ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (19)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

ROLI I VËLLEZËRVE GËRVALLA DHE KADRI ZEKËS NË ORGANIZIMIN E DEMONSTRATAVE NË MËRGATËN SHQIPTARE

Në mesin e gjithë atyre fletëve të zverdhura nga koha, mes trakteve, thirrjeve dhe apeleve që mbanin ende erën e një epoke të trazuar, gjeta edhe një trakt tjetër, të mbushur me një frymë të fortë qëndrese dhe krenarie kombëtare. Ai nuk ishte thjesht një tekst politik, ishte një zë që vinte nga thellësia e mërgimit shqiptar, një zë që përpiqej t’u jepte kurajë bashkatdhetarëve të shpërndarë nëpër botë, në kohën kur lodhja, malli dhe zhgënjimi mund ta lëkundnin edhe shpirtin më të fortë.

Ky trakt u drejtohej mërgimtarëve shqiptarë me një ton të ngrohtë, por njëkohësisht të vendosur. Ai i ftonte që të mos dorëzoheshin kurrë, pavarësisht largësisë nga atdheu, pavarësisht jetës së rëndë në tokë të huaj dhe pavarësisht goditjeve që pushteti përpiqej t’u jepte çdo ditë. Në ato rreshta ndihej bindja se mërgimtari shqiptar nuk duhej të humbiste krenarinë për popullin e vet dhe për trimat që kishte nxjerrë historia shqiptare.

Sa domethënëse tingëllon kjo thirrje për të qëndruar krenar. Ishte sikur autori të dëshironte t’u kujtonte shqiptarëve se, edhe pse të lodhur nga puna e rëndë në fabrikat e Evropës, ata bartnin mbi vete trashëgiminë e një populli që kishte kaluar nëpër shekuj sakrificash dhe rezistence. Në zemrat e tyre jetonin kujtimet e luftëtarëve, të dëshmorëve dhe të atyre burrave e grave që nuk ishin përkulur përballë pushtuesve.

Trakti i këshillonte me ngulm që rruga e nisur për liri nuk duhej ndërprerë. Ishte një rrugë e gjatë, e nisur shumë kohë më parë, nga breza të tërë shqiptarësh që kishin luftuar me armë, me fjalë, me sakrificë dhe me burgje për dinjitetin kombëtar. Autori e paraqiste këtë përpjekje si një zinxhir historik që lidhte të kaluarën me të tashmen dhe të ardhmen. Brezat e mëhershëm kishin ndezur flakën e rezistencës, ndërsa detyra e brezit të mërgimtarëve ishte ta mbanin atë të ndezur.

Sa e dhimbshme është kjo ide e vazhdimësisë së luftës. Sikur historia shqiptare të ishte një stafetë e gjatë sakrifice, ku një brez ia dorëzonte tjetrit amanetin e lirisë. Dhe trakti shprehte bindjen se edhe gjeneratat që do të vinin pas nuk do ta ndalnin këtë rrugë derisa të vinte dita e shumëpritur e çlirimit.

Në ato rreshta ndihej një besim pothuajse i shenjtë tek liria — si një ëndërr që mund të vonohej, por që nuk mund të vritej. Ishte bindja se, edhe nëse një brez lodhej apo binte, një tjetër do të ngrihej për ta vazhduar rrugën. Kjo i jepte traktit një dimension të thellë moral dhe historik. Lufta për liri nuk paraqitej si akt i një momenti, por si pjesë e vetë qenies së popullit shqiptar.

Mërgimtarëve u kërkohej të mos e harronin këtë barrë historike. Edhe pse jetonin larg Kosovës, nëpër qytete të huaja dhe mes një jete të vështirë emigranti, ata duhej të mbeteshin të lidhur me idealin kombëtar. Në ato vite, shumë shqiptarë ndoshta ndienin lodhje, dëshpërim apo edhe frikë. Por traktet e tilla përpiqeshin t’i ngrinin shpirtërisht, t’u kujtonin se sakrificat e tyre kishin kuptim dhe se ata ishin pjesë e një historie më të madhe se vetja.

Kur e lexon sot këtë trakt, të duket sikur dëgjon zërin e një brezi që refuzonte ta pranonte humbjen. Në të jeton krenaria për trimat shqiptarë, respekti për brezat që kishin luftuar dhe besimi i palëkundur se liria nuk mund të ndalej nga asnjë pushtet.

Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën kaq prekës këtë tekst. Ai nuk flet vetëm për politikën e një kohe të caktuar, por për forcën e kujtesës dhe të shpresës njerëzore. Në të jeton ideja se popujt mund të shpërndahen nëpër botë, mund të varfërohen, mund të përndiqen, por nuk mund ta humbin kurrë plotësisht ëndrrën për liri.

Prandaj ky trakt mbetet si një testament shpirtëror i mërgatës shqiptare — një zë që u thoshte shqiptarëve të mos e ulnin kokën, të qëndronin krenarë për historinë e tyre dhe të vazhdonin rrugën që brezat e mëhershëm kishin nisur me aq shumë sakrificë, derisa një ditë në horizont të shfaqej liria e shumëpritur e Kosovës.

Trakti vazhdonte kështu:

 “JEMI MË TË FORTË…!”

Më 17 janar 1982, në ora 22.30, në Untergrupenbah (afër Shtutgardit) ranë për të mos vdekur kurrë, nga bandat kriminele të UDB-se titiste tre shokët tanë të pandarë në luftën tonë për të drejta e liri. Ishin këta shokët: 1. Isuf Gërvalla- 36 vjeçar, 2. Kadri Zeka (ZEQA)- 28 vjeçar, 3. Bardhosh Gërvalla-32 vjeçar.

UDB-ja titiste e Beogradit me terrorin e tyre për të mos lënë shqiptar mbi faqen e dheut tonë edhe kësaj here vrau me dinakëri siç e ka zakon, në mes të natës, këta tre shokë, të cilët deri në momentin e fundit të jetës së tyre nuk kursyen asgjë për çlirimin e popullit tonë nga zgjedha titiste e Beogradit.

Ju, të dashur bashkatdhetarë në mërgim, e keni parë punën e tyre të pakursyer gjatë demonstratave të vitit të kaluar. Ata i patëm në ballë të çdo detyre ku na prinin me flamurin e lirisë dhe me fjalët e tyre të arta. Në fjalët e tyre i dëgjonim me vëmendje, të cilat na jepnin forcë në rezistencën e luftës kundër shovinistëve të tërbuar jugosllavë. Këta tre shokë u lindën bashkë me skamjen dhe mjerimin e popullit tonë. Por, kur u rritën, i thanë atdheut:-jo atdhe, ty nuk të lëmë në skamje e mjerim, që pasurit e tua të i shfrytëzoi Serbia, jo populli i ynë, ty duhet të çlirojmë patjetër, sepse na linde e na rrite, dhe hallet tua do ti marrim mbi supet tona. E morën këtë barrë mbi vete dhe me përpjekje e sakrifica të mëdha e mbajtën me nder, derisa rrodhi gjak në dejtë e tyre.

Ata të dashur bashkatdhetarë mërgimtarë, na treguan më së miri kush ishin shovinistet e tradhtarët, e cili ishte populli ynë, trim dhe i pamposhtur, ata na mësuan si ta donim e ta mbronim atdheun tonë të shtrenjtë. Por ata na treguan edhe rrugën drejtë lirisë. Dhe ne mërgimtarëve na bën me dije se paraja e kurbetit është e njomur me djersë e lot, është e ithte si pelini.

Prandaj të dashur vëllezër mërgimtarë, fjalët dhe porosit e tyre duhet çmuar dhe çuar në vend! Ata tani kanë rënë… por, kanë mbetur yje të pashuar!

Ne në këto momente nuk guxojmë të dëshpërohemi e të mposhtemi” (Armiku i cili i vrau tradhtisht, dëshirojnë ligështimin tonë). Prandaj gjëma dhe vajtimi nuk zënë vend, dhembjen duhet ta shndërrojmë në fitore! Trimat nuk qahen, por nderohen ashtu siç e meritojnë. Në këto momente duhet të forcohemi, të mposhtim dhembjen, të bashkohemi si një grusht i vetëm për të quar idealet tona deri në realizimin e plotë të tyre.

As UDB-eja e Beogradit dhe as ndonjë fuqi tjetër çfarëdo qoftë në botë nuk mund ta zhduki farën tonë, edhe shqiptari i fundit do ta kërkojë llogarinë për gjakun që u derdhë për njerëzit që u vranë. Vëllezër lufta jonë do të fitojë mbi armët e banditëve kriminelë që po i zbrazin kundër nesh, pa menduar se këtë që po e mbjellin do ta korrin një ditë, se gjarpinjtë e helmuar të gjakut tonë do të gjejnë vdekjen, në luftën tonë të drejtë.

Kosovë, qëndro krenare Kosovë, se bijtë tu ranë dëshmor, për të mos vdekur kurrë! Ne menduam se do të bashkohemi në Kosovën e lirë, pranë nënave, t’jua shërojmë plagët, por ja, në vend që ti kthehemi Kosovës me grushtin lartë, po i kthehemi theror, me porosinë e fundit : Lufta duhet vazhduar…!

– Populli do ua marrë hakun”
– Vdekje armiqve – liri popullit!
– Lufta jonë është e drejtë dhe do të fitojë!
– Kosova – Republikë!

Trakti vazhdonte me një titull të shkruar me forcë dhe me bindje të thellë shpirtërore:

“Jemi më të fortë…!” Që në këto tri fjalë ndihej menjëherë fryma e qëndresës dhe e sfidës. Ishte sikur autorët e traktit të dëshironin t’i përgjigjeshin drejtpërdrejt dhunës dhe terrorit të pushtetit jugosllav. Vrasja e patriotëve shqiptarë nuk paraqitej si fund i luftës, por si moment që e bënte edhe më të fortë vendosmërinë e mërgatës dhe të popullit shqiptar. Titulli tingëllonte si betim kolektiv, si një zë që dilte nga dhimbja dhe shndërrohej në forcë.

Më pas, trakti sillte një nga ngjarjet më të dhimbshme dhe më tronditëse të historisë së mërgatës shqiptare: Më 17 janar të vitit 1982, në orën 22:30, në Untergruppenbach, afër Shtutgardit të Gjermanisë, u derdh gjaku i tre bijve të Kosovës që kishin zgjedhur rrugën e lirisë. Në atë natë të ftohtë janari, larg atdheut dhe larg Kosovës së robëruar, bandat kriminale të UDB-së titiste goditën mizorisht tre veprimtarë që ishin bërë zëri më i fuqishëm i mërgatës shqiptare.

Por trakti nuk e përshkruante vdekjen e tyre si shuarje. Përkundrazi, me një gjuhë tepër poetike dhe simbolike, shkruante se ata “ranë për të mos vdekur kurrë.” Sa e fuqishme dhe sa tragjikisht madhështore është kjo fjali. Trupat e tyre u vranë, por emrat dhe ideali i tyre, sipas traktit, hynë në pavdekësi. Ata nuk mbetën vetëm viktima të një atentati politik, u shndërruan në simbol të rezistencës shqiptare dhe në figurë të gjallë të kujtesës kombëtare.

Në atë natë të errët të janarit, mërgata shqiptare sikur humbi zërin e saj më të fuqishëm. Por njëkohësisht, pikërisht nga ajo humbje lindi një vetëdije edhe më e madhe. Gjaku i tyre nuk e frikësoi mërgatën — e zgjoi atë.

Trakti i përmendte me respekt dhe krenari emrat e tyre: Jusuf Gërvalla, 36 vjeç, Kadri Zeka (Zeqa), 28 vjeç, Bardhosh Gërvalla, 32 vjeç.

Në ato rreshta emrat e tyre nuk dukeshin si të shkruar mbi letër, por si të gdhendur në kujtesën e një populli. Ata përmendeshin si “shokë të pandarë në luftën tonë për të drejta e liri.” Kjo shprehje bart në vete jo vetëm afërsinë e tyre politike, por edhe lidhjen shpirtërore dhe ideale që i bashkonte.

Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi paraqiteshin si njerëz që kishin jetuar për të njëjtën ëndërr — lirinë e Kosovës dhe dinjitetin e popullit shqiptar. Në mërgim ata nuk kishin zgjedhur heshtjen apo rehati personale. Përkundrazi, kishin zgjedhur rrugën e organizimit, të fjalës së lirë, të traktit, të protestës dhe të vetëdijesimit kombëtar. Sa e dhimbshme duhet të ketë qenë ajo natë për shqiptarët në mërgim. Nëpër dhoma emigrantësh, nëpër klube dhe kafene shqiptare të Gjermanisë e Zvicrës, lajmi për vrasjen e tyre duhet të ketë rënë si një rrufe. Ishte sikur UDB-ja të kishte tentuar të vriste jo vetëm tre njerëz, por vetë shpresën dhe organizimin e mërgatës shqiptare.

Por traktshkruesi përpiqej ta kthente pikërisht atë dhimbje në forcë. “Jemi më të fortë” nuk ishte vetëm slogan. Ishte përpjekje për ta bindur mërgatën se sakrifica e tyre nuk duhej të sillte frikë apo dorëzim, por unitet dhe vazhdimësi të luftës. Në ato vite, Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi kishin marrë përmasat e figurave pothuajse legjendare për shqiptarët e mërgimit. Ata nuk shiheshin vetëm si aktivistë politikë, por si mishërim i idealit kombëtar. Jusufi ishte poeti dhe mendimtari që i dha zë dhimbjes së Kosovës; Kadriu, organizatori i palodhur dhe militanti i vendosur; Bardhoshi, shoku besnik dhe pjesë e pandarë e asaj tresheje që jetoi dhe ra për të njëjtin ideal.

Dhe sa prekëse është mënyra si trakti i vendos moshat e tyre pranë emrave. 36, 28 dhe 32 vjeç — vite të reja, jetë të papërfunduara, ëndrra të ndërprera dhunshëm. Ata nuk ishin pleq të lodhur nga jeta, ishin burra në kulmin e energjisë dhe idealizmit të tyre. Pikërisht kjo e bën tragjedinë edhe më të rëndë.

E tani, kur lexohen këta rreshta, ata tingëllojnë si elegji dhe betim njëkohësisht. Në to jeton dhimbja për humbjen e tre figurave të mëdha të rezistencës shqiptare, por edhe krenaria se ata u shndërruan në simbol të pavdekshëm të mërgatës dhe të luftës për liri. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron thelbi i asaj fjalie: “Ranë për të mos vdekur kurrë.”

Sepse trupat e tyre u shuan në një natë të ftohtë janari, por emrat e Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit vazhduan të jetojnë në këngë, në traktet e mërgatës, në kujtesën e popullit dhe në vetë historinë e Kosovës. Ata e vinin fuqishëm në pah se UDB-ja titiste e Beogradit vazhdonte rrugën e saj të errët të terrorit, një politikë që, sipas tyre, synonte të mos linte shqiptar të lirë mbi faqen e dheut të vet. Në ato rreshta ndihej bindja e thellë se dhuna ndaj shqiptarëve nuk ishte e rastësishme, por pjesë e një strategjie të menduar për ta frikësuar, përulur dhe shuar shpirtin e rezistencës kombëtare.

Traktshkruesit e përshkruanin UDB-në si një dorë të zezë që vepronte gjithmonë me dinakëri dhe pabesi. Dhe edhe kësaj here, shkruanin ata, ajo kishte goditur natën — në heshtjen e errët, larg syve të botës, ashtu siç kishte vepruar shpesh ndaj bijve më të mirë të popullit shqiptar. Në mendësinë e autorëve të traktit, nata nuk ishte vetëm kohë fizike; ajo simbolizonte fshehtësinë, frikën dhe tradhtinë me të cilën pushteti përpiqej t’i shuante zërat e lirisë.

Sa dramatike dhe e dhimbshme është ajo pamje: tre shqiptarë të mërguar, larg Kosovës së tyre, të ndjekur deri në zemër të Evropës nga hija e terrorit jugosllav. Ata nuk u vranë në fushë beteje të hapur, por në mënyrë tinëzare, në mes të natës, nga një aparat që kishte frikë nga fjala, organizimi dhe vetëdija kombëtare që ata përfaqësonin.

Trakti i përshkruante Jusufin, Kadriun dhe Bardhoshin si shokë që deri në çastin e fundit të jetës nuk kursyen asgjë për çlirimin e popullit shqiptar nga zgjedha titiste e Beogradit. Në ato fjalë ndihej respekti i pafund për sakrificën e tyre. Ata nuk paraqiteshin si njerëz që kishin jetuar për veten, por si burra që kishin vënë jetën në shërbim të një ideali më të madh se vetja: lirisë së Kosovës.

Sa e rëndë dhe madhështore tingëllon shprehja “nuk kursyen asgjë.” Ajo nënkupton se ata kishin flijuar gjithçka — qetësinë, familjen, sigurinë dhe në fund vetë jetën. Në mërgim, ata mund të kishin zgjedhur një jetë të heshtur e të qetë, si shumë emigrantë të tjerë që kërkonin vetëm bukën e gojës. Por ata zgjodhën rrugën më të vështirë: organizimin politik, përhapjen e fjalës së lirë dhe mbajtjen gjallë të çështjes shqiptare në Evropë.

Në trakt ndihej bindja se pushteti jugosllav kishte frikë pikërisht nga kjo vetëdije. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk ishin vetëm tre individë, ata ishin zëra që zgjonin ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve. Ata shkruanin, organizonin, shpërndanin trakte dhe lidhnin mërgatën me Kosovën. Prandaj, për regjimin, ata duhej të heshtshin.

Por traktshkruesit përpiqeshin ta kthenin atë tragjedi në simbol force. Në sytë e tyre, vrasja e tre veprimtarëve nuk ishte triumf i pushtetit, por dëshmi e frikës së tij. Vetë fakti që UDB-ja kishte ndjekur deri në Gjermani këta njerëz tregonte se fjala dhe veprimtaria e tyre kishin depërtuar thellë në ndërgjegjen e shqiptarëve.

Në ato rreshta ndihej edhe një lloj krenarie e heshtur: krenaria për njerëzit që nuk u përkulën deri në frymën e fundit. Ata paraqiteshin si figura që, edhe përballë rrezikut të vazhdueshëm, vazhduan ta mbajnë lart idealin e lirisë. Ishin njerëz që jetuan me bindjen se çlirimi i popullit shqiptar kërkonte sakrificë dhe se historia nuk ndryshohej pa flijim.

Sot, kur lexohen këto fjalë, ato tingëllojnë si një elegji për një kohë të mbushur me dhimbje dhe rezistencë. Në to dëgjohet jehona e një mërgate që jetonte mes fabrikave të Evropës, por që vazhdonte ta ndiente Kosovën si plagë të hapur. Dëgjohet mllefi kundër një regjimi që ndiqte shqiptarët edhe jashtë kufijve të tij, por edhe krenaria për ata që nuk e ndalën rrugën e tyre deri në fund.

Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron pesha më e madhe e këtij traktit: në mënyrën se si ai e shndërron vrasjen e tre njerëzve në simbol të pavdekësisë së idealit të tyre. Sepse, sipas autorëve, Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk mbetën viktima të natës së 17 janarit, ata u kthyen në emra që do të jetonin përherë në kujtesën dhe ndërgjegjen e popullit shqiptar.

Me fjalë të zgjedhura me kujdes, të mbushura me dhembje, krenari dhe ngushëllim vëllazëror, autorët e traktit përpiqeshin jo vetëm ta qetësonin plagën e mërgatës shqiptare pas vrasjes së Jusufit, Kadriut dhe Bardhoshit, por edhe ta shndërronin atë dhimbje në forcë dhe qëndresë. Në ata rreshta ndihej sikur mërgimtarëve u fliste vetë ndërgjegjja e një populli të plagosur, që mes lotëve kërkonte të mos e humbte besimin dhe krenarinë.

Ata u drejtoheshin bashkatdhetarëve në mërgim me një ton të ngrohtë dhe plot respekt, duke u kujtuar se kishin qenë vetë dëshmitarë të punës së palodhshme dhe të pakursyer të këtyre tre burrave gjatë demonstratave të vitit të kaluar. Nuk flitej për ta si për figura të largëta apo mite të paprekshme, por si për njerëz që kishin ecur mes tyre, që kishin ndarë të njëjtën rrugë proteste, të njëjtin mall për Kosovën dhe të njëjtin rrezik.

Sa prekëse është ajo pamje që krijohet në tekst: Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi në ballë të demonstratave, duke u prirë mërgimtarëve me flamurin e lirisë në duar. Ata nuk ishin vetëm organizatorë apo oratorë, ishin njerëz që ecin përpara turmës, duke i dhënë zemër dhe kuptim protestës shqiptare në mërgim. Flamuri që mbanin nuk ishte vetëm simbol kombëtar — ai bëhej metaforë e vetë idealit të lirisë, një dritë që u tregonte të tjerëve rrugën në kohën e errët të robërisë.

Trakti kujtonte me mall dhe admirim edhe fjalët e tyre “të arta.” Sa domethënëse është kjo shprehje. Fjalët e tyre nuk paraqiteshin si slogane boshe politike, por si burim force dhe shprese për shqiptarët e lodhur nga mërgimi dhe nga dhimbja për Kosovën. Nëpër tubime dhe demonstrata, mërgimtarët i dëgjonin me vëmendje të thellë, sepse në zërin e tyre gjenin kurajë, orientim dhe besim se lufta për liri nuk ishte e humbur.

Në ato vite të rënda, fjala kishte peshë të madhe. Për një popull të shtypur, të ndarë dhe të shpërndarë nëpër botë, një fjalim, një poezi apo një trakt mund të bëhej armë morale. Dhe Jusufi, Kadriu e Bardhoshi kishin ditur t’i jepnin zë dhimbjes dhe revoltës shqiptare. Ata nuk flisnin vetëm për padrejtësinë, ata i bënin njerëzit të ndienin se rezistenca ishte detyrë dhe se liria ishte e mundur.

Trakti i përshkruante ata si bij të lindur bashkë me skamjen dhe mjerimin e popullit shqiptar. Sa e rëndë është kjo figurë. Ishte sikur jeta e tyre të kishte filluar në të njëjtën kohë me vuajtjen e Kosovës. Ata u rritën duke parë varfërinë, padrejtësinë dhe shfrytëzimin e popullit të vet. E panë Kosovën të pasur në tokë, në minerale dhe në djersë njerëzore, por të varfëruar nga një pushtet që, sipas tyre, ia merrte të gjitha frytet dhe ia linte popullit vetëm mjerimin.

Dhe pikërisht atëherë, trakti i jep zë një betimi moral tepër të fuqishëm. Ishte sikur tre shokët t’i drejtoheshin vetë atdheut: “Jo atdhe, ty nuk të lëmë në skamje e mjerim…”. Sa njerëzore dhe sa madhështore tingëllon kjo fjali. Kosova nuk paraqitet vetëm si tokë apo territor, ajo shfaqet si nënë e plagosur, si atdhe që kishte lindur dhe rritur bijtë e vet, por që tani vuante nën shfrytëzim dhe robëri. Dhe këta bij, sipas traktit, vendosën të mos e linin vetëm.

Ata nuk pranuan që pasuritë e Kosovës të shfrytëzoheshin nga Serbia ndërsa populli shqiptar të jetonte në varfëri. Në ato fjalë ndihet jo vetëm revolta kombëtare, por edhe ndjenja e drejtësisë sociale. Ata e shihnin çlirimin si domosdoshmëri morale dhe historike. Trakti vazhdonte me një ton tepër emocional, duke thënë se ata vendosën t’i merrnin mbi supet e tyre hallet e atdheut. Çfarë figure e rëndë dhe poetike njëkohësisht. Është sikur tre njerëz të rinj të vendosin të bartin mbi shpinë barrën e dhimbjes së një populli të tërë. Dhe autori thekson se ata e mbajtën këtë barrë me nder, me përpjekje dhe me sakrifica të mëdha, deri në çastin kur gjaku pushoi së rrjedhuri në damarët e tyre.

Sa tragjike dhe madhështor është ky përfundim. Ata nuk përshkruhen si njerëz që vdiqën rastësisht, por si njerëz që jetuan deri në fund për idealin e tyre. Jeta e tyre paraqitet si rrugë sakrifice, ku çdo hap ishte i lidhur me Kosovën dhe me lirinë e saj. Kur lexohen këta rreshta, ato tingëllojnë si një elegji e madhe për tre figurat më të ndritura të mërgatës shqiptare. Në to jeton krenaria për Jusufin, Kadriun dhe Bardhoshin, por edhe dhimbja për një popull që shpesh i ka larë ëndrrat e veta me gjakun e bijve më të mirë. Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën kaq të fuqishëm këtë trakt: ai nuk i paraqet ata vetëm si viktima të një atentati politik, por si njerëz që morën mbi vete barrën e atdheut dhe e mbajtën atë me nder deri në frymën e fundit.

Dhe më tej, me një ton të mbushur me mall, krenari dhe dhembje të heshtur, autorët e traktit vazhdonin t’u drejtoheshin mërgimtarëve shqiptarë, duke ua kujtuar se Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi nuk kishin qenë vetëm veprimtarë politikë apo organizatorë demonstratash. Ata kishin qenë mësues të ndërgjegjes kombëtare, njerëz që me jetën dhe fjalën e tyre ua kishin bërë të qartë shqiptarëve se kush ishte armiku i vërtetë dhe kush ishte populli shqiptar.

Në ata rreshta ndihej se tre shokët kishin arritur t’i zgjonin mërgimtarët nga hutimi dhe mjegulla e propagandës jugosllave. Ata ua kishin treguar më së miri se shovinistet dhe tradhtarët nuk ishin vetëm njerëz të veçantë, por një sistem i tërë shtypjeje që përpiqej ta mbante Kosovën në robëri dhe shqiptarin në përulje. Dhe përballë kësaj bote të padrejtë, ata kishin vënë fytyrën tjetër: popullin shqiptar — të varfër, të përndjekur, por trim dhe të pamposhtur.

Sa e fuqishme është kjo mënyrë e përshkrimit të popullit shqiptar. Në trakt, ai nuk paraqitet si popull i thyer nga historia, por si një popull që, edhe pse i lodhur nga vuajtjet dhe padrejtësitë, ruante në vete një forcë të pashuar qëndrese. Jusufi, Kadriu dhe Bardhoshi, sipas autorëve, ua kishin rikthyer shqiptarëve besimin tek vetvetja, tek historia dhe tek dinjiteti i tyre kombëtar.

Ata, thuhej në trakt, i kishin mësuar shqiptarët si ta donin dhe ta mbronin atdheun e tyre të shtrenjtë. Kjo fjali tingëllon si amanet moral. Sepse dashuria për atdheun, në sytë e tyre, nuk ishte vetëm ndjenjë romantike apo nostalgji. Ishte përgjegjësi, sakrificë dhe gatishmëri për të mbrojtur popullin, gjuhën, flamurin dhe lirinë.

Vijon