[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)
Kurbeti – plagë e rëndë për shqiptarët
Në panoramën e përvojave shoqërore të shqiptarëve në ish-Jugosllavi, kurbeti shfaqet si një nga plagët më të thella, më të gjata dhe më të dhimbshme, jo vetëm në kuptimin ekonomik, por edhe në atë njerëzor, kulturor dhe identitar. Ai nuk përkufizohet thjesht si lëvizje e lirë e individëve drejt vendeve të punës, por si një proces i imponuar nga kushtet e padrejta, ku emigrimi kthehet në domosdoshmëri dhe jo në zgjedhje. Pikërisht këtë dimension e nënvizon autori i broshurës, i cili i kushton një trajtim të veçantë dhe të ngjeshur fenomenit në shkrimin “Kurbeti – plagë e rëndë për shqiptarët”, duke e paraqitur atë si shenjë të një krize strukturore dhe si pasojë e një rendi që nuk ofronte perspektivë të qëndrueshme për punësim e jetë dinjitoze brenda vendit.
Në këtë interpretim, kurbeti nuk lind në boshllëk. Ai ndërtohet mbi një terren të përgatitur nga papunësia e lartë, nga mungesa e zhvillimit, nga struktura e pafavorshme ekonomike dhe nga një sistem që, sipas autorit, e prodhonte në mënyrë të qëllimshme varfërinë relative të Kosovës. Kur njeriu nuk gjen punë, nuk gjen siguri dhe nuk gjen mundësi për t’u ngritur socialisht, migrimi shndërrohet në strategji mbijetese. Mirëpo, ajo që e bën këtë plagë edhe më të rëndë, në argumentimin e autorit, është fakti se sistemi jugosllav, i përshkruar si “okupues”[1], jo vetëm që nuk e ndalonte rrjedhjen e njerëzve drejt kurbetit, por e stimulonte atë në mënyrë sistematike, duke e shndërruar emigrimin në një valvul shkarkuese të krizës së brendshme.
Autori sugjeron se kjo nxitje nuk ishte thjesht pasojë e një paaftësie qeverisëse për të krijuar vende pune, por një praktikë e ndërgjegjshme politike dhe ekonomike. Në këtë kuadër, Jugosllavia paraqitet si një aktor që, me një “dinakëri” të veçantë, e shndërroi fuqinë punëtore shqiptare të Kosovës në një mall të eksportueshëm për tregjet e punës në Perëndim. Kjo do të thotë se emigrimi nuk shihej vetëm si lëvizje spontane e individëve, por si kanalizim i kontrolluar i burimeve njerëzore drejt vendeve të zhvilluara, ku kërkesa për punë të lirë ishte e lartë. Në një lexim të ekonomisë politike, kjo nënkupton një proces ku kostoja e rritjes dhe formimit të fuqisë punëtore (arsimimi bazë, riprodhimi social, mirëqenia minimale) mbetet në vendin e origjinës, ndërsa përfitimi ekonomik i punës së saj realizohet në vendet pritëse.
Sipas autorit, ky mekanizëm kishte edhe një qëllim të dyfishtë brenda federatës. Së pari, emigrimi masiv shërbente si mënyrë për ta “ulur” papunësinë e brendshme, jo duke krijuar vende të reja pune, por duke e zhvendosur tepricën e fuqisë punëtore jashtë vendit. Kjo është një zgjidhje e rreme, sepse statistika përmirësohet, por shkaqet mbeten të pandryshuara. Së dyti, dhe më i rëndësishmi në argumentimin e tekstit, kurbeti kishte një dimension të qartë politik e demografik, duke nxitur largimin e shqiptarëve, synohej dobësimi i elementit shqiptar në Kosovë[2]. Pra, emigrimi interpretohet si instrument indirekt i politikave të kontrollit, jo përmes dhunës së drejtpërdrejtë, por përmes krijimit të kushteve që e bëjnë qëndrimin të vështirë dhe largimin “të arsyeshëm” në sytë e individit.
Në një vështrim analitik, tragjedia e kurbetit qëndron pikërisht te ky dyzim i dhimbshëm, nga njëra anë, ai premton shpëtim ekonomik, paga më të mira dhe mundësi për ta mbështetur familjen, nga ana tjetër, ai kërkon një çmim të lartë shoqëror—ndarjen e familjeve, shkëputjen nga vendlindja, cenimin e vazhdimësisë kulturore dhe një jetë të përjetuar mes mallit dhe pasigurisë. Kurbeti, në këtë kuptim, nuk është vetëm largim fizik, është një gjendje e zgjatur e mungesës, e pritjes dhe e boshllëkut që lë pas vetes.
Prandaj, në interpretimin e autorit, kurbeti del si një pasqyrë e një sistemi që nuk e menaxhon krizën përmes zhvillimit të brendshëm, por përmes eksportimit të njerëzve. Ai është plagë sepse e transferon barrën e mbijetesës te individi dhe familja, ndërkohë që sistemi e përdor këtë rrjedhje si zgjidhje politike, për të “rregulluar” papunësinë në letër dhe për të ndikuar në përbërjen shoqërore e demografike të Kosovës. Në këtë mënyrë, kurbeti shndërrohet në një fenomen ku ekonomia, politika dhe fati njerëzor ndërthuren, duke e bërë atë jo vetëm një kapitull të dhimbshëm të historisë sociale, por edhe një dëshmi të mekanizmave me të cilët pabarazia prodhohet dhe mirëmbahen në kohë.
Autori e problematizon mënyrën se si pushteti i kohës përpiqej ta paketonte emigrimin e shqiptarëve drejt Perëndimit si një “të mirë” të madhe, thuajse si një favor shtetëror që u bëhej atyre. Në këtë narrativë zyrtare, punësimi jashtë vendit paraqitej si mundësi shpëtimi dhe si dëshmi e kujdesit institucional ndaj popullsisë shqiptare. Mirëpo, sipas këndvështrimit kritik të tekstit, kjo paraqitje ishte në thelb mashtruese, ajo synonte ta shndërronte një fenomen të rëndë shoqëror—largimin e detyruar nga varfëria dhe papunësia—në një sukses propagandistik, duke i fshehur kostot reale që njerëzit i paguanin me trup, me mendje dhe me jetën e tyre familjare.
Në vend që të sillte “të mira” për shqiptarët hallexhinj të Kosovës, ky proces, i përshkruar nga autori si një formë tregtie kriminale me fuqinë punëtore, prodhonte pasoja të dhimbshme dhe shpesh të padukshme për opinionin brenda vendit. Ajo që në dokumente apo në deklarata politike mund të tingëllonte si “punësim” dhe “mundësi”, në realitet përkthehej në vuajtje të mëdha fizike dhe psikike, në një jetë të ndërtuar mbi lodhje të vazhdueshme, mbi izolim shoqëror dhe mbi ndjenjën e përhershme të përjashtimit. Shqiptarët, të shpërndarë nëpër vende të huaja “në katër anët e botës”, përjetonin largësinë jo vetëm si distancë gjeografike, por si zbrazëti sociale, pa rrjet mbështetës, pa familjarë pranë dhe shpesh pa një komunitet të organizuar që do t’u lehtësonte integrimin.
Teksti e përshkruan botën e punës ku ata përfshiheshin si një botë “në fundin e hierarkisë” së tregut të punës në vendet pritëse. Shqiptarët, sipas autorit, punonin shpesh në sektorë që vendasit i shmangnin: në fabrika kimike dhe ambiente me rrezikshmëri të lartë, në punë jashtëzakonisht të rënda fizikisht, në turne të gjata dhe në kushte ku standardet e sigurisë shpesh mbeteshin formale. Ky lloj përqendrimi i emigrantëve në punët më të vështira nuk është i rastësishëm. Ai flet për mënyrën se si sistemi i punës në vendet pritëse i sistemon të ardhurit në segmente ku kërkohet punë e lirë, e zëvendësueshme dhe me pak fuqi negociuese. Në këtë kontekst, edhe pagesat përshkruhen si diskriminuese, jo vetëm më të ulëta, por edhe të shoqëruara me praktika shfrytëzimi “pa mëshirë”[3], ku përpjekja e punëtorit nuk reflektohej në trajtim të barabartë.
Një element thelbësor që autori e vë në qendër është cenueshmëria e emigrantit për shkak të mungesës së njohjes së gjuhës dhe të rregullave juridike e shoqërore të vendit pritës. Kur një punëtor nuk e kupton mirë gjuhën, nuk i njeh të drejtat e tij, nuk di si funksionojnë kontratat, sigurimet, inspektoratet apo sindikatat, atëherë ai hyn në një marrëdhënie pune ku pabarazia është e strukturuar- punëdhënësi ka informacion, lidhje dhe autoritet, punëtori ka vetëm nevojën e urgjencës për të punuar. Në një situatë të tillë, shfrytëzimi bëhet i lehtë dhe shpesh i padukshëm, sepse vetë viktima e ka të vështirë ta artikulojë padrejtësinë, ta dëshmojë apo ta kundërshtojë në mënyrë institucionale. Prandaj, autori e përshkruan këtë si vendosje në pozita “shfrytëzimi marramendës”, një formë asimetrie ku punëtori është i pambrojtur dhe i detyruar ta pranojë pothuaj çdo kusht vetëm për të siguruar ekzistencën.
Përveç punës së rëndë, teksti ndalet edhe te kushtet e banimit, të cilat përforcojnë dimensionin e poshtërimit social. Shqiptarët e emigruar, sipas përshkrimit, jetonin në baraka, pa kushte normale për jetesë—një detaj që e çon analizën përtej vendit të punës dhe e vendos në hapësirën e jetës së përditshme. Banimi i tillë nënkupton një standard të ulët higjiene, mungesë privatësie, pasiguri dhe, mbi të gjitha, një jetë të organizuar rreth idesë së përkohshmërisë, sikur njeriu është aty vetëm “për ta duruar”, jo për të ndërtuar jetë. Kështu, kurbeti shfaqet jo si aventurë për përmirësim, por si ekzistencë e vështirë, ku “të jetosh” reduktohet shpesh në “të mbijetosh”.
Në kulm të kësaj qasjeje, autori vendos një pohim me ngarkesë të thellë emocionale dhe njëkohësisht analitike. Kurbetin mund ta mendojë kushdo, por ta përjetosh është një tmerr i vërtetë. Ky formulim sugjeron hendekun ndërmjet imagjinatës dhe realitetit, ndërmjet idesë së “daljes për të punuar”[4] dhe përvojës konkrete të lodhjes, vetmisë, diskriminimit dhe jetës në kushte të pafavorshme. Në këtë mënyrë, kurbeti nuk paraqitet vetëm si fenomen ekonomik i migrimit të punës, por si përvojë e një dëmtimi shoqëror, një gjendje ku individi e fiton bukën në largësi, por e paguan çmimin me shpërbërje të jetës familjare, me sakrifica të mëdha personale dhe me një ekzistencë që shpesh i ngjan një forme të heshtur dhune strukturore.
Në përfundim, teksti rrëzon narrativën zyrtare të “të mirës” shtetërore dhe e zëvendëson atë me një lexim kritik të kurbetit si proces shfrytëzimi dhe margjinalizimi. Punësimi në Perëndim, në këtë interpretim, nuk ishte dhuratë, por rrugë e imponuar nga rrethanat, jo shenjë mirëqenieje, por simptomë e krizës; jo integrim dinjitoz, por vendosje në skajet më të ashpra të tregut të punës dhe të kushteve të jetesës. Kështu, kurbeti shfaqet si një realitet ku njeriu, për ta mbajtur familjen, detyrohet të jetojë larg saj—dhe ku premtimi i “punës” shpesh shndërrohet në përvojë të rëndë dhe të dhimbshme të mërgimit.
Autori e zgjeron këndvështrimin mbi migrimin e shqiptarëve duke vënë në pah se “kurbeti” dhe largimi nuk merrnin vetëm formën e emigrimit jashtë kufijve të Jugosllavisë, po aq i rëndësishëm ishte edhe emigrimi i brendshëm, pra zhvendosja e shqiptarëve nga Kosova drejt republikave të tjera brenda federatës—si Sllovenia, Kroacia, Serbia, Maqedonia e hapësira të tjera urbane. Ky proces paraqitet si një lloj “kurbeti i brendshëm”, i cili, sipas përshkrimit, nuk ishte aspak më i lehtë se ai ndërkombëtar. Edhe pse fizikisht brenda të njëjtit shtet, përjetimi social, ekonomik dhe psikologjik i emigrantit shqiptar mbetej i rëndë, ai mbartte me vete varfërinë, pasigurinë dhe stigma-n e të qenit i huaj në një mjedis që shpesh nuk e pranonte si të barabartë.
Në këtë kontekst, autori ndalet te ekzistenca e asaj që e quan “treg i zi” i shitjes së fuqisë punëtore shqiptare në qendrat kryesore të ish-Jugosllavisë—Beograd, Shkup, Zagreb, Lubjanë, si edhe qytete të tjera. Kjo metaforë e “tregut” nuk është vetëm figurë stilistike, por shënjon një realitet ku puna nuk ndërmjetësohej përmes institucioneve të rregullta të punësimit, kontratave të garantuara dhe të drejtave sociale, por përmes marrëdhënieve informale, të pabarabarta dhe shpesh poshtëruese. Punëtori shqiptar, i shtyrë nga nevoja dhe nga mungesa e alternativave, paraqitet si i detyruar të dalë herët në mëngjes në vende të caktuara, i pajisur me mjete pune—lopata, kazma, shata—për të pritur mundësinë e një angazhimi ditor. Ky imazh e zhvendos punën nga një raport ligjor e social në një skenë të zhveshur të mbijetesës. Njeriu del si të ishte në ankand, jo si qytetar që kërkon të drejtën e punës.
Përshkrimi i procesit të përzgjedhjes e intensifikon kritikën sociale të autorit. Ai e paraqet punëdhënësin—“zotërinë”—si figurë që vjen dhe zgjedh punëtorin sipas kriterit të fuqisë fizike dhe moshës së re, duke e sjellë analogjinë me kohën e skllavërisë. Edhe nëse kjo analogji është polemike dhe e ngarkuar emocionalisht, ajo synon të komunikojë thelbin e marrëdhënies. Një raport dominimi ku punëtori është i zëvendësueshëm, i pambrojtur dhe pa fuqi negociuese. Në një marrëdhënie të tillë, çështja e pagës nuk shfaqet si rezultat i marrëveshjes së drejtë, por si akt arbitrar. Autori sugjeron se në fund të ditës punëtorit i jepet “krejt pak”, shpesh duke u justifikuar me “njëmijë e një gabime” gjatë orarit të punës. Këtu, kritika nuk ka të bëjë vetëm me nivelin e pagesës, por me mungesën e standardeve të një tregu të rregulluar pune—mungesën e kontratës, të mbrojtjes ligjore, të kontrollit të kushteve të punës dhe të mekanizmave të ankesës.
Në plan më të gjerë, autori e lidh këtë realitet me politikat e kohës, duke përmendur se në ish-Jugosllavi ishte miratuar një plan që synonte punësimin e sa më shumë shqiptarëve në vende të ndryshme të federatës. Në formë të jashtme, ky plan mund të interpretohej si masë për të zbutur papunësinë në Kosovë—një lloj “shpërndarjeje” të fuqisë punëtore atje ku kishte nevojë për punë. Mirëpo, autori e kundërshton këtë interpretim duke sugjeruar se “e vërteta qëndronte diku tjetër”[5], sipas tij, ky mobilitet i nxitur nuk kishte vetëm motiv ekonomik, por bartte edhe funksione politike e demografike.
Sipas këtij argumentimi, zhvendosja e shqiptarëve jashtë Kosovës mund të shërbente si mekanizëm për përshpejtimin e asimilimit të tyre në mjedise ku ata ishin minoritet, të ekspozuar ndaj presioneve kulturore, gjuhësore dhe shoqërore. Paralelisht, largimi i popullsisë shqiptare krijonte hapësirë për një proces tjetër—kolonizimin më të shpejtë të Kosovës me popullsi sllave. Kështu, emigrimi i brendshëm shndërrohet në instrument të dyfishtë: nga njëra anë, e “shkarkon” Kosovën nga presioni i papunësisë duke e eksportuar fuqinë punëtore, nga ana tjetër, e dobëson atë në planin demografik dhe e hap rrugën për ndryshime të reja në përbërjen e asaj popullate.
Në një lexim më analitik, ky punim ndërton një tezë të fortë: migrimi i brendshëm i shqiptarëve nuk ishte thjesht lëvizje spontane drejt vendeve ku kishte punë, por proces i formësuar nga struktura e krizës dhe nga politika e pushtetit. Ai prodhoi një klasë punëtorësh të cenueshëm, të vendosur në ekonomi informale dhe të ekspozuar ndaj shfrytëzimit, ndërkohë që shërbeu si mekanizëm i ristrukturimit social e demografik. Prandaj, edhe pse brenda kufijve të së njëjtës federatë, “kurbeti” i brendshëm mbetej një përvojë e vështirë, me elemente të poshtërimit social dhe të pasigurisë së përhershme—një jetë ku puna kërkohej çdo mëngjes si favor dhe ku dinjiteti shpesh varej nga vullneti arbitrar i të tjerëve.
Në argumentimin e autorit, varfëria dhe papunësia në Kosovë nuk paraqiten si fenomene të izoluara, por si realitete masive, të përhapura gjerësisht në strukturën shoqërore dhe familjare. Për ta bërë këtë të dukshme, ai mbështetet në të dhëna konkrete që përshkruajnë jo thjesht numrin e individëve pa punë, por gjendjen e tërë familjeve—si njësi sociale ku mospunësimi, mungesa e pronës dhe pamundësia për të siguruar jetesë bazike bashkohen në një gjendje të vazhdueshme mjerimi.
Sipas të dhënave të paraqitura, në Kosovë gjendeshin rreth 60.000 familje me afërsisht 420.000 anëtarë, të cilat nuk kishin asnjë person të punësuar dhe asnjë pëllëmbë tokë të punueshme[6]. Kjo është një tablo e dyfishtë e privimit: mungesa e punësimit formal, nga njëra anë, dhe mungesa e burimit alternativ të jetesës (tokës bujqësore), nga ana tjetër. Në një shoqëri ku bujqësia shpesh shërben si rrjet sigurie për familjet e papuna, mungesa e tokës e heq edhe këtë mundësi minimale vetë mbështetjeje. Kështu, këto familje paraqiten të zhveshura nga të dy shtyllat kryesore të mbijetesës: të ardhurat nga puna dhe prodhimi i vetëkonsumit.
Në këtë sfond, autori e përdor këtë fakt si kundërargument ndaj deklarimeve zyrtare të pushtetit, të cilat përpiqeshin ta minimizonin përmasën e papunësisë duke pretenduar se “vetëm” 85.000 persona ishin të papunë. Përmes një llogaritjeje të thjeshtë por domethënëse, ai demonstron se këto shifra nuk mund të qëndrojnë, sepse realiteti social e rrëzon vetvetiu një pretendim të tillë. Në 420.000 anëtarë të këtyre 60.000 familjeve, rreth 54% konsideroheshin të aftë për punë—pra, në numër absolut rreth 226.800 persona. Po nëse këta janë “të aftë për punë” dhe në familjet e tyre nuk ka asnjë të punësuar, del se ky kontingjent përbën një masë të madhe njerëzish jashtë punësimit. Me fjalë të tjera, vetëm brenda kësaj kategorie familjesh, numri i të papunëve e tejkalon shifrën e shpallur zyrtarisht prej 85.000 me rreth 2.7 herë[7]. Kjo jo vetëm e vë në dyshim vërtetësinë e statistikave zyrtare, por sugjeron se në mënyrë metodike po maskohej shkalla reale e papunësisë dhe varfërisë.
Tabloja e mjerimit social zgjerohet edhe më tej kur përmenden të dhënat e gazetës “Rilindja”. Sipas saj, ekzistonin rreth 40.000 familje të tjera, me afërsisht 300.000 anëtarë, të cilat ndonëse kishin “dikë në punë”, përsëri nuk kishin as banesë dhe as tokë të punueshme. Ky detaj është i rëndësishëm, sepse tregon se edhe punësimi—kur ekzistonte—nuk garantonte domosdoshmërisht një jetë normale. Pra, kemi një shtresë të gjerë familjesh që, edhe me një të punësuar, mbeten në kushte të pasigurisë elementare, pa strehim të qëndrueshëm dhe pa burim të vetëprodhimit ushqimor. Kjo e bën varfërinë jo vetëm çështje të mungesës së punës, por edhe të pamjaftueshmërisë së të ardhurave, të ultësisë së pagave dhe të mungesës së politikave sociale që do të duhej të amortizonin goditjet ekonomike.
Duke i bashkuar këto dy kategori—60.000 familje pa asnjë të punësuar dhe 40.000 familje me të ardhura të pamjaftueshme e pa kushte bazike—autori arrin në një përfundim të fortë: rreth 100.000 familje, që përfaqësojnë afërsisht 700.000 banorë, përbënin një segment kolosal të shoqërisë kosovare. Këta 700.000 banorë, sipas vlerësimit të tij, përbënin rreth 44% të popullsisë së Kosovës dhe jetonin ose pa të ardhura fare, ose me të ardhura aq të pamjaftueshme sa nuk mundësonin një jetë normale[8]. Ky është një konstatim që e zhvendos diskutimin nga “papunësia” si kategori statistikore drejt “varfërisë” si gjendje e përhapur shoqërore, një realitet ku gati gjysma e popullsisë përballet me mungesë të mjeteve minimale të jetesës.
Në një lexim më të thelluar, ky punim e paraqet varfërinë në Kosovë si varfëri strukturore, jo si gjendje rastësore. Ajo lidhet me pamundësinë për punësim masiv, me mungesën e pronës bujqësore, me mungesën e banimit dhe me pamjaftueshmërinë e të ardhurave edhe kur ekziston punësimi. Këtu varfëria nuk është vetëm mungesë parash, është mungesë e sigurisë materiale, mungesë e kapitalit minimal familjar dhe mungesë e një horizonti social që do t’i lejonte njerëzit të dalin nga cikli i mjerimit.
Prandaj, autori e ndërton argumentin e tij si një demaskim të diskursit zyrtar, nëse pushteti pretendon shifra të ulëta papunësie, por në të njëjtën kohë ekzistojnë dhjetëra mijëra familje pa asnjë të punësuar, pa tokë dhe pa banesë, atëherë problemin nuk e kemi vetëm te “papunësia”, por edhe te mënyra se si realiteti social deformohet në statistika. Në fund, përshkrimi i tij sintetizohet në një pohim të rëndë, por konsekuent me të dhënat se një pjesë e madhe e popullsisë jetonte në varfëri dhe mjerim të plotë, në kushte ku normaliteti ekonomik nuk ishte standard, por përjashtim.
Vijon
[1] Kurbeti- plagë e rëndë për shqiptarët, 56.
[2] Po aty.
[3] Kurbeti- plagë e rëndë për shqiptarët, 56.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty, 59.
[7] Po aty, 59.
[8] Po aty, 59.
