ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (4)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Mërgata Shqiptare përballë Kujtimit të Fazli Grajçevcit

 Përveç protestave nëpër rrugët e qyteteve evropiane, mërgimtarët shqiptarë organizonin edhe mbrëmje përkujtimore, të mbushura me emocione, mall dhe dhimbje për heronjtë e rënë të kombit. Ato nuk ishin thjesht tubime formale apo takime të zakonshme të diasporës, ishin çaste të shenjta kujtese dhe betimi, ku shqiptarët e larguar nga atdheu përpiqeshin ta mbanin të gjallë lidhjen shpirtërore me Kosovën dhe me sakrificën e bijve të saj.

Në ato mbrëmje, larg dritave të mëdha të Evropës dhe larg trojeve të tyre, mërgimtarët mblidheshin si një familje e madhe e plagosur nga e njëjta dhimbje. Në sallat e vogla të qyteteve të huaja, mes flamujve kombëtarë dhe fotografive të dëshmorëve, rikthehej fryma e Kosovës. Ishte sikur për disa orë mërgimi të zhdukej dhe të gjithë të ndiheshin sërish pranë vendlindjes së tyre, pranë maleve, fshatrave dhe qyteteve që i kishin lënë pas.

Nëpërmjet këtyre organizimeve, ata shprehnin jo vetëm dashurinë dhe respektin për heronjtë, por edhe mllefin e thellë ndaj padrejtësive që po i bëheshin popullit shqiptar nga pushtuesi. Në ato mbrëmje ndjehej zemërimi i një populli të shtypur, urrejtja ndaj dhunës dhe represionit, por edhe përpjekja e vazhdueshme për ta sensibilizuar opinionin mbi tragjedinë e Kosovës. Çdo takim bëhej një tribunë ku flitej për burgjet, për vrasjet, për diskriminimin dhe për jetën e rëndë të shqiptarëve nën pushtetin jugosllav.

Mërgimtarët nuk donin që dhimbja e Kosovës të mbetej e heshtur. Për këtë arsye, në raste të tilla, ata ftonin të gjithë bashkatdhetarët që të merrnin pjesë në këto mbrëmje përkujtimore. Ftesa nuk ishte vetëm organizative, ishte një thirrje morale dhe kombëtare. Ishte një mënyrë për t’u thënë shqiptarëve të shpërndarë nëpër mërgim se kujtesa nuk duhej të vdiste dhe se sakrifica e dëshmorëve kërkonte bashkim dhe përkushtim.

Dhe ato takime nuk kalonin kurrë sa për formalitet. Nuk ishin mbledhje të thata apo ceremoni të zbrazëta. Përkundrazi, ato mbusheshin me emocione të forta dhe me një atmosferë të veçantë shpirtërore. Mbaheshin fjalime të zjarrta, ku flitej për historinë, për padrejtësitë, për qëndresën dhe për detyrën ndaj atdheut. Në ato fjalime dëgjohej njëkohësisht dhimbja dhe krenaria. Dhimbja për të rënët dhe krenaria që populli shqiptar kishte bij që sakrifikonin jetën për liri.

Pastaj vinin poezitë. Recitoheshin vargje të mbushura me mall për Kosovën, me lot për dëshmorët dhe me thirrje për liri. Poezia në ato mbrëmje nuk ishte vetëm art, ajo ishte gjuhë e shpirtit kolektiv. Nëpërmjet saj, mërgimtarët shprehnin atë që ndoshta nuk mund ta thoshin ndryshe — dhimbjen e ndarjes, mallin për atdheun dhe besimin se sakrifica nuk do të shkonte kot.

E në fund, zakonisht sallën e mbushnin këngët kushtuar dëshmorëve të kombit. Ato këngë kishin një jehonë të veçantë. Zërat e mërgimtarëve bashkoheshin në melodi që bartnin histori gjaku, qëndrese dhe krenarie. Kishte në to diçka të dhimbshme dhe njëkohësisht madhështore. Disa i këndonin me lot në sy, të tjerë me grushtin shtrënguar, por të gjithë ndiheshin të lidhur nga e njëjta ndjenjë, dashuria për Kosovën dhe respekti për ata që kishin rënë për të.

Në ato mbrëmje përkujtimore, mërgimi nuk ishte më vetëm vend i huaj. Ai shndërrohej në një copëz atdheu. Flamuri kuqezi, poezia, kënga dhe kujtimi i dëshmorëve krijonin një hapësirë ku shqiptarët ndiheshin të bashkuar, pavarësisht largësisë. Ishin çaste kur dhimbja bëhej forcë dhe kur kujtesa shndërrohej në rezistencë.

Sot, kur i kujtojmë ato mbrëmje, ato duken si rituale të shenjta të kujtesës kombëtare. Nuk ishin vetëm aktivitete kulturore apo politike; ishin forma mbijetese shpirtërore për një mërgatë që jetonte larg atdheut, por që e mbante Kosovën të gjallë në zemër përmes fjalës, poezisë, këngës dhe kujtimit të pavdekshëm të dëshmorëve të saj.

Një thirrje e tillë ishte organizuar edhe për heroin Fazli Grajçevci — një emër që në kujtesën e shqiptarëve tingëllonte si simbol i qëndresës, i sakrificës dhe i guximit përballë represionit. Ai ishte një nga ata bij të Kosovës që nuk pranuan ta përkulnin shpirtin para dhunës së pushtetit dhe që për këtë arsye u ndoqën, u burgosën dhe më në fund u flijuan nga makineria e errët e UDB-së serbe. Vdekja e tij në burg nuk ishte thjesht humbja e një njeriu; ishte plagë në ndërgjegjen e një populli të tërë dhe dëshmi tragjike e egërsisë së regjimit që përpiqej ta shuante çdo zë lirie.

Për ta nderuar kujtimin e tij, mërgimtarët shqiptarë kishin thirr një mbrëmje përkujtimore. Ishte një tubim ku nuk do të mblidheshin vetëm njerëz, por kujtime, lot, zemërim dhe krenari. Në sallën ku do të valonte flamuri kuqezi dhe ku fotografia e Fazliut do të qëndronte si një prani e heshtur, secili do të ndiente se po merrte pjesë në diçka më të madhe se një përkujtim — po merrte pjesë në një akt kujtese kombëtare dhe rezistence shpirtërore.

Emri i Fazli Grajçevcit do të përmendej me respekt të thellë, pothuajse me një solemnitet të shenjtë. Ai nuk shihej vetëm si viktimë e burgjeve jugosllave, por si një dëshmor i idealit të lirisë. Në fjalimet që do të mbaheshin atë natë, do të rrëfehej për jetën e tij, për përkushtimin ndaj çështjes kombëtare dhe për vuajtjet që kishte përjetuar në burgjet e errëta të UDB-së. Çdo fjali do të dukej sikur do të nxirrte nga heshtja jo vetëm historinë e tij, por edhe historinë e shumë shqiptarëve të tjerë që kishin kaluar nëpër të njëjtin ferr represioni.

Dhe, në ato çaste, mërgimtarët do të ndienin se dhimbja e Kosovës po merrte zë. Ata nuk mund ta ndryshonin atë që kishte ndodhur, nuk mund ta kthenin më Fazliun në jetë, por mund ta mbanin gjallë kujtimin e tij. Dhe kujtesa, në ato vite të vështira, ishte formë rezistence. Regjimi mund t’i burgoste trupat, mund t’i vriste patriotët, por nuk mund t’i zhdukte nga zemrat e popullit.

Në atë mbrëmje që ftonin organizatorët do të recitoheshin poezi kushtuar heroit, vargje të mbushura me mall, revoltë dhe krenari. Fjalët e poetëve do të bëheshin si një urë mes të gjallëve dhe të rënëve. Nëpër vargje, Fazliu do të shfaqej si biri i Kosovës që kishte hyrë në burg me idealin në zemër dhe kishte dalë prej tij vetëm si emër i pavdekshëm në kujtesën kombëtare.

Dhe në ato tubime kur nisnin këngët për dëshmorët, atmosfera bëhej edhe më e rëndë e më madhështore njëkohësisht. Zërat e mërgimtarëve do të dridheshin nga emocioni, ndërsa këngët për trimat e rënë do të mbushnin sallën me një ndjenjë krenarie dhe dhimbjeje të thellë. Në ato melodi do të dëgjohej jo vetëm historia e Fazli Grajçevcit, por historia e një populli të tërë që kishte mësuar ta mbante gjallë lirinë përmes kujtesës së bijve të vet.

Për shqiptarët në mërgim, këto përkujtimore kishin një kuptim të veçantë. Ato ishin mënyra për t’u treguar brezave se heronjtë nuk duhej të harroheshin dhe se sakrifica e tyre nuk ishte e kotë. Ishin çaste kur mërgimtarët, edhe pse larg Kosovës, ndiheshin më afër se kurrë me tokën e tyre, sepse përmes kujtimit të dëshmorëve rikthehej edhe vetë atdheu në zemrat e tyre.

Sot, kur përmendet emri i Fazli Grajçevcit dhe kujtohen ato mbrëmje përkujtimore, duket sikur rikthehet fryma e një kohe të mbushur me dhimbje, por edhe me idealizëm të pashuar. Ai mbetet një simbol i atyre që u flijuan për lirinë e Kosovës, ndërsa mbrëmjet e organizuara për të mbeten dëshmi se populli shqiptar, edhe në mërgim, nuk e la kurrë të vdiste kujtesën e heronjve të vet.

Thirrja për mbrëmjen përkujtimore fillonte:

“Thirrje

Mbrëmje përkujtimore

 Bashkatdhetarë!
Punëtorë mërgimtarë!
Vëllezër dhe motra!

Më 27 tetor 1984, organizohet Mbrëmje përkujtimore kushtuar mësuesit, poetit dhe militantit të Kosovës Fazli Grajçevcit, me rastin e njëzet vjetorit të vrasjes së tij në mënyrë mizore nga UDB-a.

Në këtë mbrëmje do të përkujtojmë këtë militant të shquar të popullit tonë, i cili luftoi me guxim e trimëri të rrallë, në një kohë kur populli shqiptar në Jugosllavi i ishin të mohuara të gjitha të drejtat më elementare kombëtare e demokratike, kështu shfrytëzohej dhe malltretohej nga shovinistët serbomëdhenjtë në mënyrë të pashembullt.

Fazli Grajçevci, bashkë edhe me revolucionar të tjerë, kërkoi me këmbëngulje që populli shqiptarë ti njihej e drejta e Flamurit Kombëtar. Pikërisht për këtë, ai u persekutua nga kriminelët e UDB-es dhe, më 17 gusht 1964 e mbytën duke e torturuar dhe masakruar në mënyrë barbare.

Armiku, me akte të tilla terrori kundër rinisë dhe inteligjencës shqiptare, nuk mund t’ia ndalonte hovin revolucionar, por, përkundrazi, ajo mori hov edhe më të madh. Me vetëdije të lartë patriotike dhe revolucionare, me trimëri e guxim, luftoi dhe lufton për të fituar të gjitha të drejtat që i takojnë. Populli shqiptar në Jugosllavi, më 1968 e fitoi Flamurin dhe Universitetin, njëkohësisht shtroi kërkesën për Republikën e Kosovës. Ai edhe njëherë u ngrit në këmbë më 1981 i bashkuar si një, për të realizuar këtë kërkesë të ligjshme të tij.

Kjo Mbrëmje Përkujtimore le të jetë edhe protestë kundër sulmeve shoviniste që po i bëhen Flamurit tonë kombëtar, që po përpiqen ta sakatosin Atë!

Fazli Grajçevci është simbol që na bashkon rreth Flamurit tonë kombëtar, i tillë do të jetë edhe këtë herë e gjithmonë!

 Ta ngrisim sa më lartë Flamurin me emrin e Fazli Grajçevcit!

Bashkatdhetarë!

Në këtë mbrëmje , do të flitet për jetën e tij, do të këndohen këngë, do të recitohen poezi, kushtuar jetës, veprës dhe rënies heroike birit të popullit, Fazli Graiçevcit, kështu do ta përkujtojmë me krenari dhe në mënyrë revolucionare veprën e tij të madhe për Kosovën tonë të shtrenjtë.

Lëvizja për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi

Mbrëmja mbahet: adresa…………………        ora……………. Dyseldorf (BDR)

 Thirrja për mbrëmjen përkujtimore fillonte me një ton të ngrohtë, vëllazëror dhe njëkohësisht solemn, sikur të donte t’i bashkonte të gjithë shqiptarët e mërguar rreth një kujtese të përbashkët dhe një dhimbjeje kolektive. Që në rreshtat e parë ndjehej fryma e kohës, ajo ndjenjë afërsie dhe solidariteti që mërgata shqiptare përpiqej ta ruante larg atdheut:

“Bashkatdhetarë!
Punëtorë mërgimtarë!
Vëllezër dhe motra!”

Këto thirrje nuk ishin thjesht fjalë hyrëse. Ato tingëllonin si një trokitje në zemrën e çdo shqiptari të larguar nga vendlindja. Në to kishte mall, afërsi dhe një përpjekje për t’i mbledhur të gjithë nën të njëjtin flamur kujtese e përgjegjësie kombëtare. Ishte sikur organizatorët të mos i thërrisnin vetëm njerëzit me emrin e tyre shoqëror, por me lidhjen më të thellë që i bashkonte: përkatësinë ndaj të njëjtit komb dhe ndaj së njëjtës plagë historike.

Veçanërisht prekëse ishte thirrja “Punëtorë mërgimtarë!”, sepse ajo përfshinte gjithë dramën e shqiptarëve të asaj kohe. Ata ishin njerëz që ditën e kalonin në fabrika, në punishte apo në kantiere të huaj, ndërsa mbrëmjeve jetonin me Kosovën në mendje dhe me mallin e atdheut në shpirt. Ishin punëtorë të lodhur nga jeta e mërgimit, por që nuk e kishin harruar asnjëherë dhimbjen e popullit të tyre.

Pastaj, me një ton solemn dhe të mbushur me respekt, thirrja njoftonte se më 27 tetor 1984 do të organizohej një mbrëmje përkujtimore kushtuar mësuesit, poetit dhe militantit të Kosovës, Fazli Grajçevcit, me rastin e njëzetvjetorit të vrasjes së tij mizore nga UDB-ja.

Vetë mënyra se si përmendej Fazliu tregonte madhështinë morale që ai kishte marrë në kujtesën e shqiptarëve. Ai nuk përshkruhej vetëm si një veprimtar politik. Përkundrazi, paraqitej në të gjitha dimensionet e shpirtit të tij: si mësues, si poet dhe si militant i çështjes kombëtare. Ishte një figurë që mishëronte dijen, artin dhe sakrificën njëkohësisht. Në emrin e tij bashkoheshin libri dhe rezistenca, poezia dhe revolta, fjala dhe qëndresa.

Mësues — sepse ai kishte ndriçuar mendjet dhe kishte mbjellë dashurinë për dijen në një kohë errësire politike. Poet — sepse kishte ditur ta shndërronte dhimbjen e popullit në vargje dhe ndjenjën kombëtare në art. Dhe militant — sepse nuk ishte mjaftuar vetëm me fjalën, por kishte hyrë në rrugën e rrezikshme të përkushtimit aktiv për lirinë e Kosovës.

Në thirrje përmendej edhe vrasja e tij mizore nga UDB-ja, dhe kjo fjali bartte mbi vete gjithë peshën tragjike të kohës. Nuk ishte vetëm një njoftim historik, ishte një kujtesë e egërsisë së pushtetit që nuk mjaftohej me heshtjen e kundërshtarëve, por kërkonte edhe zhdukjen e tyre fizike. Vdekja e Fazli Grajçevcit shfaqej si simbol i fatit të shumë patriotëve shqiptarë që u ndoqën, u burgosën dhe u flijuan sepse guxuan të ëndërronin lirinë.

Dhe sa domethënëse ishte që kjo mbrëmje përkujtimore organizohej pikërisht në mërgim. Larg Kosovës, larg vendit ku kishte jetuar dhe vepruar Fazliu, shqiptarët e shpërndarë nëpër Evropë përpiqeshin ta mbanin të gjallë kujtimin e tij. Ishte sikur mërgata të mos pranonte që harresa ta mbulonte emrin e tij. Përmes këtyre mbrëmjeve, ata e sillnin Fazliun sërish mes tyre — nëpër fjalime, poezi, këngë dhe lot.

Në ato tubime përkujtimore, kujtesa bëhej formë rezistence. Çdo fjalë e thënë për Fazli Grajçevcin ishte një sfidë ndaj pushtetit që kishte menduar se me vrasjen e tij do ta shuante edhe idealin që ai përfaqësonte. Por ndodhte e kundërta: sa më shumë kalonin vitet, aq më shumë figura e tij fitonte përmasë legjende në zemrat e shqiptarëve.

Sot, kur lexohen këto thirrje të vjetra, ato duken si jehonë e një kohe të mbushur me dhimbje, por edhe me besim të madh tek liria. Në to ndjehet mallkimi ndaj padrejtësisë dhe njëkohësisht krenaria për ata që ranë për atdheun. Dhe mbi të gjitha, ndihet zëri i një mërgate që, edhe pse larg Kosovës, vazhdonte ta mbante gjallë kujtesën e bijve të saj më të mirë, duke e shndërruar kujtimin e tyre në dritë për brezat që do të vinin.

Dhe më tej, thirrja vazhdonte me një ton të mbushur me respekt dhe dhimbje, duke e paraqitur Fazli Grajçevcin jo vetëm si një figurë të rëndësishme të rezistencës shqiptare, por si mishërim të vetë qëndresës së popullit shqiptar në kohët më të errëta të robërisë. Në ato rreshta ndihej qartë përpjekja për ta rikthyer para syve të mërgimtarëve figurën e tij si simbol të guximit dhe të dinjitetit kombëtar.

Shkruhej se në atë mbrëmje do të përkujtohej ky militant i shquar i popullit shqiptar, një njeri që kishte luftuar me trimëri të rrallë dhe me vendosmëri të palëkundur në një kohë kur shqiptari në Jugosllavi jetonte nën hijen e mohimit dhe të padrejtësisë. Nuk ishte një kohë e zakonshme, ishte një epokë kur popullit shqiptar i ishin mohuar pothuajse të gjitha të drejtat elementare kombëtare dhe demokratike. Ishte koha kur gjuha, identiteti dhe vetë dinjiteti shqiptar trajtoheshin me dyshim e shtypje nga pushteti.

Në ato vite të rënda, shqiptari jetonte si në një tokë të huaj brenda vendit të vet. I kufizuar në të drejta, i përjashtuar nga barazia dhe i nënshtruar ndaj kontrollit të vazhdueshëm politik, ai përballej çdo ditë me padrejtësinë e një sistemi që nuk e pranonte si të barabartë. Trakti përpiqej ta sillte këtë realitet para syve të mërgimtarëve dhe të brezit të ri, duke rikujtuar se shqiptarët në Jugosllavi jo vetëm që shfrytëzoheshin ekonomikisht, por edhe maltretoheshin në mënyrë çnjerëzore nga politika shoviniste serbomadhe.

Fjala “malltretohej” në atë tekst nuk ishte thjesht një përshkrim i dhunës fizike. Ajo bartte në vete gjithë poshtërimin, frikën dhe dhimbjen që përjetonte populli shqiptar në jetën e përditshme. Ishte dhuna e policisë, ishte ndjekja politike, ishte diskriminimi në shkolla, në punë dhe në institucione. Ishte ndjenja e vazhdueshme se shqiptari duhej të jetonte gjithmonë i heshtur dhe i nënshtruar.

Pikërisht në një kohë të tillë, figura e Fazli Grajçevcit merrte përmasa të jashtëzakonshme morale. Ai paraqitej si njeriu që nuk u tremb nga represioni, që nuk e uli kokën përballë padrejtësisë dhe që zgjodhi rrugën e rezistencës edhe pse e dinte se ajo mund ta çonte drejt burgut apo vdekjes. Në kujtesën e shqiptarëve, ai shfaqej si biri i një populli të shtypur që vendosi ta sfidonte errësirën me forcën e idealit.

Në ato mbrëmje përkujtimore, kur emri i tij përmendej mes flamujve dhe këngëve patriotike, mërgimtarët ndienin sikur po përkulnin kokën jo vetëm para një njeriu, por para një epoke të tërë sakrifice. Fazliu mishëronte atë brez shqiptarësh që jetuan mes survejimit, burgjeve dhe kërcënimeve, por që megjithatë nuk hoqën dorë nga ëndrra e lirisë.

Dhe sa prekëse është të mendosh se këto fjalë shqiptoheshin larg Kosovës, në sallat e mërgimit, nga njerëz që e kishin lënë vendlindjen për bukën e gojës, por jo për ta harruar atdheun. Përmes përkujtimit të Fazli Grajçevcit, ata në fakt po kujtonin plagën e të gjithë popullit shqiptar. Ata po i tregonin brezave se liria nuk mund të vinte si dhuratë, por si rrugë e mbushur me vuajtje, me burgje dhe me gjakun e njerëzve që kishin guxuar të thoshin jo.

Sot, kur lexohen këto rreshta, ato tingëllojnë si një dëshmi e gjallë e asaj kohe të rëndë. Në to ndjehet revolta kundër padrejtësisë, por edhe krenaria për ata që nuk u përkulën. Dhe mbi të gjitha, ato mbajnë gjallë kujtesën e njerëzve si Fazli Grajçevci — njerëz që, edhe pse u përpoqën t’i heshtnin me dhunë, vazhdojnë të flasin përmes historisë, kujtesës dhe respektit të popullit të tyre.

Në atë thirrje përkujtimore nuk mungonin as njoftimet themelore për jetën dhe veprimtarinë e Fazli Grajçevcit, sepse organizatorët dëshironin që brezat e rinj të mërgimtarëve dhe të gjithë pjesëmarrësit ta kuptonin jo vetëm emrin e tij, por edhe arsyen pse ai ishte shndërruar në simbol të qëndresës shqiptare. Nëpërmjet atyre rreshtave të shkurtër, por të mbushur me dhimbje e krenari, shpalosej historia e një njeriu që kishte guxuar të kërkonte diçka që për çdo popull të lirë është e natyrshme: të drejtën për ta mbajtur dhe nderuar flamurin e vet kombëtar.

Vijon