpus documentarium në vetvete: një korpus prej mbi dyqind dokumentesh, të gjurmuara në arkiva të ndryshme, të identifikuara dhe të transkriptuara nga autori.

Gjeografia e këtij kërkimi është e jashtëzakonshme. Në të hyjnë Haus-, Hof- und Staatsarchiv në Vjenë; Arkivi Apostolik i Vatikanit; fondet e Propaganda Fide në Romë; arkivat diplomatike të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Francës në Paris; arkivi shtetëror në Merseburg; arkivat e Lazaristëve në Selanik, Kostandinopojë dhe Paris; fondet françeskane të Dubrovnikut; arkivat famullitare të Stubllës e Letnicës, si dhe burime të tjera lokale e ndërkombëtare.

Vlera e këtij korpusi nuk është vetëm sasiore. Ajo që e bën metodologjikisht të rëndësishëm është pluraliteti i proveniencës.

Një raport misionar nuk shkruhet nga i njëjti pozicion institucional si një relacion diplomatik francez; një dokument i Propaganda Fide ka qëllim tjetër nga korrespondenca e një konsulli britanik; një regjistër famullitar nuk prodhon të njëjtin lloj informacioni si dëshmia e një të mbijetuari; një akt administrativ ka logjikë tjetër nga kujtesa e një bashkësie. Secila prej këtyre kategorive burimore ka funksionin, logjikën institucionale dhe konvencionet e veta të prodhimit.

Pikërisht këtu duhet kërkuar forca e bazës dokumentare të Gjergj Gjergjit. Besueshmëria e rindërtimit të tij nuk rrjedh nga supozimi se një dokument diplomatik apo kishtar është, në vetvete, “objektiv”. Ajo rritet kur burime me provenienca institucionale të ndryshme konvergojnë mbi të njëjtën ngjarje. Në terminologjinë e metodologjisë së sotme, kjo mund të përshkruhet si triangulim burimor.

Kjo është një cilësi thelbësore e veprës.

Në praktikën e vet kërkimore, Gjergj Gjergji përdor edhe metoda që sot mund të lexohen përmes kategorive të mikrohistorisë, prosopografisë dhe historisë transnacionale. Ai ndjek individë dhe familje, përpiqet të rindërtojë listat e të burgosurve, të vdekurve dhe të mbijetuarve, ndjek itineraret e deportimit dhe njëkohësisht vendos fatin e tyre në marrëdhënie me struktura më të gjera shtetërore, diplomatike e kishtare.

Natyrisht, këto etiketime nuk duhet t’i atribuohen autorit si një program teorik që ai vetë e ka deklaruar. Por nga perspektiva e historiografisë së sotme, praktika e tij kërkimore lejon një lexim të tillë. Pikërisht në këtë kuptim, vepra paraqet tipare të një mikrohistorie në të cilën fati i një numri të kufizuar individësh përdoret për të ndriçuar mekanizma politikë, shoqërorë dhe identitarë shumë më të mëdhenj.

Kërkimi nuk kufizohet as në arkiv. Gjergj Gjergji dëshmon se ka ndërmarrë udhëtime studimore në Kosovë, Maqedoni, Greqi dhe Turqi, duke vizituar hapësirat nëpër të cilat kishin kaluar të deportuarit. Dokumenti, në këtë mënyrë, lidhet me topografinë historike dhe me gjurmën materiale.

Puna kishte filluar shumë më herët se hartimi përfundimtar i disertacionit. Autori shkruan se kërkimin e dokumenteve e kishte nisur që në vitin 1967 dhe se ato ishin mbledhur e transkriptuar në periudha dhe rrethana të ndryshme, të cilat ai i përshkruan si shumë të vështira dhe, në raste të caktuara, të rrezikshme. Kështu, disertacioni i vitit 1981 është kurorëzimi i një kërkimi afro pesëmbëdhjetëvjeçar.

Nga administrata osmane te kancelaritë evropiane

Struktura e dokumentacionit dëshmon gjithashtu se përndjekja e shqiptarëve të Karadakut nuk mbeti një çështje periferike e administrimit osman.

Konsujt e Francës dhe Britanisë në Bursa raportuan në përfaqësitë e tyre diplomatike; ambasadorët francezë, britanikë, austriakë dhe prusianë ndërhynë pranë autoriteteve osmane; Selia e Shenjtë dhe Propaganda Fide kërkuan ndërhyrjen e fuqive evropiane; dokumente të tjera dëshmojnë për presionin diplomatik në favor të kthimit të të deportuarve në atdhe.

Në këtë mënyrë, dosja e Karadakut fiton vlerë edhe për historinë e diplomacisë evropiane ndaj Perandorisë Osmane. Nuk është e nevojshme – dhe do të ishte metodologjikisht e pasaktë – që këtyre ndërhyrjeve t’u vendoset mekanikisht etiketa bashkëkohore e “mbrojtjes ndërkombëtare të të drejtave të njeriut”. Kategoria juridike moderne nuk ekzistonte në formën e sotme. Megjithatë, dokumentet tregojnë qartë se mënyra se si një shtet trajtonte një bashkësi të caktuar fetare mund të dilte nga sfera e një “çështjeje të brendshme” dhe të bëhej objekt i protestës, negocimit dhe presionit diplomatik ndërkombëtar.

Në këtë aspekt është veçanërisht domethënëse historia e Muhaliqit, vendit të mërgimit në Anadoll. Kushtet e jetesës atje rezultuan shkatërruese për të deportuarit dhe dhjetëra prej tyre humbën jetën. Burimet e mbledhura nga autori tregojnë se, me ndërhyrjen e aktorëve diplomatikë dhe misionarë, u ngrit një kapelë-varrezë, ku u mblodhën eshtrat e të vdekurve. Ndërhyrja britanike në ngritjen dhe mbrojtjen e këtij vendi përkujtimor evidentohet posaçërisht në veprën e Gjergj Gjergjit.

Edhe më domethënës është dokumenti që dëshmon se mjeku i Ambasadës britanike kërkoi një firman, me të cilin autoriteti vendor dhe pasardhësit e tij duhej të kujdeseshin që muri i varrezës të mbrohej në vazhdimësi nga çdo dëmtim. Burimi përshkruan ngritjen e murit, vendosjen e kryqit dhe përkujdesjen që ky vend të ruhej si monument për brezat pasardhës.

Ky episod është më shumë se një hollësi e historisë së mërgimit. Ai përbën një dëshmi materiale të ndërkombëtarizimit të çështjes: njerëz të dëbuar nga katër fshatra shqiptare përfundojnë në Anadoll, ndërsa fati i tyre angazhon konsuj, ambasadorë, mjekë të përfaqësive diplomatike, misionarë dhe kancelari evropiane.

Ndërmjet historisë, kujtesës dhe teologjisë

Në vlerësimin e kësaj vepre duhet ruajtur njëkohësisht edhe distanca kritike që kërkon historiografia.

Gjergj Gjergji i quan të deportuarit “martirë”. Për të, ky term nuk është metaforë. Ai ka përmbajtje teologjike dhe ekleziologjike dhe lidhet me synimin e shprehur të autorit për njohjen e martirizimit të tyre nga institucionet kishtare.

Por kategoria e martirit nuk lind vetëm nga interpretimi personal i autorit. Gjergj Gjergji vëren se ajo shfaqet në një numër të konsiderueshëm dorëshkrimesh dhe dokumentesh të gjetura prej tij. Kështu, “martiri” duhet trajtuar në dy nivele: si kategori teologjike e përdorur nga autori dhe si kategori historike që qarkullonte edhe në burimet e bashkësive që prodhuan dokumentacionin.

Kjo kërkon që lexuesi bashkëkohor të bëjë një dallim të qartë ndërmjet faktit dokumentar, gjuhës së burimit dhe interpretimit historiografik apo teologjik.

Në këtë dallim nuk ka asgjë që e dobëson librin. Përkundrazi, fakti që Gjergj Gjergji e ka bërë dokumentacionin të qasshëm, i lejon studiuesit të sotëm t’i rikthehet argumentit dhe ta rivlerësojë atë nga perspektiva të ndryshme. Historiani i fesë, historiani social, studiuesi i Perandorisë Osmane, studiuesi i nacionalizmit shqiptar, historiani i diplomacisë ose teologu mund të përdorin të njëjtin korpus duke bërë pyetje të ndryshme.

Kjo është një prej shenjave më të sigurta të vlerës shkencore të një fondi burimor.

Vepra dhe vendi i saj në historiografinë shqiptare

Në vlerësim përfundimtar, kontributi i dr. Gjergj Gjergji-Gashit duhet parë në dy rrafshe të pandashme.

I pari është interpretues. Autori ka rindërtuar një prej episodeve më të jashtëzakonshme të historisë së shqiptarëve të Karadakut dhe e ka lidhur atë me procese shumë më të gjera: kriptokatolicizmin, lirinë e besimit, konvertimin e detyruar, kategorizimin identitar, administrimin osman, deportimin dhe ndërhyrjen e fuqive evropiane.

I dyti është dokumentar. Dhe ky mund të jetë kontributi më jetëgjatë i veprës.

Interpretimet historiografike, sipas vetë natyrës së disiplinës, rishikohen. Çdo brez bën pyetje të reja, përdor kategori të reja analitike dhe i lexon të njëjtat ngjarje nga horizonte të tjera teorike. Dokumenti, përkundrazi, mbetet pika e rikthimit. Duke mbledhur e transkriptuar një korpus të shpërndarë ndër shumë arkiva dhe shtete, Gjergj Gjergji jo vetëm ka shkruar historinë e të deportuarve; ai ka krijuar një pjesë të infrastrukturës burimore mbi të cilën kjo histori mund të shkruhet përsëri.

Kjo është arsyeja pse botimi integral i disertacionit ka rëndësi shumë më të madhe sesa një ribotim memorial i një pune universitare të vitit 1981. Ai vë në dispozicion të studiuesit jo vetëm rezultatet e kërkimit, por edhe materialin përmes të cilit këto rezultate mund të verifikohen, kundërshtohen, plotësohen ose interpretohen ndryshe.

Dhe pikërisht ky është standardi më i lartë me të cilin matet jetëgjatësia e një vepre shkencore.

Rëndësia mbarëkombëtare e librit del, ndërkaq, nga vetë logjika e ngjarjes që ai dokumenton. Autoritetet u përpoqën të impononin një transformim të identitetit dhe, kur një bashkësi e refuzoi atë, përdorën burgimin, dhunën dhe deportimin. Por pasoja historike nuk ishte zhdukja e kujtesës së saj. Ndodhi e kundërta. Shembulli i kësaj bashkësie u bë pikë referimi për të tjerët. Burimet tregojnë se qëndresa e saj ndikoi drejtpërdrejt te familjet e tjera të fshehta, të cilat filluan të mendonin për manifestimin publik të identitetit të tyre.

Kështu, ajo që fillimisht ishte menduar si mekanizëm represioni prodhoi edhe një rezultat të kundërt: e bëri identitetin më të vetëdijshëm për vetveten.

Për këtë arsye, historia e Stubllës, Binçës, Vërnakollës dhe Terziajve nuk është vetëm histori e katër vendbanimeve dhe as vetëm kapitull i historisë së katolicizmit shqiptar. Ajo është një rast ku, në përmasat e një mikrohistorie, bëhen të dukshme procese themelore të historisë së shqiptarëve: marrëdhënia ndërmjet fesë dhe identitetit, ndërmjet pushtetit dhe ndërgjegjes, ndërmjet konvertimit dhe rikategorizimit kolektiv, ndërmjet represionit dhe kujtesës, si dhe ndërmjet historisë vendore dhe diplomacisë ndërkombëtare.

Merita themelore e dr. Gjergj Gjergji-Gashit është se këtë histori nuk e la vetëm në kujtesën e pasardhësve. Ai e kërkoi në Vjenë, Romë, Vatikan, Paris, Merseburg, Dubrovnik, Selanik, Kostandinopojë e në arkivat vendore; e krahasoi me dëshmitë e të mbijetuarve; e ndoqi në terren dhe e sistemoi në një korpus të gjerë dokumentar.

Në këtë kuptim, ai bëri kalimin vendimtar nga memoria te historia dhe nga dëshmia te dokumenti.

Botimi i plotë i kësaj vepre përbën, për këtë arsye, një rikthim të rëndësishëm në qarkullimin historiografik. Ai vë sërish në vëmendjen shkencore një punë që lidh mikrohistorinë e Karadakut me historinë e shqiptarëve, historinë kishtare me historinë shoqërore, identitetin fetar me vetëdijen etnike dhe dokumentin vendor me arkivat e diplomacisë evropiane.

Vlera e një vepre të tillë nuk matet vetëm me përgjigjet që autori dha në vitin 1981, por edhe me pyetjet që dokumentacioni i tij vazhdon t’ua bëjë studiuesve sot.

Dhe pikërisht në këtë aftësi për të mbetur burim – për t’u rilexuar, rivlerësuar dhe për të gjeneruar kërkime të reja – qëndron pesha më e madhe shkencore e veprës së dr. Gjergj Gjergji-Gashit.