ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-IT SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE ( 8 )

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

 (Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)

Papunësia – sëmundje e pashërueshme në shoqërinë jugosllave

Në punimin me titull domethënës “Papunësia – sëmundje e pashërueshme në shoqërinë jugosllave”, papunësia në Kosovë paraqitet jo si një luhatje e zakonshme e tregut të punës, por si një gjendje kronike, e përsëritur dhe e rrënjosur thellë në strukturën ekonomike e politike të Kosovës. Autori e trajton këtë fenomen si pasojë të një kombinimi faktorësh që veprojnë njëkohësisht: kriza e thellë ekonomike e Kosovës, modeli i pazhvillimit të trashëguar dhe, mbi të gjitha, politika kolonialiste e shoviniste serbomadhe, e cila, sipas argumentimit të tekstit, e bënte pothuaj të pamundur gjetjen e një zgjidhjeje reale dhe të qëndrueshme për çështjen e punësimit. Pra, papunësia nuk shihet thjesht si “mungesë vendesh pune”, por si pasqyrë e një rendi ekonomik ku mundësitë e zhvillimit, investimit dhe zgjerimit industrial kontrollohen, kufizohen ose orientohen në mënyrë të pabarabartë.

Në këtë perspektivë, problemi i punësimit në Kosovë lidhej ngushtë me nivelin e ulët të zhvillimit ekonomik dhe me një strukturë prodhuese që konsiderohej “e rëndë” dhe “e pavolitshme”. Këto dy karakteristika janë të rëndësishme për ta kuptuar se pse papunësia shndërrohet në dukuri të vazhdueshme. Kur një ekonomi mbështetet kryesisht në sektorë me produktivitet të ulët, me teknologji të pamjaftueshme dhe me kapacitete të kufizuara për zgjerim, ajo nuk ka aftësinë të absorbojë fuqinë punëtore që rritet vazhdimisht. Në kushte të tilla, edhe kur ka aktivitet ekonomik, ai shpesh nuk mjafton për të krijuar vende pune në përpjesëtim me nevojat demografike dhe sociale. Kosova, siç sugjeron teksti, gjendej në një pozitë ku potenciali njerëzor ishte i madh, por mekanizmat ekonomikë për ta shndërruar këtë potencial në punësim të qëndrueshëm ishin të dobët, të kufizuar ose të bllokuar.

Shifrat që jepen në pasazh e bëjnë edhe më të prekshme dramën sociale të papunësisë. Nga rreth 1.800.000 banorë, afërsisht 900.000 konsideroheshin të aftë për punë, por vetëm 200.000 persona ishin të punësuar. Kjo do të thotë se vetëm 11.1% e popullsisë së Kosovës ishte në marrëdhënie pune. Përtej përqindjes, kjo statistikë flet për një disbalancë të thellë ndërmjet kapaciteteve njerëzore dhe mundësive reale ekonomike: një pjesë shumë e madhe e popullsisë aktive mbetej jashtë tregut formal të punës[1]. Në terma shoqërorë, një situatë e tillë prodhon varfëri të zgjeruar, varësi ekonomike nga të ardhurat e pakta familjare, presion të madh mbi buxhetet e amvisërive, migrim të brendshëm e të jashtëm, si dhe një ndjenjë të përgjithshme pasigurie e pamundësie për të projektuar të ardhmen.

Një element tjetër që autori e vë në pah është krahasimi me kontekstin më të gjerë: papunësia, si fenomen, nuk ishte vetëm problem i Kosovës. Ajo, sipas pasazhit, kishte përfshirë Jugosllavinë në tërësi dhe madje edhe Evropën. Mirëpo, autori thekson se papunësia e Kosovës zinte vendin e parë—pra, ishte më e rëndë, më e theksuar dhe më e përhapur se në pjesët e tjera të federatës dhe në hapësira të tjera evropiane. Ky konstatim nuk synon thjesht të rendisë Kosovën në një tabelë statistike, por të tregojë se kriza e punësimit atje kishte një intensitet të veçantë, të lidhur me statusin e saj ekonomik e politik brenda sistemit jugosllav.

Duke vazhduar me analizën e punimit, papunësia në Kosovë del si një lloj “nyje” ku kryqëzohen politika dhe ekonomia: nga njëra anë, varfëria strukturore e bazës prodhuese dhe mungesa e investimeve të mjaftueshme, nga ana tjetër, politikat që, sipas autorit, ruanin një rend të pabarabartë dhe e pengonin afirmimin e plotë të kapaciteteve të Kosovës. Kjo është arsyeja pse autori e quan papunësinë “sëmundje të pashërueshme”[2]: jo sepse ajo është e pamundur në parim të zgjidhet, por sepse brenda atij sistemi ekonomik e politik, mekanizmat e shërimit ose mungonin, ose zëvendësoheshin me masa sipërfaqësore që nuk preknin shkaqet reale.

Në përfundim, teksti e paraqet papunësinë si plagë të hapur shoqërore dhe si tregues të një krize të shumëfishtë: krize zhvillimi, krize strukture ekonomike dhe krize të drejtësisë në shpërndarjen e mundësive. Përmes shifrave dhe interpretimit kritik, autori sugjeron se papunësia nuk ishte thjesht “fat” apo “rastësi” ekonomike, por rezultat i një modeli që e mbante Kosovën në një pozitë periferike, ku fuqia punëtore ishte e bollshme, por rrugët për ta punësuar atë ishin të ngushta, të kontrolluara dhe të pamjaftueshme.

Për ta bërë më të prekshëm dhe më të argumentueshëm fenomenin e papunësisë—si në planin e përgjithshëm jugosllav, ashtu edhe në rastin specifik të Kosovës—autori sjell një pasqyrë statistikore të kohës, e cila e shndërron diskutimin nga nivel i përgjithshëm interpretues në një krahasim të drejtpërdrejtë empirik. Këto të dhëna nuk kanë vetëm funksion informues, ato luajnë rolin e një “prove sociale” që tregon në mënyrë të qartë pabarazitë e brendshme të federatës dhe intensitetin e ndryshëm me të cilin kriza e punësimit shfaqej në rajone të ndryshme.

Përqindja e banorëve të zënë me punë[3]

Jugosllavia____________________26.8%
Bosnjë e Hercegovina____________21.7%
Kroacia______________________31.5%
Serbia_______________________26.7%
Maqedonia____________________24.0%
Mali i Zi______________________23.7%
Vojvodina____________________28.6%
Sllovenia_____________________41.6%
Kosova_______________________11.1%

Sipas tabelës së cituar, përqindja e banorëve të zënë me punë në Jugosllavi ishte 26.8%. Kjo shifër, e marrë si mesatare federale, sugjeron se në nivel të përgjithshëm punësimi ishte relativisht i ulët: afërsisht një e katërta e popullsisë ishte në marrëdhënie pune. Megjithatë, sapo shikohen njësitë përbërëse të federatës, vërehet menjëherë se kjo mesatare mbulonte diferenca të mëdha rajonale. Kroacia shfaqej me 31.5%, Vojvodina me 28.6%, Serbia me 26.7% (pothuaj e barabartë me mesataren federale), ndërsa Maqedonia me 24.0% dhe Mali i Zi me 23.7% pasqyronin një nivel më të ulët se mesatarja. Bosnjë e Hercegovina, me 21.7%, paraqitej edhe më poshtë, duke reflektuar vështirësi më të mëdha strukturore në tregun e punës. Në anën tjetër të spektrit, Sllovenia qëndronte dukshëm më lart se të gjithë me 41.6%, duke treguar një kapacitet ekonomik dhe industrial shumë më të konsoliduar për të absorbuar fuqinë punëtore[4].

Por pikërisht këtu del në pah pabarazia më e madhe dhe më tronditëse: Kosova figuron me vetëm 11.1% të banorëve të zënë me punë. Kjo shifër nuk është thjesht “më e ulët” se të tjerat, ajo e vendos Kosovën në një kategori krejtësisht tjetër, duke e distancuar fuqishëm nga republikat e tjera dhe nga vetë mesatarja jugosllave. Nëse Jugosllavia, në terma të thjeshtëzuar, shfaqte një situatë ku punonte “çdo i treti”, atëherë Kosova, me 11.1%, nënkuptonte se punonte vetëm “çdo i nënti” banor[5]. Ky formulim i autorit (“çdo i treti” kundrejt “çdo i nënti”) ka një vlerë të veçantë shpjeguese. Ai e kthen një përqindje abstrakte në një raport të kuptueshëm shoqërisht, duke e bërë edhe më të qartë hendekun e madh në mundësitë e punësimit.

Këto diferenca nuk mund të shpjegohen thjesht me “rastësi” statistikore, por kërkojnë interpretim strukturor. Sllovenia me 41.6% sugjeron një ekonomi më të industrializuar, më të urbanizuar dhe me sektorë prodhues e shërbimesh më të zhvilluar, të aftë të krijojnë vende pune më të shumta dhe më të qëndrueshme. Kroacia, Vojvodina dhe Serbia lëvizin në një mesatare të ngjashme me federatën, çka nënkupton një kapacitet relativisht më të mirë për punësim krahasuar me rajonet më të varfra. Ndërsa Bosnja, Mali i Zi dhe Maqedonia, me shifra më të ulëta, tregojnë se brenda federatës ekzistonin zona me vështirësi të dukshme, por gjithsesi jo në masën ekstreme të Kosovës.

Kosova, me 11.1%, del si rast i veçantë i margjinalizimit ekonomik. Një treg pune i ngushtuar, një strukturë prodhuese e dobët, një industrializim i pamjaftueshëm dhe, siç sugjeron konteksti më i gjerë i teksteve që po trajtojmë, një kombinim i faktorëve ekonomikë dhe politikë që e kufizonin aftësinë e saj për të hapur vende të reja pune. Për më tepër, një nivel kaq i ulët i punësimit formal zakonisht shoqërohet me prani të lartë të punës informale, me migrim të shtuar, me presion të fortë demografik dhe me varësi të madhe të familjeve nga të ardhurat e një numri shumë të kufizuar punëtorësh.

Prandaj, “pasqyra” e tabelës nuk është vetëm një listë numrash, por një pasqyrim ekonomik brenda federatës: një sistem ku disa njësi kishin mundësi të krijonin punësim në shkallë të gjerë, ndërsa Kosova mbetej në fund, me një diferencë që e bën pabarazinë të dukshme dhe të pamohueshme. Në këtë kuptim, krahasimi i autorit është i qartë: nëse diku punonte çdo i dyti (Slloveni) dhe në nivel federativ çdo i treti, atëherë fakti që në Kosovë punonte vetëm çdo i nënti përbën jo vetëm tregues ekonomik, por edhe sinjal social e politik për thellësinë e krizës dhe për specifikën e pozitës së Kosovës në strukturën jugosllave[6].

Autori e ngre në një plan kritik një çështje që, në analizat mbi papunësinë në Jugosllavi dhe në Kosovë, shpesh mbetet në hije- besueshmëria e statistikave zyrtare. Sipas tij, një realitet tashmë i njohur në opinion ishte se të dhënat zyrtare, në vend se të reflektonin me saktësi përmasat e papunësisë, priren ta zbusnin, ta fragmentonin ose ta riformulonin atë në mënyra që nuk përkonin me gjendjen faktike. Kjo do të thotë se papunësia nuk ishte vetëm një problem social-ekonomik, por edhe një problem i mënyrës se si ajo përfaqësohej publikisht, shifrat ekzistonin, por të vërtetën e plotë e fshihnin pas definicionesh të ngushta, metodologjish selektive dhe interesash politike për të mos e nxjerrë në pah thellësinë e krizës.

Në nivelin e federatës, thuhej se numri i të papunëve ishte mbi një milion. Në Kosovë, sipas deklarimeve zyrtare, herë përmendeshin 110.000 e herë 120.000 persona të papunë[7]. Mirëpo, autori nënvizon se këto shifra “aspak nuk përkonin me realitetin”, duke sugjeruar se vlerësimi zyrtar ishte dukshëm nën nivelin e gjendjes reale. Kjo mospërputhje nuk është e parëndësishme: kur statistika nënvlerëson papunësinë, atëherë nënvlerësohet edhe urgjenca e politikave publike, deformohet diagnoza ekonomike dhe zgjidhjet e propozuara—nëse ekzistojnë—mbeten sipërfaqësore ose simbolike.

Argumenti i autorit bëhet më bindës kur ai përdor një llogaritje të thjeshtë, por domethënëse, mbi bazën e vetë të dhënave statistikore. Në Kosovë, sipas statistikave, kontingjenti i banorëve të aftë për punë ishte mbi 900.000. Në të njëjtën kohë, numri i të punësuarve përmendej si rreth 200.000. Nëse këto dy shifra vendosen në raport të drejtpërdrejtë, atëherë del se rreth 700.000 persona mbeteshin jashtë punësimit formal. Edhe po të pranohet se jo të gjithë do të regjistroheshin si të papunë (për shkak të kategorive të ndryshme administrative), pesha e kontingjentit të pambuluar me punësim është aq e madhe sa e bën të vështirë të merret seriozisht shifra zyrtare 110–120 mijë si pasqyrë e vërtetë e papunësisë[8].

Në këtë pikë, autori e lidh çështjen me një mekanizëm “maskimi” social, një pjesë shumë e madhe e këtij kontingjenti, sipas tij, kategorizohej praktikisht si e angazhuar në bujqësi. Mirëpo, kjo “zgjidhje” ishte më shumë nominale se reale, sepse bujqësia, siç theksohet, ishte ndër më të prapambeturat në Evropë, me produktivitet të ulët dhe me mundësi shumë të kufizuara për të absorbuar në mënyrë efektive një numër kaq të madh njerëzish. Në këtë kuptim, bujqësia shërbente si një sektor “strehues” statistikor. Individë që në fakt nuk kishin punë të qëndrueshme dhe të mjaftueshme mund të shfaqeshin formalisht si të angazhuar, duke e ulur artificialisht nivelin e papunësisë së regjistruar.

Përmasat e problemit shfaqen edhe më qartë në dinamikën vjetore të hyrjes së të rinjve në tregun e punës. Në Kosovë, çdo vit rreth 36.000 persona të rinj kërkonin punë—një fluks i konsiderueshëm që kërkonte zgjerim të vazhdueshëm të ekonomisë dhe hapje të vendeve të reja pune. Por në vitin 1982, sipas të dhënave të cituara, u punësuan vetëm 6.500 persona. Ky raport midis kërkesës dhe ofertës së punës është thellësisht i pabalancuar. Ai tregon se sistemi ekonomik nuk po arrinte as të përthithte hyrjet e reja, e jo më të reduktonte stokun ekzistues të papunësisë. Në termat e ekonomisë së punës, një situatë e tillë nënkupton akumulim të vazhdueshëm të papunësisë, çdo vit grumbullohen mijëra të rinj pa punë, duke e shtyrë problemin drejt ashpërsimit dhe drejt zgjerimit në përmasa gjithnjë e më të mëdha.

Autori e përforcon këtë panoramë edhe me një tregues tjetër të rëndësishëm- mbylljen progresive të vendeve të punës, sidomos në sektorin e ndërtimtarisë. Ky sektor, i cili zakonisht luan rol të veçantë në punësimin masiv dhe në gjenerimin e punëve të reja, në vitin 1987 thuhej se kishte siguruar punë vetëm për 35% të kapaciteteve të veta. Një shfrytëzim kaq i ulët i kapaciteteve do të thotë rënie e investimeve, stagnim i projekteve infrastrukturore, reduktim i kërkesës për fuqi punëtore dhe, në fund, intensifikim i papunësisë[9]. Kur sektorë të tillë “thithës” të punësimit fillojnë të tkurren, atëherë hapësirat e tregut të punës mbyllen edhe më shumë dhe kriza sociale thellohet.

Në këto rrethana, përfundimi i autorit është i qartë, papunësia e madhe nuk ishte një fenomen i lehtë për t’u fshehur apo për t’u minimizuar, sado që statistikat zyrtare mund të përpiqeshin ta paraqisnin më të vogël. Përkundrazi, shkalla e mospunësimit, ritmi i pamjaftueshëm i punësimit të të rinjve dhe rënia e kapaciteteve të sektorëve kyç e bënin krizën sociale të dukshme në jetën e përditshme. Kjo nënkupton se Jugosllavia, në kushte të një papunësie kaq të gjerë, nuk mund ta “zgjidhte” problemin vetëm me manipulim të shifrave ose me kategorizime administrative, zgjidhja kërkonte ndryshime reale strukturore në zhvillim ekonomik, në investime dhe në mundësitë e punësimit—ndryshime që, sipas logjikës së këtij argumentimi, nuk po realizoheshin.

Vijon

[1] Mosrealizimi i planeve –pasojë e krizës, 47.
[2] Po aty.
[3] Papunësia- sëmundje e pashërueshme në shoqërinë jugosllave, 48.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty, 49.
[7] Po aty, 51.
[8] Po aty.
[9] Po aty.