Bruksel, a po e financon problemin që thua se po përpiqesh ta zgjidhësh?

Serbia, fondet evropiane dhe dështimi i kushtëzimit: kur miliardat për reforma nuk po prodhojnë demokratizimin që premton politika e zgjerimit

Isuf B. Bajrami

Bashkimi Evropian ka investuar për vite me radhë para dhe kapital politik në transformimin e Serbisë. Logjika ka qenë e njohur: financimi i reformave, forcimi i institucioneve, sundimi i ligjit, demokratizimi dhe afrimi ekonomik do ta shtynin vendin drejt standardeve të Bashkimit Evropian dhe, në fund, drejt anëtarësimit. Instrumenti i Para-Anëtarësimit, IPA, është pikërisht krijuar për këtë qëllim: të financojë dhe të mbështesë reformat e vendeve që ndodhen në procesin e anëtarësimit.[1]

Serbia ka përfituar nga kjo politikë në përmasa që nuk mund të konsiderohen simbolike. Sipas Komisionit Evropian, vendimet e financimit të IPA III për periudhën 2021–2024 arrijnë në rreth 875 milionë euro. IPARD III i shton kësaj 288 milionë euro mbështetje evropiane për zhvillimin rural. Ndërkohë, në kuadër të Reform and Growth Facility, Serbia ka një alokim indikativ prej 1.586 miliardë eurosh, të lidhur me zbatimin e agjendës së reformave.[2] Këto kategori nuk janë të gjitha të njëjta dhe nuk përfaqësojnë automatikisht para të disbursuara; por së bashku tregojnë përmasën e marrëdhënies financiare që Bashkimi Evropian ka ndërtuar me Beogradin.

Problemi fillon pikërisht këtu.

Këto nuk janë vetëm para për zhvillim ekonomik. Një pjesë e rëndësishme e tyre është e lidhur drejtpërdrejt me reformimin e institucioneve, sundimin e ligjit, administratën publike, të drejtat themelore dhe përafrimin me standardet evropiane. Vetëm në paketën IPA III të viteve 2021–2024, Komisioni evidenton 30 milionë euro për forcimin e pavarësisë, efikasitetit dhe kompetencës së gjyqësorit dhe 43.5 milionë euro për administratën publike dhe menaxhimin e financave publike.[3] Pra, objektivi nuk ka qenë vetëm që Serbia të bëhet më e pasur; ka qenë që ajo të bëhet më evropiane në mënyrën se si funksionon shteti.

Pas vitesh financimi, bilanci politik nuk mund të matet më me numrin e projekteve të përfunduara. Duhet të matet me gjendjen e demokracisë dhe të institucioneve.

Dhe pikërisht këtu raportet e vetë Bashkimit Evropian japin një tablo shqetësuese.

Raporti i Komisionit Evropian për Serbinë i vitit 2025 vazhdon të evidentojë probleme serioze në sundimin e ligjit, të drejtat themelore dhe lirinë e shprehjes, ndërsa kërkon kthimin e prirjeve negative në këto fusha.[4] Parlamenti Evropian ka qenë edhe më i drejtpërdrejtë, duke vënë në dukje përkeqësimin e klimës demokratike, presionet mbi mediat e pavarura, opozitën dhe shoqërinë civile dhe progresin e kufizuar në disa fusha kyçe të procesit evropian.[5]

Kjo përbën një kontradiktë që Brukseli nuk mund ta kalojë vetëm me formulën se “reformat duhet të vazhdojnë”.

Nëse financimi evropian është një instrument për demokratizimin e Serbisë, atëherë pas kaq vitesh duhet të kërkohet edhe llogari për rezultatet e këtij investimi.

Përgjegjësia për gjendjen politike të Serbisë i takon para së gjithash autoriteteve serbe. Por kjo nuk e përjashton përgjegjësinë e Bashkimit Evropian për politikën që ndjek. BE-ja është ofruesi më i madh i asistencës financiare për Serbinë dhe partneri kryesor ekonomik i saj.[6] Kjo i jep Brukselit jo vetëm ndikim, por edhe një instrument të jashtëzakonshëm kushtëzimi.

Pyetja është nëse ky instrument po përdoret me forcën që kërkon vetë politika evropiane.

BE-ja nuk pretendon se fondet jepen pa kushte. Përkundrazi, Reform and Growth Facility është ndërtuar pikërisht mbi kushtëzimin. Fondet lidhen me përmbushjen e reformave të përcaktuara dhe, për Serbinë dhe Kosovën, me angazhimin konstruktiv në normalizimin e marrëdhënieve dhe zbatimin e detyrimeve të dialogut.[7] Komisioni ka publikuar madje vlerësimin e kushteve që çuan në lirimin e parë të fondeve për Serbinë në janar 2026.[8]

Por kushtëzimi financiar nuk mund të jetë vetëm një procedurë.

Një kusht që nuk prodhon kosto reale kur shkelet humbet gradualisht kuptimin e tij politik.

Këtu qëndron një prej dobësive më të mëdha të qasjes së Brukselit ndaj Beogradit. Raportet evropiane identifikojnë problemet, institucionet evropiane kërkojnë reforma, Parlamenti Evropian miraton rezoluta kritike, por marrëdhënia financiare me Serbinë vazhdon të jetë e madhe dhe strategjike.

Kjo i dërgon Beogradit një mesazh të dyfishtë: integrimi evropian kërkon reforma, por moskryerja e tyre nuk duket se e ndryshon në mënyrë proporcionale marrëdhënien financiare me Bashkimin.

Nuk është e vështirë të kuptohet se cili mesazh është më i fuqishëm për një qeveri që llogarit koston politike të vendimeve të saj.

Parlamenti Evropian e ka kuptuar këtë problem. Në raportin e tij për Serbinë, ai i kërkon Bashkimit Evropian të rishqyrtojë shkallën e asistencës financiare ndaj Serbisë nëse vazhdojnë mbështetja për ideologji antidemokratike dhe mos-përafrimi me masat kufizuese të BE-së dhe Politikën e Përbashkët të Jashtme dhe të Sigurisë.[9]

Ky qëndrim është politikisht i rëndësishëm sepse e pranon atë që shpesh humbet në gjuhën teknike të zgjerimit: paratë evropiane dhe sjellja politike e një vendi kandidat nuk mund të trajtohen si dy botë të ndara.

Nëse sjellja politike është aq problematike sa Parlamenti Evropian kërkon rishikimin e asistencës financiare, atëherë asistenca financiare duhet të jetë realisht e ndjeshme ndaj kësaj sjelljeje. Përndryshe, paralajmërimi mbetet deklarativ.

Serbia paraqet një rast veçanërisht të vështirë edhe për shkak të marrëdhënieve të saj me Rusinë. Komisioni dhe Parlamenti Evropian kanë dokumentuar vazhdimisht se Serbia nuk është përafruar me sanksionet e BE-së ndaj Rusisë. Në të njëjtën kohë, Beogradi vazhdon të ruajë marrëdhënie të afërta politike dhe ushtarake me Moskën.[10]

Kjo nuk është një mosmarrëveshje e zakonshme mes një vendi kandidat dhe Bashkimit Evropian. Pas pushtimit rus të Ukrainës, politika ndaj Rusisë është bërë një prej vijave kryesore të sigurisë evropiane. Për një shtet që pretendon anëtarësimin në BE, refuzimi për t’u përafruar me një prej politikave më të rëndësishme të përbashkëta të Bashkimit nuk mund të trajtohet si një diferencë periferike.

Megjithatë, Serbia vazhdon të përfitojë nga instrumentet evropiane të financimit dhe integrimit.

Këtu shfaqet një tjetër problem i kushtëzimit: BE-ja po kërkon nga Serbia që të afrohet me Evropën, ndërsa po toleron një hapësirë të konsiderueshme politike për Beogradin që të mos përafrohet me Evropën në një çështje strategjike.

Parlamenti Evropian ka kërkuar gjithashtu transparencë për Qendrën Ruso-Serbe në Nish dhe ka bërë thirrje për përfundimin e bashkëpunimit ushtarak me Rusinë.[11] Nuk ka arsye që kjo strukturë të etiketohet si “bazë ruse” pa prova të tilla. Dokumentacioni ekzistues mjafton për një kritikë më serioze: një strukturë e krijuar në kuadër të bashkëpunimit ruso-serb vazhdon të jetë objekt shqetësimi për një institucion të BE-së, ndërsa transparenca mbi aktivitetet e saj kërkohet publikisht.

Kjo duhet të ishte pjesë e politikës së kushtëzimit, jo vetëm pjesë e listës së shqetësimeve në raportet vjetore.

Edhe industria serbe e armëve e bën marrëdhënien Beograd–Bruksel edhe më komplekse. Parlamenti Evropian ka marrë në konsideratë faktin se Serbia ka eksportuar municion që ka përfunduar në Ukrainë përmes vendeve të tjera, ndërsa njëkohësisht nuk është përafruar me sanksionet e BE-së ndaj Rusisë.[12] Kjo tregon se Serbia ndjek një politikë shumë pragmatike, duke ruajtur njëkohësisht kanalet me Moskën dhe marrëdhëniet ekonomike e politike me Perëndimin.

Problemi i Brukselit është se kjo politikë pragmatike serbe duket se ka më shumë fleksibilitet sesa politika evropiane ndaj saj.

Në marrëdhënien me Kosovën, çështja bëhet edhe më e ndjeshme.

BE-ja ka investuar një kapital të jashtëzakonshëm politik në dialogun Kosovë–Serbi. Marrëveshjet e dialogut përmbajnë detyrime konkrete dhe vetë mekanizmi i ri financiar evropian e lidh mbështetjen me angazhimin konstruktiv në normalizim.[13] EEAS ka konfirmuar gjithashtu se financimi nga Serbia për institucionet e mbështetura nga Serbia në Kosovë është trajtuar në dialog.[14]

Kjo nuk e bën të paligjshme çdo formë të mbështetjes financiare të Serbisë për serbët e Kosovës. Çështja është tjetër: çfarë statusi politik dhe institucional i jep BE-ja kësaj mbështetjeje dhe sa konsekuent është kushtëzimi evropian kur ajo lidhet me strukturat që funksionojnë jashtë kornizës institucionale të Kosovës?

Kjo pyetje bëhet veçanërisht e rëndësishme kur marrëveshjet e vetë dialogut parashikojnë pasoja për moszbatimin e detyrimeve, përfshirë lidhjen me proceset e integrimit dhe ndihmën financiare.[15]

Nëse ky parim është serioz, ai duhet të zbatohet seriozisht.

Nëse nuk zbatohet në mënyrë të barabartë dhe të parashikueshme, atëherë politika e kushtëzimit humbet një pjesë të legjitimitetit të saj.

Këtu qëndron edhe problemi i perceptimit në Kosovë: Bashkimi Evropian kërkon zbatim të marrëveshjeve, por mënyra se si i shpërndan kostot dhe përfitimet politike e financiare ndërmjet palëve shpesh perceptohet si asimetrike. Një politikë e jashtme që kërkon të ndërtojë besim në rajon nuk mund ta injorojë këtë perceptim.

BE-ja nuk mund të kërkojë nga Kosova dhe Serbia të njëjtin standard dhe pastaj të krijojë përshtypjen se pasojat për mosrespektimin e atij standardi varen nga pesha politike e palës.

Barazia e standardit është pjesë e vetë standardit evropian.

Problemi më i madh i kësaj politike nuk është ekzistenca e fondeve. Fondet evropiane për Serbinë janë të nevojshme nëse synimi është transformimi i saj. Problemi është se financimi është bërë shumë më i dukshëm sesa kushtëzimi.

BE-ja ka krijuar mekanizma të sofistikuar për financimin e reformave, por ndikimi politik i këtyre mekanizmave mbetet i diskutueshëm nëse një qeveri mund të vazhdojë të marrë përfitime të konsiderueshme ndërsa vetë institucionet evropiane dokumentojnë probleme të përsëritura në demokraci, media, sundimin e ligjit dhe politikën e jashtme.

Një projekt i përfunduar nuk është domosdoshmërisht një reformë e suksesshme. Një institucion i financuar nuk është domosdoshmërisht institucion i pavarur. Një sistem i pajisur me teknologji të re nuk është domosdoshmërisht sistem më demokratik. Dhe miliona euro të kontraktuara nuk janë dëshmi se objektivi politik është arritur.

Kjo është ajo që politika e zgjerimit duhet ta ketë si masë kryesore: rezultatin, jo vetëm shpenzimin.

Nëse pas viteve të asistencës evropiane një vend vazhdon të ketë probleme themelore me demokracinë, sundimin e ligjit dhe lirinë e medias, atëherë është e pamjaftueshme të përgjigjesh me një tjetër program asistence dhe një tjetër listë rekomandimesh.

Duhet ndryshuar mënyra se si përdoret fuqia financiare.

Nëse reforma e drejtësisë dështon, fondet për reformën e drejtësisë duhet të lidhen me rezultate më të matshme. Nëse administrata mbetet e politizuar, asistenca për administratën nuk mund të konsiderohet automatikisht sukses. Nëse standardet demokratike përkeqësohen, politika financiare duhet ta ndiejë këtë përkeqësim. Nëse një kandidat nuk përafrohet me politikën e jashtme të BE-së në çështje strategjike, kjo duhet të ketë peshë reale në marrëdhënien e tij me Bashkimin.

Përndryshe, BE-ja rrezikon të krijojë një paradoks të rrezikshëm: të financojë kapacitetin institucional të një shteti pa pasur ndikim të mjaftueshëm mbi mënyrën se si ai shtet e përdor atë kapacitet.

Kjo nuk është vetëm çështje e Serbisë.
Është çështje e kredibilitetit të vetë politikës evropiane të zgjerimit.

Sepse nëse qytetarëve të vendeve kandidate u thuhet se anëtarësimi kërkon demokraci, sundim të ligjit, të drejta themelore, përafrim me politikën e jashtme dhe respektim të marrëveshjeve, atëherë këto kërkesa duhet të jenë më shumë se kapituj në raporte vjetore. Ato duhet të kenë pasoja të matshme në marrëdhëniet politike dhe financiare.

Pikërisht këtu BE-ja duhet të jetë më e ashpër me veten.

Nuk është e mjaftueshme që Brukseli të identifikojë problemin në raportet e tij. Nuk është e mjaftueshme që Parlamenti Evropian të kërkojë rishikimin e asistencës. Nuk është e mjaftueshme që Komisioni të publikojë mekanizma kushtëzimi.

Kushtëzimi duhet të funksionojë.
Nëse jo, atëherë fondet evropiane humbin një pjesë të fuqisë së tyre transformuese dhe kthehen në një politikë financimi që bashkëjeton me dështimin e reformave.

Kjo është arsyeja pse çështja nuk mund të reduktohet në pyetjen nëse Serbia meriton apo jo paratë e BE-së.
Çështja është më e drejtpërdrejtë: a po e përdor Bashkimi Evropian fuqinë e tij financiare për të prodhuar ndryshimin politik që vetë e kërkon nga Serbia?

Nëse përgjigjja është po, rezultatet duhet të jenë të dukshme në demokraci, institucione, sundim të ligjit, media dhe politikën e jashtme.
Nëse përgjigjja është jo, atëherë Brukseli nuk mund të vazhdojë ta trajtojë problemin vetëm si dështim të Beogradit.

Sepse Serbia është përgjegjëse për politikën e saj.
Por Bashkimi Evropian është përgjegjës për politikën që zgjedh ndaj Serbisë.

Dhe kur një politikë financiare e ndërtuar për demokratizim bashkëjeton për vite me radhë me probleme të dokumentuara të demokratizimit, përgjegjësia nuk mbaron te përfituesi i fondeve.

Ajo arrin edhe te financuesi.
Brukseli nuk mund të kërkojë pafundësisht të njëjtin rezultat duke përdorur të njëjtin instrument dhe duke pritur që një ditë rezultati të jetë ndryshe.

Nëse Serbia nuk ndryshon, atëherë duhet të ndryshojë edhe politika e Brukselit.
Përndryshe, pyetja mbetet e pashmangshme:
Bruksel, a po e financon problemin që thua se po përpiqesh ta zgjidhësh?

Fusnota,

[1] European Commission, Overview – Instrument for Pre-accession Assistance (IPA). IPA është instrumenti i BE-së për mbështetjen financiare dhe teknike të reformave në vendet e procesit të zgjerimit.

[2] European Commission, Serbia Report 2025, 4 November 2025. Raporti dokumenton €875 milionë IPA III sipas vendimeve të financimit 2021–2024, €288 milionë për IPARD III dhe një alokim indikativ prej €1.586 miliardë nën Reform and Growth Facility.

[3] European Commission, Ongoing EU support for Serbia, 2024. Dokumenti specifikon €30 milionë për forcimin e gjyqësorit dhe €43.5 milionë për administratën publike dhe menaxhimin e financave publike.

[4] European Commission, Serbia Report 2025, 4 November 2025.

[5] European Parliament, Report on the 2023 and 2024 Commission reports on Serbia, A10-0072/2025.

[6] European Commission, Ongoing EU support for Serbia. BE-ja përshkruhet si ofruesi më i madh i asistencës financiare për Serbinë.

[7] European Commission, Serbia Report 2025. Reform and Growth Facility lidh disbursimin me përmbushjen e kushteve të Reform Agendës, përfshirë për Serbinë dhe Kosovën angazhimin konstruktiv në normalizim.

[8] European Commission, Commission Implementing Decision of 12 January 2026 on approving the first release of funds to Serbia under the Reform and Growth Facility for the Western Balkans, publikuar 15 January 2026.

[9] European Parliament, Report on the 2023 and 2024 Commission reports on Serbia, A10-0072/2025. Parlamenti Evropian kërkon rishqyrtimin e shkallës së asistencës financiare ndaj Serbisë në rrethana të caktuara të vazhdimit të mospërputhjes me politikën e BE-së.

[10] European Commission, Serbia Report 2025; European Parliament, Report on the 2023 and 2024 Commission reports on Serbia, A10-0072/2025.

[11] European Parliament, Report on the 2023 and 2024 Commission reports on Serbia, A10-0072/2025.

[12] Po aty.

[13] European Commission, Serbia Report 2025.

[14] European External Action Service, dokumentet dhe deklaratat e dialogut Kosovë–Serbi mbi financimin e institucioneve të mbështetura nga Serbia në Kosovë.

[15] European External Action Service, Implementation Annex to the Agreement on the Path to Normalisation between Kosovo and Serbia, mbi pasojat e mosrespektimit të detyrimeve, përfshirë proceset e integrimit dhe ndihmën financiare.

Prishtinë, 29.08.2026