ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (3)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Vëllezërit Gërvalla dhe Kadri Zeka – shtyllat e demonstratave shqiptare në mërgim

Sot, kur lexohen këta rreshta, ato duken si një përzierje e dhimbjes, idealizmit dhe guximit njerëzor. Në to dëgjohet jehona e një kohe kur demonstrata ishte më shumë se protestë — ishte akt besnikërie ndaj atdheut, ndaj të rënëve dhe ndaj shpresës se edhe populli shqiptar një ditë do të dilte nga errësira e robërisë. Ato fjalë mbajnë ende aromën e rrugëve të Bonit, zërin e turmave protestuese dhe mallin e mërgimtarëve që, larg Kosovës, vazhdonin ta jetonin fatin e saj si plagë të hapur në zemër.

Dhe më tej, trakti vazhdonte me një ton të mbushur me bindje ideologjike dhe me një ndjenjë të fortë vazhdimësie historike, sikur autorët e tij të donin të thoshin se lufta nuk kishte përfunduar dhe se fjala e shkruar një vit më parë ende nuk e kishte humbur kuptimin e saj. Ata shpallnin se edhe kësaj here do të shpërndahej trakti i vitit të kaluar, sepse, sipas tyre, formulimet dhe qëndrimet e atëhershme mbeteshin ende aktuale. Në mendësinë politike të asaj kohe, bota vazhdonte të shihej si arenë e përplasjes së madhe ndërmjet imperializmit ndërkombëtar dhe popujve që luftonin për liri e drejtësi sociale.

Në rreshtat e traktit ndihej fryma e epokës së Luftës së Ftohtë, kur dy superfuqitë botërore perceptoheshin si forca që përpiqeshin të kontrollonin fatet e kombeve të vogla dhe të klasës punëtore në mbarë botën. Për autorët e tij, beteja politike nuk kufizohej vetëm në Kosovë apo në Ballkan; ajo shihej si pjesë e një konflikti global ku popujt duhej të ngriheshin kundër dominimit, padrejtësisë dhe shtypjes. Prandaj, trakti përpiqej ta lidhte çështjen shqiptare me lëvizjet më të gjera revolucionare dhe antiimperialiste të kohës.

Por mbi të gjitha, në ato fjalë ndihej dhimbja e freskët për humbjen e tre patriotëve të vrarë. Trakti tregonte se kësaj here ishin shtuar edhe disa rreshta të rinj, me qëllim që demonstruesve t’u shpjegohej pse UDB-ja fashiste kishte vrarë tre patriotët revolucionarë në mërgim dhe qindra të tjerë në atdhe. Në këtë pjesë të traktit, gjuha bëhet më e rëndë, më emocionale dhe më dramatike. Nuk flitet më vetëm për protesta e ideologji, por për gjak, sakrificë dhe për një sistem represiv që, sipas autorëve, kishte ngritur dhunën në nivel të politikës shtetërore.

Ata përpiqeshin t’u tregonin demonstruesve se arsyeja e vërtetë e vrasjeve ishte fakti se këta njerëz kishin kërkuar të drejta dhe liri për popullin e tyre. Ishin ngritur në demonstrata, kishin folur për drejtësi dhe kishin mbrojtur idealin e një paqeje të drejtë. Kjo paqe, sipas tyre, nuk ishte heshtje e imponuar nga frika dhe represioni, por paqe me dinjitet, me barazi dhe me të drejta të garantuara për popujt.

Në trakt ndihet edhe përpjekja për ta paraqitur Lëvizjen Popullore shqiptare si pjesë të një ideali më të gjerë ndërkombëtar. Autorët theksonin se shokët e vrarë dhe vetë lëvizja e tyre nuk e ndanin aktivitetin revolucionar internacionalist nga ai kombëtar. Për ta, këto dy dimensione ishin të pandashme: lufta për lirinë e Kosovës shihej njëkohësisht si pjesë e luftës së popujve të shtypur në botë kundër padrejtësisë dhe dominimit të fuqive të mëdha.

Në këtë mënyrë, nacionalja dhe internacionalja përziheshin në një ideal të vetëm. Shqiptari që protestonte për Kosovën e ndiente veten edhe pjesë të një fronti më të madh botëror për liri dhe drejtësi. Ishte një vizion tipik i kohës, kur shumë lëvizje çlirimtare kombëtare e shihnin veten të lidhura me lëvizjet revolucionare ndërkombëtare. Dhe pikërisht kjo e bënte, sipas traktit, regjimin e Beogradit edhe më armiqësor ndaj tyre. Ai përshkruhej si një regjim i vërtetë antipopullor dhe reaksionar, që i dënonte jo vetëm kërkesat kombëtare të shqiptarëve, por edhe çdo aktivitet politik e ideologjik që sfidonte rendin ekzistues.

Kur lexohen sot këto rreshta, ndihet qartë se ato janë fryt i një kohe kur idealet politike dhe kombëtare ishin të ndërthurura thellësisht. Gjuha e tyre mund të duket e ashpër dhe e mbushur me terminologji revolucionare, por pas saj fshihet një realitet i dhimbshëm historik: një popull që ndihej i shtypur dhe një mërgatë që përpiqej ta mbante gjallë zërin e tij në arenën ndërkombëtare.

Në thelb, ky trakt është më shumë se një tekst politik. Ai është një pasqyrë e shpirtit të trazuar të një kohe, ku idealizmi, revolta dhe dhimbja jetonin bashkë. Në të dëgjohet jehona e demonstratave, zëri i të vrarëve, ankthi i mërgimtarëve dhe bindja e palëkundur se sakrifica për liri nuk mund të shuhet me plumba. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye këto dokumente mbeten të rëndësishme edhe sot: sepse ato nuk flasin vetëm për politikën e një epoke, por për shpirtin e njerëzve që jetuan dhe besuan në të.

Më tej, trakti vazhdonte duke dhënë një pasqyrë të organizimit të madh të demonstratës dhe të përkushtimit të jashtëzakonshëm të mërgatës shqiptare për ta bërë të dëgjohej zëri i Kosovës. Në rreshtat e tij shkruhej se organizatorët prisnin mbi dyqind mijë demonstrues — një det njerëzish që do të mbushnin rrugët e Bonit me pankarta, brohoritje dhe thirrje për paqe e drejtësi. Vetë ky numër bartte në vete atmosferën e kohës: një Evropë të trazuar nga frika e luftës atomike dhe nga lëvizjet e mëdha protestuese kundër politikave ushtarake dhe dominimit të superfuqive.

Por në mesin e atij oqeani njerëzor, shqiptarët e mërguar nuk dëshironin të humbnin si një zë i paidentifikuar. Ata donin që drama e Kosovës të dëgjohej qartë, që dhimbja e popullit të tyre të mos mbetej e fshehur pas parullave të përgjithshme ndërkombëtare. Prandaj trakti tregonte se ishin përgatitur njëzet mijë ekzemplarë të rinj, të shtypur me mund, me kujdes dhe me rrezik, për t’u shpërndarë ndër demonstrues. Ishin njëzet mijë fletë të vogla letre, por secila prej tyre mbante peshën e një historie të tërë robërie dhe rezistence.

Në ato vite, një trakt nuk ishte vetëm një tekst propagandistik. Ai ishte një armë e heshtur e së vërtetës. Ishte mënyra me të cilën mërgimtari shqiptar përpiqej t’i tregonte botës se çfarë po ndodhte pas kufijve të Jugosllavisë. Përmes tyre, shqiptarët synonin t’i informonin drejt demonstruesit dhe opinionin ndërkombëtar mbi gjendjen e rëndë të popullit shqiptar në Kosovë, mbi mungesën e lirive dhe mbi represionin politik që ushtrohej ndaj tyre.

Trakti përpiqej gjithashtu të paraqiste Jugosllavinë si një shtet të varur nga interesat e superfuqive botërore. Në gjuhën ideologjike të kohës, kjo quhej “vasalitet jugosllav”, një nënshtrim ndaj fuqive të mëdha që, sipas autorëve, e kishte larguar regjimin jugosllav nga interesat e popujve të vet dhe e kishte shndërruar atë në instrument të politikave ndërkombëtare. Për shqiptarët e asaj kohe, ky perceptim lidhej drejtpërdrejt me mënyrën se si shteti jugosllav sillej ndaj Kosovës: represioni ndaj shqiptarëve shihej jo vetëm si problem i brendshëm, por edhe si pjesë e një rendi më të gjerë politik që mbështeste shtypjen dhe ruajtjen e pushtetit.

Në trakt përdorej edhe një gjuhë e ashpër kundër asaj që quhej “propagandë revizioniste e klanit serbomadh”. Kjo terminologji pasqyronte qartë klimën ideologjike të epokës dhe mënyrën se si lëvizja ilegale shqiptare e perceptonte politikën serbe. Sipas tyre, propaganda zyrtare jugosllave përpiqej ta paraqiste Kosovën si një krahinë të qetë dhe të integruar, ndërkohë që realiteti për shqiptarët ishte krejt tjetër: burgime politike, ndjekje, diskriminim dhe mohimi i të drejtave kombëtare.

Prandaj shpërndarja e atyre trakteve shihej si një akt demaskimi. Ishte një përpjekje për ta grisur perden e propagandës dhe për t’ia treguar botës fytyrën e vërtetë të regjimit. Çdo trakt i dhënë në dorën e një demonstruesi të huaj ishte si një copëz e Kosovës së plagosur që udhëtonte drejt ndërgjegjes ndërkombëtare. Në ato fletë të shtypura me bojë të thjeshtë fshihej klithma e një populli që kërkonte të mos harrohej.

Dhe sa prekëse duket sot kjo pamje: shqiptarë të mërguar, punëtorë të lodhur nga fabrikat e Gjermanisë, që natën përgatisnin trakte, organizonin protesta dhe mendonin si ta bindnin botën për të vërtetën e Kosovës. Ata nuk kishin televizione, as rrjete sociale, as fuqi politike të mëdha. Kishin vetëm fjalën, letrën dhe besimin se e vërteta duhej thënë. Dhe ndoshta pikërisht për këtë arsye ato trakte mbeten sot kaq të fuqishme — sepse ato nuk janë vetëm dokumente politike, por dëshmi të një përkushtimi të jashtëzakonshëm njerëzor dhe kombëtar.

Kur i lexon sot ato rreshta, të duket sikur dëgjon ende zhurmën e turmave në rrugët e Bonit, shushurimën e trakteve që kalonin dorë më dorë dhe zërat e mërgimtarëve shqiptarë që, larg atdheut, përpiqeshin ta mbronin Kosovën me mjetin më të thjeshtë dhe më të fuqishëm që kishin: të vërtetën e tyre.

Dhe më tej, trakti vazhdonte me një gjuhë të mbushur me frymën ideologjike të kohës, duke e vendosur çështjen shqiptare brenda hartës së madhe politike të botës së ndarë nga Lufta e Ftohtë. Autorët e tij besonin se dobësimi i imperializmit ndërkombëtar — që sipas tyre përfaqësohej nga dy superfuqitë e mëdha të kohës, Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Sovjetik — do të sillte njëkohësisht edhe dobësimin e regjimit jugosllav, të cilin e përshkruanin si një pushtet antipopullor dhe si “përçues të interesave të superfuqive në Ballkan”.

Në ato rreshta ndihet qartë fryma e një kohe kur shumë lëvizje revolucionare dhe çlirimtare në botë e shihnin politikën ndërkombëtare si një rrjet ndikimesh dhe interesash të fuqive të mëdha mbi popujt e vegjël. Për autorët e traktit, Jugosllavia nuk paraqitej si një shtet i pavarur në kuptimin e plotë të fjalës, por si një mekanizëm i lidhur me lojërat strategjike të superfuqive, një regjim që mbijetonte falë mbështetjes politike dhe ekonomike të qendrave të mëdha të pushtetit botëror.

Në thelb të këtij mendimi qëndronte bindja se regjimi jugosllav nuk mund të mbahej në këmbë vetëm me forcën e vet, por ushqehej nga interesat ndërkombëtare dhe nga përkrahja e qeverive që traktet e kohës i quanin “reaksionare”. Pikërisht kjo mbështetje, sipas autorëve, e bënte edhe më të vështirë luftën e shqiptarëve për liri dhe të drejta kombëtare. Në sytë e tyre, populli shqiptar nuk përballej vetëm me një shtet shtypës lokal, por me një sistem më të gjerë politik ndërkombëtar që ruante ekuilibrat e veta duke sakrifikuar lirinë e popujve të vegjël.

Megjithatë, në mes të këtij vizioni të errët politik, trakti mbante gjallë një besim të madh: besimin në solidaritetin ndërkombëtar të popujve. Autorët theksonin se bashkimi dhe solidariteti mes forcave të popullit shqiptar dhe popujve të tjerë ishte i domosdoshëm për fitore. Në ato fjalë ndihet idealizmi i kohës — bindja se popujt e shtypur, punëtorët, studentët dhe lëvizjet përparimtare mund të krijonin një front të përbashkët kundër padrejtësive globale.

Për shqiptarët e mërguar, demonstratat nuk kishin vetëm karakter kombëtar; ato shiheshin si pjesë e një lëvizjeje më të gjerë botërore kundër luftës, imperializmit dhe dominimit të fuqive të mëdha. Prandaj pjesëmarrja në demonstrata konsiderohej jo vetëm detyrë ndaj Kosovës, por edhe kontribut në forcimin e “frontit të forcave përparimtare”. Në mendësinë e atij brezi, çdo protestë, çdo pankartë dhe çdo trakt i shpërndarë ishte një gur i vogël në murin e madh të rezistencës ndërkombëtare.

Trakti fliste për blloqet ushtarake si simbol konkret të ndarjes dhe tensionit global. NATO dhe aleancat e tjera ushtarake paraqiteshin si forma të organizuara të dominimit imperialist, të drejtuara nga superfuqitë dhe nga shtetet që konsideroheshin vasale të tyre. Në këtë vizion ideologjik, lufta kundër imperializmit dhe lufta për çlirimin kombëtar shiheshin si dy rrugë që bashkoheshin në të njëjtin ideal.

Sot, kur lexohen këto rreshta, është e qartë se ato pasqyrojnë klimën politike dhe ideologjike të një epoke që tashmë ka perënduar. Gjuha e tyre është e mbushur me terminologjinë revolucionare të viteve të Luftës së Ftohtë, me besimin e madh te internacionalizmi dhe me bindjen se historia mund të ndryshohej përmes solidaritetit të popujve. Por përtej kësaj gjuhe politike, në thelb të traktit fshihet diçka shumë njerëzore: dëshira e një populli të vogël për të mos mbetur vetëm.

Shqiptarët e Kosovës, të shtypur dhe të izoluar, kërkonin aleatë në botë. Ata donin që dhimbja e tyre të mos ishte vetëm një plagë lokale, por të kuptohej si pjesë e padrejtësive më të mëdha që përjetonin popujt e shtypur. Dhe pikërisht për këtë arsye, demonstratat në Bon dhe në qytete të tjera të Evropës merrnin një kuptim kaq të madh: ato nuk ishin vetëm protesta politike, por përpjekje për ta lidhur fatin e Kosovës me ndërgjegjen ndërkombëtare.

Kur i lexon sot ato fjalë, të duket sikur dëgjon jehonën e një kohe të largët, kur mërgimtari shqiptar ecte nëpër rrugët e Evropës me një trakt në dorë dhe me Kosovën në zemër. Ai besonte se zëri i tij, sado i vogël, mund të bëhej pjesë e një kori të madh popujsh që kërkonin drejtësi, liri dhe paqe të vërtetë për botën.

Në fund të traktit, pasi ishin shpalosur qëndrimet politike, thirrjet për solidaritet dhe kujtimi i dhimbshëm për shokët e vrarë, vinin edhe udhëzimet praktike — ato rreshta të thjeshtë, por që në vetvete bartnin frymën e organizimit, përkushtimit dhe shpresës së një mërgate të tërë. Ishin fjalë që nuk kishin më vetëm ton ideologjik; ato kishin ritmin e një mobilizimi njerëzor, të një lëvizjeje që përpiqej të bashkonte zemrat dhe hapat e shqiptarëve në një ditë të madhe proteste.

Trakti njoftonte se demonstrata do të mbahej në Bon, më 10 qershor 1982, duke filluar nga Schlachthoff, në orën njëmbëdhjetë paradite. Sot, kur lexon këto emra vendesh dhe orësh, ato mund të duken si detaje të zakonshme organizative. Por në atë kohë, ato kishin një peshë krejt tjetër. Ato ishin si koordinatat e një takimi historik, si pikëtakimi i mijëra njerëzve që, të ardhur nga qytete të ndryshme të Evropës, do të bashkoheshin për të ngritur zërin kundër padrejtësisë dhe për ta bërë të dëgjueshme plagën e Kosovës.

Në trakt shpjegohej se udhëtimi organizohej nga grupet iniciative shqiptare dhe forcat organizative të demonstratës, të cilat kishin siguruar trena dhe autobusë nga qytete të ndryshme, me çmime të ulura, në mënyrë që sa më shumë njerëz të mund të merrnin pjesë. Vetë kjo të krijon para syve një pamje prekëse: mërgimtarë shqiptarë që jetonin të shpërndarë nëpër fabrikat dhe lagjet e Gjermanisë e të Evropës, duke kursyer nga paga e tyre e vështirë për të blerë një biletë treni, jo për pushim apo rehati, por për të protestuar për Kosovën.

Trakti u bënte thirrje njerëzve që të kontaktonin me kohë grupet organizative, për të siguruar vendet, oraret dhe pikat e nisjes. Në ato rreshta ndihet një disiplinë e heshtur kolektive, një organizim që nuk ndërtohej mbi interesa personale, por mbi ndjenjën e detyrës kombëtare. Ishte një kohë kur një udhëtim drejt demonstratës nuk ishte thjesht lëvizje fizike; ishte një akt përkatësie dhe besnikërie ndaj një ideali.

Dhe sa poetike tingëllon ajo fjali e fundit e traktit: se në Bon do të përpiqeshin të bashkoheshin, edhe pse do të ishte vështirë, për të marshuar më pas së bashku. Në pamje të parë, është vetëm një njoftim praktik. Por në të vërtetë, ajo fjali mbart shumë më tepër. Ajo flet për dëshirën e madhe të shqiptarëve të shpërndarë në mërgim për t’u bërë një trup i vetëm, një zë i vetëm, një hap i vetëm në rrugët e huaja të Evropës.

Ata e dinin se turma do të ishte e madhe, se njerëzit do të vinin nga drejtime të ndryshme, se ndoshta do të humbnin mes qindra mijëra demonstruesve të tjerë. Por megjithatë, dëshira për t’u bashkuar mbetej e fortë. Ishte sikur çdo shqiptar të kërkonte tjetrin në atë det njerëzor, jo vetëm për të marshuar pranë tij, por për të ndier se nuk ishte vetëm në dhimbjen dhe shpresën e vet.

Në ato marshime kishte diçka thellësisht njerëzore dhe prekëse. Ishin njerëz që kishin lënë pas familjet, fshatrat, qytetet dhe kujtimet e Kosovës, por që ende e mbanin atdheun të gjallë në zemër. Dhe kur mblidheshin në demonstrata të tilla, ndoshta për herë të parë ndiheshin sërish afër njëri-tjetrit, afër gjuhës së tyre, afër plagës dhe ëndrrës së përbashkët.

Sot, kur i lexon ato udhëzime të thjeshta organizative, ato duken si fragmente të vogla të një historie të madhe njerëzore. Në to dëgjohet zhurma e trenave që niseshin herët në mëngjes, trokitja e hapave në stacionet e Gjermanisë, zërat e mërgimtarëve që kërkonin njëri-tjetrin mes turmës dhe emocionet e atyre që besonin se edhe një marshim në rrugët e Bonit mund të ishte një hap i vogël drejt lirisë së Kosovës.

Në fund të traktit, pasi ishin shpalosur thirrjet politike, kujtimet për të rënët dhe udhëzimet për marshimin në Bonn, vinin parullat përmbyllëse — ato fjali të shkurtra, të forta dhe të zjarrta që në atë kohë kishin fuqinë e një betimi kolektiv. Ato nuk ishin thjesht slogane politike; ishin jehona të një epoke të trazuar, ku idealet, revolta dhe shpresa shprehej përmes thirrjeve që ngriteshin mbi turmat e demonstruesve si flamuj të një besimi të përbashkët.

Parulla e parë shpallte me ton sfidues: “Vdekje imperializmit ndërkombëtar!”, Në frymën e asaj kohe, kjo thirrje nuk kuptohej vetëm si kundërshtim ndaj një sistemi politik, por si revoltë kundër çdo forme dominimi, shtypjeje dhe padrejtësie që autorët e traktit besonin se rëndonte mbi popujt e vegjël. Ishte gjuha e një bote të ndarë në fronte ideologjike, ku shumë lëvizje revolucionare e shihnin imperializmin si burimin e luftërave, të shfrytëzimit dhe të vuajtjeve njerëzore. Në ato fjalë dëgjohet zemërimi i një brezi që ëndërronte një rend tjetër botëror, më të drejtë dhe më njerëzor.

Pastaj vinte një thirrje e mbushur me solemnitet dhe dhimbje: “Lavdi revolucionarëve të mbarë botës, që ranë në luftërat për të drejta, liri e paqe të vërtetë!”

Kjo fjali e zgjeronte horizontin e traktit përtej Kosovës dhe shqiptarëve. Ajo përpiqej ta lidhte luftën e popullit shqiptar me sakrificat e të gjithë atyre që në vende të ndryshme të botës kishin rënë duke kërkuar drejtësi, liri dhe paqe. Ishte një mënyrë për të ndërtuar një ndjenjë solidariteti universal, për ta parë vuajtjen shqiptare si pjesë të vuajtjeve të popujve të tjerë. Në ato fjalë ndihet një idealizëm i madh njerëzor — bindja se gjaku i të rënëve për liri, pavarësisht kombit apo vendit, kishte të njëjtën vlerë morale.

Më pas, trakti ndalej me respekt të veçantë te shqiptarët e rënë: “Lavdi patriotëve revolucionarë shqiptarë, të rënë për lirinë e popullit e atdheut!”. Kjo parullë tingëllon si një moment heshtjeje mes zhurmës së protestës, si një përkulje përpara kujtimit të atyre që kishin humbur jetën në rrugën e idealit. Në të ndjehet dhimbja e mërgatës për shokët e vrarë, për aktivistët e ndjekur dhe për të gjithë ata që kishin sakrifikuar veten për Kosovën. Nuk ishin vetëm emra të përmendur në trakte apo nëpër tubime; ishin bij të një populli që kishte mësuar ta paguante lirinë me burgje, me gjak dhe me mërgim.

Dhe pastaj, si një britmë që përshkonte të gjithë tekstin e traktit, vinte parulla më e fuqishme kombëtare: “Kosova – Republikë!”. Këto dy fjalë, të ndara me vizë dhe të shkruara me theksim të fortë, bartnin në vetvete gjithë aspiratën politike të shqiptarëve të Kosovës në atë kohë. Ato nuk ishin thjesht kërkesë juridike apo administrative; ishin simbol i etjes për barazi, dinjitet dhe vetëvendosje. Në vitet pas demonstratave të 1981-shit, kjo thirrje ishte bërë zemra e rezistencës shqiptare. Për regjimin jugosllav ajo konsiderohej kërcënim; për shqiptarët ishte ëndrra e tyre kolektive.

Pastaj vinte një tjetër slogan tipik i kohës: “Rroftë internacionalizmi proletar!”. Në këtë parullë pasqyrohej qartë fryma ideologjike e epokës, kur shumë lëvizje politike besonin në solidaritetin ndërkombëtar të klasës punëtore dhe në bashkimin e popujve kundër shtypjes. Për shqiptarët e mërguar, kjo ide lidhej me përpjekjen për të gjetur mbështetje dhe aleatë mes lëvizjeve të tjera progresiste të Evropës. Ata donin që çështja e Kosovës të mos mbetej vetëm një problem lokal, por të kuptohej si pjesë e luftës më të gjerë për drejtësi dhe liri.

Dhe krejt në fund, pas gjithë atyre thirrjeve të zjarrta, traktit i jepej një përmbyllje njerëzore, pothuajse e ngrohtë: “Mirupafshim në Bon!”. Sa e thjeshtë duket kjo fjali, dhe sa shumë emocion fsheh brenda saj. Është si një ftesë vëllazërore, si një thirrje për t’u takuar në rrugët e protestës, për t’u bashkuar mes turmës së madhe, për të marshuar së bashku me Kosovën në zemër. Në ato tri fjalë ndjehet malli i mërgimtarëve për njëri-tjetrin, dëshira për bashkim dhe besimi se demonstrata nuk ishte vetëm akt politik, por edhe moment takimi shpirtëror mes shqiptarëve të shpërndarë nëpër botë.

Sot, kur lexohen këto parulla, ato duken si jehonë e një kohe tjetër — një kohe të mbushur me ideologji, protesta, shpresa dhe sakrifica. Por mbi të gjitha, ato mbeten dëshmi të zjarrta të një brezi që jetonte me bindjen se fjala, protesta dhe solidariteti mund ta ndryshonin historinë. Dhe nëpër ato thirrje ende dëgjohet zëri i largët i mërgimtarëve shqiptarë që marshonin nëpër rrugët e Bonit, duke mbajtur në zemër Kosovën dhe ëndrrën e saj për liri.

Vijon