Guerilla Art Festival dhe politika e murit

Kur qyteti nuk është më sfond, por bëhet vetë vepër arti

Ilir Muharremi, kritik i artit

Çfarë ndodh kur arti largohet nga galeria dhe vendoset në murin e qytetit? Në pamje të parë, duket sikur përgjigjja është e thjeshtë: qyteti bëhet më i bukur, një fasadë merr ngjyrë dhe publiku përballet me artin pa kaluar nëpër derën e një institucioni kulturor. Por kjo është vetëm sipërfaqja. Arti në hapësirën publike nuk është thjesht zbukurim. Ai prek hapësirën, pronësinë, kujtesën, autoritetin, mënyrën se si ndërtohet imazhi i qytetit dhe, mbi të gjitha, të drejtën për të qenë i dukshëm. Muri nuk është një sipërfaqe neutrale. Ai është territor. Është pjesë e arkitekturës, historisë dhe jetës së përditshme. Kur artisti ndërhyn mbi të, nuk vendos thjesht një imazh; ndryshon mënyrën se si ai vend lexohet.

Pikërisht në këtë hapësirë duhet kuptuar rrugëtimi i Guerilla Art Festival, i cili që nga viti 2014 ka ndërtuar një prani të qëndrueshme të artit urban në Prishtinë. Në fillim ishte një ide e drejtpërdrejtë: të nxirrej arti nga hapësirat tradicionale dhe të çohej aty ku ndodh jeta. Muret e neglizhuara, hapësirat e harruara dhe pjesët periferike të qytetit u kthyen në mundësi. Por pas më shumë se një dekade, ajo ide nuk mund të lexohet më vetëm si një aventurë e artit alternativ. Ajo është shndërruar në një proces që ka ndikuar në mënyrën se si Prishtina e sheh dhe e përjeton hapësirën e vet publike. Organizatorët, ndër ta Agon Xhelili dhe Besiana Kastrati, nuk kanë krijuar thjesht një seri aktivitetesh, por një vazhdimësi që ka lënë gjurmë në peizazhin vizual të qytetit.

Dy muralet e paraqitura në këto imazhe e bëjnë të qartë se çfarë mund të ndodhë kur muri pushon së qeni thjesht mur. Në njërin, një figurë fantastike dhe pothuajse groteske shpërthen mbi një fasadë të madhe urbane; ajo përballet me ndërtesat e banimit, gjelbërimin, rrugën dhe arkitekturën e zakonshme të Prishtinës. Në tjetrin, figura njerëzore dhe elementet fantastike shkrihen me vetë strukturën e ndërtesës: dritaret, muret dhe format arkitektonike nuk janë më pengesa për pikturën, por bëhen pjesë e saj. Kjo është pika ku arti urban fiton fuqinë e tij të vërtetë. Muralja nuk është thjesht një pikturë e madhe; ajo është një ndërhyrje në mënyrën se si e lexojmë një vend. Në këtë kuptim, arti urban është në thelb site-specific, edhe kur artisti nuk e deklaron kështu. Një vepër e realizuar në Prishtinë nuk mund të ketë të njëjtin kuptim në Berlin, Londër apo Milano, sepse ndryshojnë arkitektura, historia, publiku dhe kujtesa. Vepra hyn në marrëdhënie me vendin, ndërsa vendi hyn në marrëdhënie me veprën.

Kjo është arsyeja pse qyteti nuk mund të konsiderohet thjesht sfond. Prishtina është pjesë e veprës. Madje, në një kuptim më të thellë, ajo bëhet bashkëautore e saj. Artisti sjell imazhin, por qyteti i jep atij përmasën që nuk mund ta prodhojë studioja. Një mural në një lagje të banuar nuk përballet me një publik të përgatitur si në galeri. Përballet me kalimtarin që nxiton, fëmijën që ndalet, banorin që e sheh çdo mëngjes, automobilistin që e sheh nga distanca dhe turistin që e fotografon. Në rrugë vepra përballet me shiun, diellin, zhurmën, reklamën, ndërtime të reja, degradimin dhe ndryshimin e qytetit. Galeria e kontrollon shikimin; rruga e çliron dhe njëkohësisht e çrregullon. Kjo është demokracia e pakontrollueshme e hapësirës publike.

Kur Guerilla Art Festival nisi në vitin 2014, arti urban në Kosovë ende qëndronte në një pozitë më periferike ndaj strukturave tradicionale të kulturës. Edicioni i parë, i realizuar pranë Kampusit të Studentëve, ishte në vetvete një akt i krijimit të një territori. Festivali duhej fillimisht të krijonte hapësirën e vet përpara se të fitonte të drejtën simbolike për të ndërhyrë në hapësirën e qytetit. Por ajo që e ndryshoi realisht peshën e kësaj nisme ishte vazhdimësia. Një mural mund të mbetet eksperiment. Dhjetëra murale, të shpërndara në vite dhe në zona të ndryshme të qytetit, fillojnë të krijojnë një sistem vizual.

Artistët fillojnë të njihen, publiku fillon t’i kërkojë, lagjet fillojnë të lidhen me to dhe qyteti fillon t’i përfshijë në kujtesën e vet. Kështu, një formë arti që dikur shihej si periferike fillon të bëhet pjesë e identitetit urban. Guerilla Art Festival nuk është i vetmi faktor në këtë transformim dhe nuk duhet shkruar historia e artit urban të Kosovës vetëm përmes tij; kanë dhënë kontribut edhe shumë artistë, grupe dhe iniciativa, ndër to edhe Meeting of Styles Kosovo. Por vazhdimësia e festivalit ka bërë që arti urban të mos mbetet një ngjarje episodike. Ai është shndërruar në një prani. Dhe kur një prani zgjat mjaftueshëm, ajo fillon të prodhojë kulturë.

Këtu lind edhe pyetja e kritikës së artit. PEETA, MILLO, JOYS, CASE MACLAIM, THE LONDON POLICE dhe artistë të tjerë ndërkombëtarë kanë kaluar përmes Prishtinës. Emri i madh sjell vëmendje, por fama e artistit nuk është automatikisht vlerë e veprës. Arti urban mund të bjerë lehtë në kurthin e spektaklit. Një mur i madh, një imazh efektiv dhe një emër ndërkombëtar mund të prodhojnë menjëherë fotografi tërheqëse dhe qarkullim në rrjetet sociale. Por kritika duhet të bëjë një pyetje shumë më të vështirë: çfarë i shton vepra vendit ku ndodhet?

Nëse Prishtina bëhet vetëm një mur tjetër në portofolin e një artisti ndërkombëtar, atëherë kemi transferim imazhi, jo domosdoshmërisht art publik. Nëse, përkundrazi, artisti hyn në marrëdhënie me arkitekturën, me historinë, me dimensionin social dhe me karakterin e vendit, atëherë kemi një ndërhyrje që prodhon kuptim. Pikërisht këtu bëhet i rëndësishëm komunikimi që Q’art zhvillon me artistët përpara realizimit të veprës, për lokacionin, përmasat, karakterin e murit dhe kontekstin. Zgjedhja e murit nuk është çështje teknike; është pjesë e dramaturgjisë së veprës. Një mur i zgjedhur keq e kthen artin në dekor. Një mur i zgjedhur si duhet i jep veprës një jetë të dytë. Në këtë kuptim, Prishtina nuk është vetëm vendi ku vendoset arti. Ajo hyn në procesin e prodhimit të kuptimit. Qyteti bëhet bashkëautor.

Dhe pikërisht këtu shfaqet politika e murit. Jo politika partiake, por politika e hapësirës: kush ka të drejtë të ndërhyjë, kush vendos çfarë bëhet e dukshme, kush përcakton çfarë ruhet dhe çfarë zhduket. Muri publik është gjithmonë një territor i negociuar. Ai mund të jetë pronë, fasadë, kujtesë, kufi, reklamë, pengesë ose vend ku vendoset një ide. Kur një vepër arti shfaqet aty, ajo hyn në një marrëdhënie me të gjitha këto kuptime. Për këtë arsye, arti urban është shumë më tepër se estetikë. Ai prek pyetje që lidhen me identitetin e qytetit dhe me mënyrën se si një komunitet dëshiron të paraqitet. Prishtina po fillon të lexohet edhe përmes mureve të saj. Disa murale janë bërë pika orientimi. Disa janë bërë vende fotografimi. Disa janë integruar në kujtesën e lagjeve. Disa mund të mos jenë fare të rëndësishme si vepra autonome, por janë bërë të rëndësishme si shenja urbane. Kjo është një kthesë e madhe: arti nuk po qëndron më mbi qytet, por po hyn në mënyrën se si qyteti e imagjinon veten.

Por gjithçka që bëhet pjesë e qytetit është e kërcënuar nga koha. Muri plaket, fasada lyhet, godina rinovohet ose shembet, pronësia ndryshon dhe vepra mund të zhduket pa lënë asnjë shenjë fizike. Ky është paradoksi themelor i artit urban: ai është publik sepse është i ekspozuar, por pikërisht ekspozimi e bën të pambrojtur. Prandaj dokumentimi nuk është një veprim dytësor. Ai bëhet pjesë e vetë historisë së veprës. Arkivi fotografik dhe dokumentues i Q’art mund të shihet si një fragment i arkivit vizual të Prishtinës. Fotografitë nuk dokumentojnë vetëm muralet; dokumentojnë qytetin në një kohë të caktuar. Një ditë një murale mund të mos ekzistojë më, por fotografia e saj do të mbetet si dëshmi se ajo ka qenë pjesë e qytetit. Në këtë pikë bëhet e nevojshme të mendohet edhe për një politikë të artit në hapësirën publike: jo për ta shndërruar çdo mural në monument dhe as për ta kthyer Prishtinën në një muze të ngrirë, por për të krijuar mënyra të vetëdijshme për evidentimin, dokumentimin, hartëzimin dhe, kur është e arsyeshme, ruajtjen e kësaj trashëgimie vizuale. Pas më shumë se dhjetë vjetësh, nuk kemi më vetëm vepra të shpërndara. Kemi një arkiv urban.

Kjo trashëgimi ka filluar të hyjë edhe në një fazë tjetër. PRN Urban Walks e kthen artin urban në përvojë të strukturuar kulturore, ndërsa ideja e cultural mapping na lejon ta shohim qytetin jo vetëm përmes muzeve, galerive dhe monumenteve, por edhe përmes vendeve ku kultura është krijuar jashtë institucioneve. Muralet bëhen pika në një hartë tjetër të Prishtinës. Kjo hartë është artistike, por mund të jetë njëkohësisht edukative, turistike dhe sociale. Vizitori bashkëkohor nuk kërkon vetëm një monument; kërkon një përvojë dhe një mënyrë për ta kuptuar karakterin e vendit. Një mural mund të jetë hyrje në historinë e një lagjeje. Një artist mund të jetë hyrje në një komunitet. Një mur mund të bëhet tekst. Në këtë mënyrë arti urban nuk është më vetëm objekt i shikimit; ai bëhet infrastrukturë e kujtesës së qytetit.

Një nga trashëgimitë më të rëndësishme të festivalit mbetet edhe rrjeti ndërkombëtar që është krijuar përmes tij. Artistët kanë ardhur në Prishtinë, ndërsa artistët nga Kosova kanë dalë përtej saj. Punët dhe qarkullimi i Taulant Qerkinit, Altin Ibrahimit dhe të tjerëve dëshmojnë se marrëdhënia nuk ka qenë vetëm njëkahëshe. Një skenë artistike nuk ndërtohet vetëm me ekspozita. Ajo ndërtohet me kontakte, udhëtime, bashkëpunime dhe marrëdhënie që vazhdojnë edhe pasi eventi ka përfunduar. Festivali mund të zgjasë disa ditë; rrjeti që krijon mund të zgjasë vite. Muralja është gjurma që shihet. Marrëdhënia është gjurma që nuk shihet.

Pas më shumë se një dekade, Guerilla Art Festival mund të kuptohet si një proces që ka kaluar nga ndryshimi i mureve te ndryshimi i perceptimit të qytetit. Në fillim pyetja ishte: si ta nxjerrim artin jashtë galerisë? Sot pyetja është shumë më e ndërlikuar: çfarë ndodh kur qyteti fillon ta konsiderojë artin pjesë të identitetit të vet? Pikërisht këtu fillon përgjegjësia e re. Nuk mjafton të prodhohen murale të reja. Duhet të mendohet për ato që tashmë janë aty. Duhet të dokumentohen, të studiohen, të hartëzohen dhe, në raste të caktuara, të ruhen. Por duhet ruajtur edhe e drejta themelore e artit urban për të qenë i përkohshëm. Jo çdo vepër duhet të mbijetojë. Disa vepra janë të rëndësishme pikërisht sepse i përkasin një momenti të caktuar të qytetit dhe zhdukja e tyre bëhet pjesë e historisë së tyre. Kjo është kontradikta e bukur e artit publik: ai kërkon të mbetet, por jeton në një hapësirë që ndryshon vazhdimisht.

Guerilla Art Festival ka nisur duke ndryshuar mure. Sot, pas më shumë se dhjetë vjetësh, pyetja nuk është më vetëm se çfarë është pikturuar mbi to. Pyetja është çfarë kanë bërë ato mure me Prishtinën. Ndoshta këtu qëndron rëndësia më e madhe e këtij procesi: jo në faktin se qyteti është mbushur me imazhe, por në faktin se qyteti ka filluar ta shohë veten si një hapësirë ku arti nuk ekspozohet vetëm, por jeton, përplaset me realitetin, ndryshon dhe prodhon kujtesë. Muralja nuk është thjesht një figurë mbi beton. Ajo është një shenjë e kohës, një ndërhyrje në hapësirë dhe një mënyrë për të negociuar me qytetin. Muri nuk është më vetëm mur. Është arkiv, skenë, trup, kufi dhe kujtesë. Dhe kur arti vendoset mbi të, nuk e zbukuron thjesht qytetin. E detyron qytetin të flasë.