ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (5)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Kujtimi i Fazli Grajçevcit si akt rezistence në mërgatën shqiptare

Shkruhej se Fazli Grajçevci, bashkë me revolucionarë të tjerë shqiptarë, kishte kërkuar me këmbëngulje dhe pa u trembur që popullit shqiptar në Jugosllavi t’i njihej e drejta e Flamurit Kombëtar. Sot kjo kërkesë mund të duket e thjeshtë, pothuajse elementare. Por në atë kohë ajo ishte një akt i madh guximi dhe sfide politike. Sepse flamuri shqiptar nuk ishte vetëm një copë pëlhurë me ngjyra, ai ishte identitet, kujtesë historike dhe simbol i ekzistencës kombëtare të shqiptarëve.

Për pushtetin jugosllav të asaj kohe, kërkesa për flamurin shihej si kërcënim, si shenjë vetëdijeje kombëtare dhe si dëshmi se shqiptarët nuk po pajtoheshin me nënshtrimin. Prandaj ata që guxonin ta ngrinin këtë kërkesë trajtoheshin si armiq të shtetit. Dhe Fazli Grajçevci ishte njëri prej atyre që nuk pranoi të heshtte.

Në figurën e tij bashkoheshin mësuesi që ndriçonte mendjet, poeti që i jepte zë dhimbjes së popullit dhe militanti që nuk pranonte ta ulte kokën para padrejtësisë. Ai e kuptonte se një popull të cilit i mohohet flamuri, në të vërtetë po përpiqen t’i mohojnë vetë shpirtin dhe historinë. Për këtë arsye ai luftoi me këmbëngulje, jo për privilegje personale, por për dinjitetin e kombit të vet.

Por pikërisht kjo e bëri objekt të ndjekjes së egër nga UDB-ja famëkeqe. Trakti e përshkruante me dhimbje se si kriminelët e atij aparati represiv e persekutuan pa mëshirë. Dhe më 17 gusht 1964, në heshtjen e errët të burgjeve jugosllave, ai u vra mizorisht. Nuk ishte një vdekje e zakonshme. Ishte një fund tragjik i shoqëruar me tortura dhe masakrim barbar — një akt që synonte jo vetëm ta shuante fizikisht njeriun, por edhe të frikësonte popullin që ai përfaqësonte.

Sa e rëndë tingëllon ajo datë: 17 gusht 1964. Ajo mbetet si një plagë në kujtesën shqiptare, si një kujtim i kohës kur pushteti mendonte se mund ta mbyste idealin duke shkatërruar trupin e atyre që e mbanin gjallë. Por historia shpesh ka paradokset e saj të mëdha: njerëzit që regjimet përpiqen t’i zhdukin me terror, më vonë bëhen emra që jetojnë më gjatë se vetë pushtetet që i vranë.

Në ato mbrëmje përkujtimore, kur lexohej historia e Fazli Grajçevcit, salla mbushej me heshtje të rëndë. Mërgimtarët dëgjonin jo vetëm rrëfimin për një njeri, por historinë e një kohe kur shqiptari rrezikonte jetën edhe për një simbol kombëtar. Flamuri që sot valon lirshëm, atëherë mbrohej me burgje, me tortura dhe me gjak.

Dhe sa prekëse është të mendosh se Fazliu u vra sepse kërkoi të drejtën e flamurit — të drejtën për ta parë kombin e vet të përfaqësuar me simbolin e tij. Kjo e bën figurën e tij edhe më tragjike dhe më madhështore njëkohësisht. Ai nuk ra në një fushë beteje me armë në dorë; ai u flijua në heshtjen e burgut, duke mbrojtur një ideal që jetonte më fort se frika.

Sot, kur kujtohet emri i Fazli Grajçevcit, ai duket si një nga ato figura që historia i lind në kohë të errëta për t’i kthyer më vonë në dritë kujtese për kombin. Dhe ato rreshta të vjetër të thirrjes përkujtimore mbeten si dëshmi e gjallë se shqiptarët në mërgim nuk e lanë kurrë të vdiste kujtimi i tij. Përkundrazi, përmes fjalëve, poezive dhe këngëve, ata e kthyen Fazliun në simbol të qëndresës shqiptare dhe të sakrificës për flamurin, lirinë dhe dinjitetin kombëtar.

Organizatorët e mbrëmjes përkujtimore nuk mjaftoheshin vetëm me kujtimin e Fazli Grajçevcit dhe me nderimin e figurës së tij. Ata ndienin nevojën që pjesëmarrësve t’u jepnin edhe një kuptim më të thellë historik dhe politik të sakrificës së tij dhe të gjithë atyre që kishin rënë për çështjen shqiptare. Në fjalët e tyre ndihej bindja e fortë se terrori i ushtruar nga pushteti jugosllav nuk kishte arritur ta thyente shpirtin e popullit shqiptar. Përkundrazi, çdo burgosje, çdo torturë dhe çdo vrasje vetëm sa e kishte bërë edhe më të fuqishme etjen për liri dhe vetëdije kombëtare.

Ata shpjegonin se armiku, me akte të tilla terrori kundër rinisë dhe inteligjencës shqiptare, kishte menduar se mund ta ndalte hovin revolucionar të shqiptarëve. Por historia kishte treguar të kundërtën. Sa më shumë shtohej represioni, aq më shumë zgjohej ndërgjegjja kombëtare. Çdo goditje që regjimi u jepte shqiptarëve bëhej një shkëndijë e re rezistence. Ishte sikur dhuna të mos e shuente dot zjarrin e lirisë, por ta ushqente edhe më fort atë.

Në ato rreshta përshkruhej me krenari një popull që, me vetëdije të lartë patriotike dhe revolucionare, kishte luftuar dhe vazhdonte të luftonte me trimëri e guxim për të fituar të drejtat që i takonin. Kjo nuk paraqitej si një luftë e momentit, por si një rrugë e gjatë sakrificash, e mbushur me burgje, me gjak dhe me përndjekje. Megjithatë, populli shqiptar nuk ishte përkulur. Ai vazhdonte të ecte përpara me bindjen se liria dhe dinjiteti nuk mund të mbeteshin përgjithmonë të mohuara.

Organizatorët rikujtonin me krenari vitin 1968, kur shqiptarët në Jugosllavi, pas demonstratave dhe presionit të madh popullor, arritën ta fitonin të drejtën për Flamurin Kombëtar dhe Universitetin. Këto fitore përmendeshin jo vetëm si arritje politike, por si fitore të shpirtit kombëtar. Flamuri për shqiptarët nuk ishte thjesht simbol; ai ishte rikthimi i krenarisë së mohuar. Universiteti, nga ana tjetër, ishte tempulli i dijes dhe i vetëdijes kombëtare, vendi ku brezat e rinj do të mësonin jo vetëm shkencën, por edhe identitetin e tyre.

Por organizatorët theksonin se shqiptarët nuk ishin ndalur me kaq. Pikërisht në vitin 1968 ishte shtruar për herë të parë fuqishëm edhe kërkesa për Republikën e Kosovës. Kjo kërkesë përmendej si aspirata më e lartë politike e shqiptarëve në Jugosllavi — kërkesa për barazi të plotë dhe për njohjen e Kosovës si njësi e barabartë në federatë. Ishte ëndrra e një populli që nuk pranonte të mbetej qytetar i dorës së dytë në vendin e vet.

Dhe më pas, me një ton të mbushur me krenari dhe emocion, kujtohej edhe viti 1981. Organizatorët theksonin se populli shqiptar ishte ngritur sërish në këmbë, i bashkuar si një trup i vetëm, për ta realizuar këtë kërkesë të ligjshme. Demonstratat e vitit 1981 shfaqeshin si vazhdimësi e asaj rruge të nisur shumë më herët — si dëshmi se ideali i Republikës nuk ishte shuar, por ishte bërë edhe më i fuqishëm në zemrat e shqiptarëve.

Në ato fjalë ndihej fryma e një populli që, megjithë represionin, nuk e kishte humbur besimin tek e drejta e vet historike. Ishte krenaria e një kombi që vazhdonte të ngrihej, herë me protesta, herë me këngë, herë me poezi dhe herë me sakrificë të drejtpërdrejtë.

Dhe në fund, organizatorët i jepnin mbrëmjes përkujtimore edhe një dimension tjetër: atë të protestës së gjallë kundër padrejtësive të vazhdueshme ndaj simbolit kombëtar shqiptar. Ata bënin thirrje që kjo mbrëmje të mos mbetej vetëm kujtim për të kaluarën, por të shndërrohej edhe në protestë kundër sulmeve shoviniste që po i bëheshin Flamurit Kombëtar.

Sa e rëndë dhe sa prekëse tingëllon ajo fjali: se po përpiqeshin ta sakatosnin Flamurin. Nuk bëhej fjalë vetëm për ndalime apo kufizime simbolike. Në mendjen e shqiptarëve të asaj kohe, sulmi ndaj flamurit ishte sulm ndaj vetë qenies kombëtare. Ishte përpjekje për ta plagosur identitetin shqiptar, për ta ulur krenarinë dhe për ta zhdukur kujtesën historike të popullit.

Prandaj mbrëmja përkujtimore merrte përmasë shumë më të madhe se një aktivitet kulturor apo politik. Ajo bëhej një akt rezistence morale. Në atë sallë, mes poezive, këngëve dhe fjalimeve, shqiptarët jo vetëm që kujtonin Fazli Grajçevcin dhe dëshmorët e tjerë, por mbronin edhe flamurin, kujtesën dhe vetë të drejtën për të qenë shqiptarë.

Sot, kur lexohen ato fjalë, ato duken si një përzierje dhimbjeje, krenarie dhe revolte të një kohe të trazuar. Por mbi të gjitha, ato mbeten dëshmi e një populli që, edhe në momentet më të vështira, nuk e lejoi kurrë të shuhej flaka e identitetit dhe e lirisë së vet kombëtare.

Autori i thirrjes, përmes fjalëve të tij të zjarrta dhe të mbushura me emocion, nuk po bënte vetëm një përkujtim të zakonshëm për Fazli Grajçevcin. Në të vërtetë, ai po shprehte një betim kolektiv, një zotim moral dhe kombëtar se rruga e nisur nga Fazliu nuk do të mbetej e ndërprerë me vdekjen e tij. Përkundrazi, ajo rrugë do të vazhdonte edhe më fuqishëm në zemrat dhe veprimet e brezave që vinin pas.

Në ato rreshta ndihej qartë bindja se Fazli Grajçevci nuk ishte më vetëm një njeri apo një emër i shkruar në historinë e rezistencës shqiptare. Ai ishte shndërruar në simbol — në një figurë që bashkonte shqiptarët rreth flamurit të tyre kombëtar, rreth idealit të lirisë dhe rreth kujtesës së sakrificës. Organizatorët e mbrëmjes e paraqisnin Fazliun si një dritë që vazhdonte të ndriçonte edhe pas vdekjes, si një emër që nuk mund të fshihej nga terrori dhe harresa.

Sa e fuqishme tingëllon ajo fjali: “Fazli Grajçevci është simbol që na bashkon rreth Flamurit tonë kombëtar…”

Në këto fjalë ka më shumë se një deklaratë politike. Ka një ndjenjë të thellë përkatësie, një përpjekje për ta kthyer kujtimin e Fazliut në pikë bashkimi shpirtëror për shqiptarët kudo që ndodheshin. Në mërgim, larg Kosovës dhe larg varreve të dëshmorëve, emra si ai i Fazli Grajçevcit bëheshin ura që i lidhnin shqiptarët me atdheun dhe me njëri-tjetrin.

Ai paraqitej si simbol i flamurit, sepse vetë jeta dhe vdekja e tij ishin të lidhura me mbrojtjen e dinjitetit kombëtar. Ai kishte kërkuar të drejtën që flamuri shqiptar të njihej dhe të valonte lirshëm, dhe pikërisht për këtë ishte ndjekur, torturuar dhe vrarë barbarisht. Prandaj emri i tij dhe flamuri kuqezi tashmë dukeshin si dy gjëra të pandashme — njëri mishëronte sakrificën, tjetri idealin për të cilin ishte bërë ajo sakrificë.

Dhe pastaj vinte ajo thirrje që tingëllonte si amanet dhe si betim njëkohësisht: “Ta ngrisim sa më lartë Flamurin me emrin e Fazli Grajçevcit!”

Kjo nuk ishte vetëm një metaforë poetike. Ishte një thirrje për vazhdimësi. Organizatorët po u kërkonin shqiptarëve që emri i Fazliut të mos mbetej vetëm kujtim i dhimbshëm, por të bëhej forcë frymëzuese për të ardhmen. Të ngrije flamurin me emrin e tij do të thoshte të vazhdoje rrugën e rezistencës, të mos pajtoheshe me padrejtësinë dhe të mbroje identitetin kombëtar me të njëjtin guxim që kishte treguar ai.

Në ato fjalë ndihej një krenari e thellë, por edhe një dhimbje e heshtur. Sepse çdo herë që përmendej emri i Fazli Grajçevcit, kujtohej jo vetëm heroizmi i tij, por edhe tragjedia e një kohe kur shqiptarët detyroheshin të sakrifikonin jetën për simbolet më themelore të kombit të tyre.

Në sallat e mërgimit, kur lexoheshin këto thirrje, shumë sy mbusheshin me lot. Mërgimtarët ndoshta e ndienin se po jetonin larg Kosovës, por në ato çaste ndiheshin më afër se kurrë me tokën e tyre. Emri i Fazliut bëhej si një flamur shpirtëror që i bashkonte të gjithë: punëtorët e lodhur të fabrikave, studentët, poetët, aktivistët dhe familjet shqiptare të shpërndara nëpër Evropë.

Dhe sa e madhërishme duket sot kjo përpjekje për ta mbajtur gjallë kujtesën. Regjimi kishte menduar se duke vrarë trupin e Fazli Grajçevcit do ta shuante edhe idealin e tij. Por ndodhi e kundërta: emri i tij u ngrit më lart se kurrë, u bë këngë, poezi, flamur dhe betim në zemrat e shqiptarëve.

Tani, kur lexohen ato fjalë të vjetra, ato tingëllojnë si jehonë e një kohe kur kujtesa ishte rezistencë dhe kur emrat e dëshmorëve shndërroheshin në dritë për brezat që vinin. Dhe në mesin e atyre emrave, Fazli Grajçevci vazhdon të qëndrojë si simbol i pathyeshmërisë shqiptare — një flamur i ngritur jo vetëm mbi shtizat e demonstratave, por mbi vetë ndërgjegjen kombëtare të popullit shqiptar.

Dhe në fund, thirrja mbyllej me një ton të ngrohtë, solemn dhe njëkohësisht krenar, sikur organizatorët të donin që çdo shqiptar ta ndiente se kjo mbrëmje nuk ishte vetëm një aktivitet përkujtimor, por një takim i shpirtit kombëtar me kujtesën dhe idealin. Fjala “Bashkatdhetar!” e vendosur në hyrje të përfundimit tingëllonte si një thirrje e drejtpërdrejtë për zemrën e secilit mërgimtar — një ftesë për t’u mbledhur jo vetëm fizikisht, por edhe shpirtërisht rreth figurës së Fazli Grajçevcit dhe rreth plagës së përbashkët të Kosovës.

Organizatorët njoftonin se në atë mbrëmje do të flitej për jetën e tij, për rrugën e tij të mundimshme dhe për idealin që e kishte udhëhequr deri në flijim. Nuk do të ishte një rrëfim i thatë biografik, por një rikthim i gjallë i figurës së Fazliut mes njerëzve të vet. Nëpërmjet fjalimeve, kujtimeve dhe rrëfimeve, ai do të ringjallej si mësuesi që ndriçonte mendjet, si poeti që e kthente dhimbjen në varg dhe si militanti që nuk u përkul përballë terrorit.

Në thirrje premtohej se do të këndoheshin këngë dhe do të recitoheshin poezi kushtuar jetës, veprës dhe rënies heroike të këtij biri të popullit. Dhe sa shumë peshë mbart ajo shprehje: “biri i popullit.” Ajo e nxirrte Fazli Grajçevcin nga kufijtë e një figure individuale dhe e kthente në simbol të vetë popullit shqiptar — në një njeri që nuk jetoi vetëm për veten, por për idealin e përbashkët të lirisë dhe të dinjitetit kombëtar.

Mund ta përfytyrosh atë mbrëmje në një sallë të mërgimit në Dyseldorf: flamuri kuqezi i varur në mur, fotografia e Fazliut e rrethuar me lule, fytyrat e lodhura të punëtorëve shqiptarë që kishin ardhur pas orëve të gjata të punës, studentët dhe familjet shqiptare të mbledhura në heshtje. Dhe pastaj nisnin fjalimet, poezitë dhe këngët — secila prej tyre si një copëz e gjallë e Kosovës së largët.

Në ato këngë do të dëgjohej jo vetëm historia e Fazli Grajçevcit, por historia e të gjithë atyre që kishin rënë për liri. Në ato poezi do të rridhte malli për atdheun dhe dhimbja për padrejtësitë. Dhe në ato fjalime do të jehonte bindja se sakrifica e dëshmorëve nuk mund të harrohej dhe se rruga e tyre duhej vazhduar.

Organizatorët theksonin se kështu do ta përkujtonin me krenari dhe në mënyrë revolucionare veprën e tij të madhe për Kosovën e shtrenjtë. Kjo fjali bartte në vete frymën politike të kohës, por mbi të gjitha shprehte një ndjenjë të thellë detyrimi moral. Për ta, kujtimi i Fazliut nuk duhej të ishte vetëm lot dhe dhimbje; ai duhej të shndërrohej në forcë, në vetëdije dhe në vazhdimësi të idealit për të cilin ai kishte rënë.

Dhe sa domethënëse është mënyra se si përmendet Kosova në atë përfundim: “Kosova jonë e shtrenjtë.” Në ato tri fjalë përfshihej i gjithë malli i mërgimit, gjithë dashuria për tokën e lënë pas dhe gjithë ëndrra për ta parë atë të lirë. Për shqiptarët e diasporës, Kosova nuk ishte vetëm një vend gjeografik; ajo ishte plagë, kujtim, krenari dhe shpresë.

Në fund të thirrjes qëndronte emri i organizatës: “Lëvizja për Republikën Socialiste Shqiptare në Jugosllavi.”

Ky emër pasqyronte qartë klimën ideologjike dhe aspiratat politike të kohës. Ai bartte në vete frymën revolucionare të viteve tetëdhjetë, kur shumë shqiptarë e shihnin çlirimin kombëtar të lidhur me idealet socialiste dhe me kërkesën për Republikën e Kosovës. Ishte emri i një lëvizjeje që përpiqej ta mbante gjallë rezistencën politike dhe kombëtare në një kohë represioni të ashpër.

Dhe krejt në fund, thjesht dhe pa zhurmë, jepeshin adresa dhe ora e mbajtjes së mbrëmjes në Dyseldorf të Gjermanisë Perëndimore. Por edhe këto detaje të zakonshme marrin sot një kuptim poetik. Sepse pas tyre fshiheshin udhëtime të gjata me trena e autobusë, takime të mërgimtarëve nëpër stacione, përqafime mes bashkatdhetarësh dhe zemra që rrihnin për të njëjtin ideal.

Sot, kur lexohen këto thirrje të vjetra, ato duken si fragmente të një kohe kur kujtesa dhe rezistenca ecën së bashku. Në to jeton një mërgatë që, megjithëse larg Kosovës, vazhdonte ta mbante atdheun gjallë përmes këngës, poezisë, flamurit dhe kujtimit të bijve të saj më të mirë. Dhe në mesin e atyre kujtimeve, emri i Fazli Grajçevcit vazhdon të qëndrojë si një dritë që nuk u shua kurrë.

Vijon