Nëse ligjin e krijon njeriu, a duhet ligji t’i bindet gjithmonë drejtësisë, apo mjafton që të jetë miratuar nga pushteti?

Isuf B. Bajrami

Ligji, drejtësia, pushteti dhe qytetari në mes të filozofisë politike dhe realitetit kushtetues të Kosovës

Kur ligji përballet me drejtësinë

Ka një pyetje që shoqëria njerëzore nuk ka mundur ta mbyllë asnjëherë përfundimisht: nëse ligjin e krijon njeriu, kush e kontrollon ligjin?
Pyetja duket e thjeshtë, por pas saj fshihet një prej dilemave më të mëdha të qytetërimit: marrëdhënia ndërmjet pushtetit dhe drejtësisë.

Njeriu krijon shtetin. Njeriu krijon parlamentin. Njeriu miraton ligjet. Njeriu ndërton gjykatat dhe institucionet që i zbatojnë ato. Por, në momentin që ligji hyn në fuqi, ai fiton një autoritet që mund të ndikojë drejtpërdrejt në jetën e njerëzve.

Dhe pikërisht këtu lind pyetja themelore: a është një ligj i drejtë vetëm sepse është miratuar sipas procedurës nga një pushtet legjitim? Apo ekziston diçka mbi vetë ligjin pozitiv — dinjiteti njerëzor, liria, barazia, të drejtat themelore dhe një koncept më i gjerë i drejtësisë — që duhet ta kufizojë edhe vetë pushtetin?

Kjo nuk është vetëm një pyetje për filozofët. Është pyetje për çdo qytetar, për çdo gjykatës, për çdo deputet dhe, mbi të gjitha, për vetë shtetin.

Ligji: krijim i njeriut, por jo pronë e pushtetit

Në shoqëritë moderne, ligji prodhohet përmes institucioneve të përcaktuara nga rendi kushtetues. Parlamenti miraton ligje, qeveria nxjerr akte brenda kompetencave të saj, gjykatat i interpretojnë dhe i zbatojnë, ndërsa institucionet administrative i vënë në jetë.
Kjo është ana formale e ligjit.

Por ligji ka edhe një anë tjetër: legjitimitetin.

Një ligj mund të jetë formalisht i vlefshëm dhe, megjithatë, të ngrejë pyetje të forta mbi drejtësinë e tij. Kjo është arsyeja pse filozofia juridike ka debatuar prej shekujsh rreth një pyetjeje të vështirë: a janë ligji dhe morali dy botë të ndara, apo ekziston një lidhje e domosdoshme ndërmjet tyre?

Pozitivizmi juridik, në forma të ndryshme, ka theksuar se vlefshmëria juridike e një norme duhet dalluar nga vlera e saj morale.¹ Ndërsa tradita e së drejtës natyrore ka këmbëngulur se ekzistojnë parime të drejtësisë që nuk mund të zhduken vetëm sepse një autoritet shtetëror ka miratuar një tekst juridik.²

Debati është i vjetër, por problemi është ende i gjallë.

Kosova: kur Kushtetuta vendos kufij mbi vetë ligjin

Në rastin e Kosovës, kjo pyetje nuk është thjesht filozofike. Ajo është pjesë e vetë arkitekturës kushtetuese të shtetit.
Kushtetuta e Republikës së Kosovës nuk e përkufizon rendin kushtetues vetëm përmes ekzistencës së institucioneve shtetërore. Neni 7 përcakton se rendi kushtetues bazohet, ndër të tjera, në lirinë, demokracinë, barazinë, respektimin e të drejtave dhe lirive të njeriut, sundimin e ligjit, mosdiskriminimin, drejtësinë sociale dhe ndarjen e pushteteve.3

Kjo ka një domethënie të madhe, sepse në këtë model shteti nuk është qëllimi i fundit i rendit juridik. Shteti është instrument. Qëllimi është krijimi i një rendi ku pushteti ushtrohet brenda kufijve kushtetues dhe ku individi gëzon të drejta që nuk varen thjesht nga vullneti i ditës i shumicës politike.

Në këtë kuptim, Kushtetuta nuk i thotë vetëm qytetarit: “Zbato ligjin.” Ajo i thotë edhe pushtetit: “Edhe ti je i kufizuar nga ligji dhe Kushtetuta.” Kjo është një prej ideve themelore të shtetit të së drejtës.

Kushtetuta mbi ligjin, ligji nën Kushtetutë

Në një rend kushtetues, parlamenti ka kompetencën për të miratuar ligje. Por kjo nuk do të thotë se çdo gjë që miratohet nga parlamenti është automatikisht kushtetuese.
Këtu hyn në skenë Gjykata Kushtetuese.

Sipas Kushtetutës, Gjykata Kushtetuese është autoriteti përfundimtar në Republikën e Kosovës për interpretimin e Kushtetutës dhe përputhshmërinë e ligjeve me të.4 Vetë Gjykata e përshkruan rolin e saj si kontrollin më të lartë mbi pushtetin legjislativ dhe ekzekutiv në çështjet që i janë dhënë në juridiksionin e saj.

Kjo krijon një hierarki të rëndësishme: qytetari i nënshtrohet ligjit, ligji duhet t’i nënshtrohet Kushtetutës, ndërsa Kushtetuta vendos kufijtë brenda të cilëve duhet të ushtrohet pushteti.

Prandaj, në një shtet kushtetues, parlamenti nuk është mbi Kushtetutën. Qeveria nuk është mbi Kushtetutën. Presidenti nuk është mbi Kushtetutën. Dhe as shumica politike nuk është mbi Kushtetutën.

Ky është thelbi i kufizimit të pushtetit.

Gjykata Kushtetuese si kufi i shumicës

Demokracia shpesh kuptohet si sundim i shumicës. Por demokracia kushtetuese është më komplekse.
Nëse shumica do të mund të vendoste gjithçka pa kufizime, atëherë një shumicë parlamentare do të mund të kufizonte edhe të drejtat themelore të një pakice. Pikërisht për këtë arsye ekzistojnë kushtetutat.

Kushtetuta nuk është vetëm një dokument që organizon institucionet. Ajo është edhe një mekanizëm mbrojtës kundër arbitraritetit të shumicës.

Kjo shihet qartë edhe në Kushtetutën e Kosovës: të drejtat themelore mund të kufizohen vetëm me ligj dhe vetëm në masën e domosdoshme për të arritur qëllimin e lejueshëm në një shoqëri të hapur dhe demokratike.5

Pra, edhe kur ekziston ligji, mbetet një pyetje tjetër: a është kufizimi i së drejtës i arsyeshëm dhe proporcional?

Kjo është pika ku ligji fillon të takohet drejtpërdrejt me drejtësinë.

Qytetari nuk është vetëm subjekt i ligjit

Në një shtet autoritar, qytetari mund të shihet kryesisht si subjekt i urdhrit. Në një shtet të së drejtës, qytetari është njëkohësisht bartës i të drejtave.
Ky ndryshim është themelor.

Qytetari nuk është vetëm ai që paguan tatime, respekton rregullat dhe u bindet vendimeve të institucioneve. Ai është edhe personi që mund t’i thotë shtetit: “Ky veprim i juaji po cenon të drejtën time.”

Kushtetuta e Kosovës e njeh mbrojtjen gjyqësore të të drejtave dhe të drejtën për mjete efektive juridike kur një e drejtë kushtetuese ose ligjore shkelet.6

Kjo e ndryshon marrëdhënien ndërmjet qytetarit dhe shtetit. Qytetari nuk është vetëm objekt i pushtetit. Ai është edhe subjekt juridik që mund ta sfidojë pushtetin.

Po nëse vetë ligji është problemi?

Këtu arrijmë te thelbi i çështjes.
Nëse një qytetar mendon se një vendim administrativ është i padrejtë, ai mund ta kundërshtojë atë në rrugë juridike. Por çfarë ndodh kur problemi është vetë ligji?

Kushtetuta e Kosovës parashikon mekanizma për kontrollin kushtetues të ligjeve. Për shembull, institucione të caktuara dhe palë të autorizuara mund të kërkojnë nga Gjykata Kushtetuese të vlerësojë përputhshmërinë e ligjeve me Kushtetutën.7 Për më tepër, deputetët e Kuvendit kanë një mekanizëm të posaçëm për të kundërshtuar kushtetutshmërinë e një ligji ose vendimi të Kuvendit, sipas kushteve të përcaktuara nga neni 113.8

Kjo është jashtëzakonisht e rëndësishme për filozofinë e shtetit të së drejtës: ligji nuk është fjala e fundit. Kushtetuta është standardi ndaj të cilit ligji duhet të matet.

Drejtësia nuk fillon dhe nuk përfundon në kufijtë e shtetit

Por Kosova ka një veçori tjetër të rëndësishme. Rendi i saj kushtetues nuk është ndërtuar në izolim nga e drejta ndërkombëtare.
Neni 22 i Kushtetutës përcakton se një sërë instrumentesh ndërkombëtare për të drejtat e njeriut zbatohen drejtpërdrejt në Republikën e Kosovës dhe kanë përparësi, në rast konflikti, ndaj dispozitave të ligjeve dhe akteve të tjera të institucioneve publike.9 Këtu përfshihet edhe Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut dhe protokollet e saj.

Ndërkohë, neni 53 kërkon që të drejtat dhe liritë themelore të interpretohen në harmoni me vendimet gjyqësore të Gjykatës Evropiane për të Drejtat e Njeriut.10

Kjo e çon debatin tonë në një nivel tjetër.

Nëse dikur pyetja ishte: “A duhet t’i bindet qytetari ligjit të shtetit?”, sot duhet të shtojmë: “A duhet t’i bindet vetë shteti standardeve të të drejtave të njeriut që ka pranuar në rendin e tij kushtetues?”

Përgjigjja e rendit kushtetues të Kosovës është, në thelb, po.

E drejta ndërkombëtare dhe kufijtë e sovranitetit

Këtu shfaqet një paradoks interesant.
Shteti modern kërkon sovranitet. Por shteti modern demokratik pranon gjithashtu kufizime mbi mënyrën se si mund ta përdorë atë sovranitet.

Kosova e ka shkruar këtë paradoks brenda vetë Kushtetutës.

Nga njëra anë, sovraniteti buron nga populli dhe ushtrohet në përputhje me Kushtetutën.11 Nga ana tjetër, rendi kushtetues i Kosovës përfshin drejtpërdrejt standarde ndërkombëtare të të drejtave të njeriut.12

Pra, sovraniteti nuk kuptohet thjesht si: “Ne mund të bëjmë çfarë të duam brenda kufijve tanë.”
Në shtetin kushtetues, sovraniteti ushtrohet brenda një sistemi normash dhe kufizimesh.
Kjo është një prej shenjave kryesore të kalimit nga shteti i fuqisë drejt shtetit të së drejtës.

Gjykata Speciale: një provë e vështirë për marrëdhënien ndërmjet Kosovës dhe së drejtës ndërkombëtare
Asnjë diskutim serioz mbi raportin ndërmjet Kosovës, ligjit dhe drejtësisë nuk mund ta shmangë çështjen e Dhomave të Specializuara të Kosovës.
Por kjo çështje duhet trajtuar me kujdes, sepse ajo është njëkohësisht juridike, kushtetuese, ndërkombëtare dhe historike.

Dhomat e Specializuara të Kosovës dhe Zyra e Prokurorit të Specializuar u krijuan mbi bazën e një marrëveshjeje ndërkombëtare të ratifikuar nga Kuvendi i Kosovës, një amendamenti kushtetues dhe Ligjit për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar.13

Ato kanë seli në Hagë dhe kanë juridiksion të posaçëm mbi krime të caktuara kundër njerëzimit, krime lufte dhe vepra të tjera të përcaktuara nga korniza ligjore, në lidhje me periudhën 1 janar 1998–31 dhjetor 2000.14

Fakti më interesant për temën tonë është ky: një institucion i vendosur jashtë territorit të Kosovës është bërë pjesë e arkitekturës juridike të krijuar përmes vetë rendit kushtetues dhe ligjor të Kosovës.

Kjo na detyron ta shtrojmë pyetjen në një mënyrë shumë më të thellë: a është drejtësia më e madhe se territori? Dhe, nëse po, a mundet një shtet, në emër të drejtësisë, të pranojë mekanizma që kufizojnë një pjesë të juridiksionit të tij të zakonshëm?

Në rastin e Dhomave të Specializuara, përgjigjja juridike nuk kërkohet përmes opinionit politik, por përmes dokumenteve që krijuan institucionin: marrëveshjes ndërkombëtare, amendamentit kushtetues dhe ligjit përkatës.15

Kjo është pikërisht arsyeja pse një debat serioz duhet të ndahet nga emocionet politike.

Mund të ketë pikëpamje të ndryshme mbi domosdoshmërinë, mënyrën e krijimit ose perceptimin publik të këtij institucioni. Por pyetja juridike është më e ngushtë: cili është burimi i juridiksionit të tij dhe cilat janë garancitë që ai duhet të respektojë?

Vetë Dhomat e Specializuara deklarojnë se procedurat e tyre duhet të respektojnë të drejtat e të akuzuarve, viktimave dhe pjesëmarrësve të tjerë, ndërsa rregullat procedurale duhet të jenë në përputhje me standardet më të larta të të drejtave ndërkombëtare të njeriut.16

Këtu kthehemi sërish te pyetja jonë fillestare.
Edhe drejtësia penale duhet të jetë e lidhur me drejtësinë procedurale.
Sepse nuk mjafton të thuhet: “Po gjykohet një krim.”

Duhet të pyetet gjithashtu: “A po gjykohet sipas një procedure të drejtë?”
Drejtësia nuk është vetëm rezultati. Është edhe rruga që të çon te rezultati.

Një gjykatë nuk është e drejtë vetëm sepse dënon

Kjo është një prej pikave ku shpesh ngatërrohen drejtësia dhe ndëshkimi.
Një shoqëri mund të ketë dëshirë për ndëshkim. Por shteti i së drejtës kërkon më shumë. Kërkon prova, procedurë, mbrojtje, paanshmëri, të drejtën për t’u dëgjuar, prezumimin e pafajësisë, arsyetimin e vendimit dhe mundësinë e ankimit sipas rregullave të aplikueshme.

Kërkon që individi të përgjigjet për veprimet e veta dhe jo për përkatësinë e tij etnike, politike, shoqërore apo kolektive.

Vetë Dhomat e Specializuara e përshkruajnë mandatin e tyre në terma të përgjegjësisë individuale: përgjegjësia i atribuohet personave për krimet që pretendohet se kanë kryer, jo një komuniteti apo grupi etnik si të tillë.17

Ky parim është themelor për drejtësinë moderne.
Krimi nuk mund të jetë kolektiv vetëm sepse historia është kolektive.
Përgjegjësia penale është individuale.

A mund të jetë ligji i padrejtë?

Po. Historia e njerëzimit e ka dëshmuar këtë.
Por këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm.

Të thuash se një ligj mund të jetë i padrejtë nuk do të thotë se çdo individ mund të vendosë sipas dëshirës së vet se cilin ligj do ta zbatojë.

Nëse secili qytetar do të ishte gjykatësi i vetëm i ligjit, rendi juridik do të zëvendësohej nga arbitrariteti individual.

Prandaj shteti i së drejtës krijon mekanizma institucionalë. Ligji kundërshtohet përmes gjykatave. Kushtetutshmëria testohet para Gjykatës Kushtetuese. Vendimet administrative mund të kundërshtohen. Ligjet mund të ndryshohen. Qytetarët mund të votojnë. Media mund të kritikojë. Shoqëria civile mund të reagojë.

Dhe, në kushte të caktuara, ekziston edhe koncepti i mosbindjes civile, i cili ka një histori të gjatë në mendimin politik, nga Henry David Thoreau te Mahatma Gandhi dhe Martin Luther King Jr.18

Por mosbindja civile nuk duhet ngatërruar me të drejtën e secilit për të zgjedhur cilat ligje i pëlqejnë. Ajo është një çështje shumë më e ndërlikuar e marrëdhënies ndërmjet ndërgjegjes, ligjit dhe përgjegjësisë publike.

Rreziku më i madh: kur ligji bëhet instrument i pushtetit

Problemi më i madh nuk është ekzistenca e ligjit. Problemi është kur ligji humb funksionin e kufizimit të pushtetit dhe bëhet vetëm instrument i tij.
Atëherë mund të krijohet një paradoks: ligji ekziston, por shteti i së drejtës dobësohet.

Mund të ketë parlament. Mund të ketë gjykata. Mund të ketë polici. Mund të ketë administratë. Mund të ketë mijëra faqe ligjesh. Por nëse pushteti mund t’i përdorë këto institucione në mënyrë arbitrare, atëherë ekzistenca formale e ligjit nuk mjafton.

Shteti i së drejtës kërkon që pushteti të kufizohet nga rregulla të përgjithshme, të parashikueshme dhe të kontrollueshme.

Në këtë kuptim, ligji ka dy fytyra. Ai mund të jetë mjet i pushtetit, por duhet të jetë edhe kufi i pushtetit.

Dhe në një shtet demokratik, funksioni i dytë është po aq i rëndësishëm sa i pari.

Çfarë i detyrohet qytetari shtetit?

Qytetari i detyrohet shtetit respektimin e ligjit. Por shteti i detyrohet qytetarit diçka po aq themelore: të mos e përdorë ligjin në mënyrë arbitrare.
Kjo është marrëdhënia e vërtetë ndërmjet qytetarit dhe shtetit.

Qytetari nuk mund të kërkojë të drejta pa pranuar edhe detyrime. Por shteti nuk mund të kërkojë detyrime pa garantuar edhe të drejta.

Kjo marrëdhënie e dyanshme është themeli i kontratës moderne shoqërore.

Nëse qytetari thotë: “Unë nuk i detyrohem asgjë shtetit”, atëherë rrezikohet rendi shoqëror. Por nëse shteti thotë: “Qytetari më detyrohet gjithçka dhe unë nuk i detyrohem asgjë”, atëherë rrezikohet liria.

Prandaj shteti i së drejtës është, në thelb, një marrëdhënie e dyanshme: qytetari i bindet ligjit, ndërsa pushteti i bindet Kushtetutës.

Kosova dhe prova e pjekurisë institucionale

Për Kosovën, kjo çështje ka një rëndësi të veçantë.
Një shtet relativisht i ri nuk dëshmohet vetëm përmes flamurit, institucioneve apo numrit të ligjeve. Ai dëshmohet përmes mënyrës se si institucionet reagojnë kur përballen me kufizimet e tyre.

Një qeveri e tregon respektin për shtetin e së drejtës jo kur gjithçka shkon në favor të saj, por kur pranon edhe vendimin që nuk i pëlqen.

Një parlament e tregon pjekurinë kur pranon se shumica e tij nuk është mbi Kushtetutën.

Një gjykatë e tregon pavarësinë kur vendos pa marrë parasysh presionin politik.

Një qytetar e tregon besimin në shtet kur përdor rrugët ligjore edhe atëherë kur është i pakënaqur.

Dhe një shtet e tregon pjekurinë e tij kur e kupton se forca e institucioneve nuk matet me sa shumë mund të bëjnë, por edhe me sa shumë pranojnë se nuk mund të bëjnë.

Drejtësia nuk është armik i ligjit

Në fund, ndoshta duhet ta ndryshojmë vetë mënyrën se si e shtrojmë pyetjen.
Nuk duhet të pyesim: ligji apo drejtësia?

Duhet të pyesim: si mund të ndërtojmë një ligj që të jetë njëkohësisht i vlefshëm juridikisht dhe i drejtë në përmbajtje?

Sepse një shoqëri pa ligj rrezikon kaosin. Por një shoqëri me ligje të padrejta rrezikon diçka tjetër: ta institucionalizojë padrejtësinë.

Këtu qëndron dallimi ndërmjet sundimit të ligjit dhe sundimit përmes ligjit.

E para nënkupton se edhe pushteti është subjekt i ligjit. E dyta mund të nënkuptojë vetëm se pushteti përdor ligjin si instrument.

Dallimi është i vogël në fjalë, por është kolosal në praktikë.

Përfundim: kush duhet t’i bindet kujt?

Në fillim të këtij shkrimi bëmë pyetjen: nëse ligjin e krijon njeriu, a duhet ligji t’i bindet gjithmonë drejtësisë, apo mjafton që të jetë miratuar nga pushteti?
Pas gjithë këtij diskutimi, një përgjigje e mundshme është kjo:

Ligji ka nevojë për procedurën, sepse pa procedurë nuk ka siguri juridike. Por ligji ka nevojë edhe për drejtësinë, sepse pa drejtësi ligji mund të shndërrohet në instrument të arbitraritetit.

Ligji ka nevojë për pushtetin, sepse pa autoritet nuk mund të zbatohet. Por pushteti ka nevojë për kufizimin e ligjit, sepse pa kufizime ai mund të bëhet arbitrar.

Qytetari duhet t’i bindet ligjit. Por ligji duhet t’i bindet Kushtetutës. Kushtetuta duhet të mbrojë të drejtat e njeriut. Dhe shteti duhet të përgjigjet për mënyrën se si e ushtron pushtetin.

Kështu, pyetja e vjetër merr një formë të re:

Njeriu e krijoi ligjin.
Por qytetërimi politik duhet të sigurojë që ligji të mos bëhet zot i njeriut.

Sepse qëllimi i ligjit nuk duhet të jetë thjesht që qytetari të ketë frikë nga shteti. Qëllimi i tij më i lartë është që qytetari të ketë besim se edhe shteti ka kufij.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron dallimi ndërmjet një shteti që vetëm ka ligje dhe një shteti që jeton nën sundimin e ligjit:

Në shtetin e parë, ligji i bindet pushtetit.
Në shtetin e dytë, edhe pushteti i bindet ligjit.
Dhe mbi të dy qëndron pyetja që çdo brez duhet ta bëjë përsëri:
A po e përdorim ligjin për ta mbrojtur njeriun, apo po e përdorim njeriun për ta justifikuar ligjin?

Fusnotat,
1. H. L. A. Hart, The Concept of Law, 2nd ed., Oxford University Press, Oxford, 1994.
2. Aristotle, Nicomachean Ethics, Book V; Thomas Aquinas, Summa Theologiae, I–II, q. 90–97. Për traditën e së drejtës natyrore dhe lidhjen ndërmjet ligjit njerëzor dhe drejtësisë.
3. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 7, “Vlerat”.
4. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 112, “Parimet e Përgjithshme”; Neni 113, “Juridiksioni dhe Palët e Autorizuara”.
5. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 55, “Kufizimi i të Drejtave dhe Lirive Themelore”.
6. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 54, “Mbrojtja Gjyqësore e të Drejtave”.
7. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 113(2), mbi kompetencën e Kuvendit, Presidentit, Qeverisë dhe Avokatit të Popullit për të referuar çështje të përputhshmërisë së ligjeve dhe akteve të caktuara me Kushtetutën.
8. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 113(5), lidhur me të drejtën e dhjetë ose më shumë deputetëve për të kontestuar kushtetutshmërinë e një ligji ose vendimi të Kuvendit.
9. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 22, “Zbatimi i drejtpërdrejtë i Marrëveshjeve dhe Instrumenteve Ndërkombëtare”.
10. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 53, “Interpretimi i Dispozitave për të Drejtat e Njeriut”.
11. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, Neni 2, “Sovraniteti”.
12. Council of Europe, Parliamentary Assembly, Application by Kosovo for Membership of the Council of Europe, Doc. 15958, 2024.
13. Kosovo Specialist Chambers, Frequently Asked Questions; Foundational Documents.
14. Kosovo Specialist Chambers, Kosovo Specialist Chambers dhe Specialist Prosecutor’s Office.
15. Kosovo Specialist Chambers, Background dhe Foundational Documents.
16. Kosovo Specialist Chambers, Frequently Asked Questions, pjesa mbi bazën juridike, procedurat dhe standardet e të drejtave të njeriut.
17. Po aty, mbi parimin e përgjegjësisë individuale dhe jo përgjegjësisë së një grupi, komuniteti apo organizate si të tillë.
18. Henry David Thoreau, Civil Disobedience, 1849; Martin Luther King Jr., Letter from Birmingham Jail, 1963.

Vendi i Lekës, 02.10.2026