[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)
Humbjet në ekonomi – dukuri të krizës së thellë
Në pjesën vazhduese të broshurës me titull “Humbjet në ekonomi – dukuri të krizës së thellë” theksohej se një nga shenjat më të dukshme të krizës së rëndë ekonomike në Kosovë ishte rritja e humbjeve në shkallë të gjerë. Kjo diagnozë nuk lidhet vetëm me menaxhimin e përditshëm të ndërmarrjeve apo me luhatje të përkohshme të tregut, por me një problem më rrënjësor me natyrën e akumulimit ekonomik dhe me aftësinë reale të ekonomisë për të gjeneruar kapital zhvillimor.
Nëse një ekonomi funksionon me akumulim vetëm simbolik-pra, nëse fitimi neto, kursimi, fondet për investime dhe rezervat financiare janë minimale-atëherë humbjet nuk janë një përjashtim, por një pasojë e pashmangshme strukturore. Me fjalë të tjera, një ekonomi që nuk krijon bazë të mjaftueshme për riinvestim dhe modernizim, zakonisht e paguan këtë dobësi përmes rënies së produktivitetit, amortizimit teknologjik, rritjes së kostove dhe, në fund, përmes bilanceve negative.
Në këtë kontekst, të dhënat e publikuara nga shtypi zyrtar i vitit 1978 jepnin një pamje alarmante mbi segmentet kryesore të industrisë së Kosovës, duke treguar se pjesë të mëdha të strukturës prodhuese operonin praktikisht pa krijuar kurrfarë akumulimi. Konkretisht, raportohej se në sektorin elektro-ekonomik, 17.9% e organizatave të punës ishin pa akumulim, në prodhimin e xehes së metaleve me ngjyra, 58.7% e prodhimit realizohej pa akumulim, ndërsa në prodhimin e metaleve me ngjyra, 42.3% e prodhimit zhvillohej në të njëjtat kushte. Vlera analitike e këtyre të dhënave bëhet edhe më e madhe po të merret parasysh se vetëm këto degë të industrisë përbënin rreth 49% të të hyrave të përgjithshme të ekonomisë së Kosovës[1].
Pra, gati gjysma e të ardhurave totale buronte nga sektorë që, në mënyrë paradoksale, nuk arrinin të krijonin kapital të brendshëm. Kjo është një kundërthënie e fortë ekonomike, degët kryesore, që supozohet të jenë gjeneratorë të akumulimit, shfaqen si zona të konsumimit të resurseve pa prodhuar mjaftueshëm tepricë financiare për zhvillim.
Kjo situatë, së bashku me faktorë të tjerë të ngjashëm, ushqente dhe e përshpejtonte fenomenin e humbjeve të mëdha. Kur prodhimi zhvillohet pa akumulim, ndërmarrjet nuk kanë kapacitet të mbulojnë goditje të brendshme e të jashtme, nuk investojnë në përmirësim teknologjik, nuk rrisin efikasitetin energjetik, nuk përmirësojnë zinxhirin furnizues dhe, si rrjedhojë, mbeten të ekspozuara ndaj shpenzimeve të tepërta dhe prishjeve financiare. Humbjet, në këto rrethana, nuk duhen kuptuar si “gabime të rastit”, por si rezultat i një modeli ekonomik ku burimet nxirren, qarkullojnë dhe përdoren në mënyrë të tillë që lë hapësirë shumë të vogël për rigjenerim dhe zhvillim të brendshëm.
Shifrat e humbjeve e konfirmojnë qartë këtë proces përkeqësimi. Në vitin 1982, humbjet e ekonomisë së Kosovës llogariteshin rreth 3.6 miliardë dinarë të rinj. Deri në vitin 1987, kjo shifër kishte kaluar në mbi 8 miliardë dinarë të rinj[2]. Një rritje e tillë brenda një periudhe relativisht të shkurtër tregon jo vetëm intensifikim të krizës, por edhe pamundësi të sistemit për të korrigjuar kursin e tij. Për më tepër, barrën reale të këtyre humbjeve nuk e mbante një abstraksion statistikor, por klasa punëtore e Kosovës, përmes shkurtimeve, uljes së standardit jetësor, rritjes së presionit për norma prodhimi, si dhe përmes ngushtimit të mjeteve për investime sociale dhe shërbime publike. Humbja, në këtë kuptim, është edhe kategori sociale. Ajo përkthehet në dobësim të mirëqenies së punëtorëve dhe në thellim të pasigurisë ekonomike.
Megjithatë, krahas dimensionit ekonomik, teksti nënvizon edhe dimensionin ideologjik të interpretimit të kësaj krize. Sipas tij, qarqet shoviniste serbomëdha përpiqeshin t’i paraqisnin këto humbje si pasojë të faktorëve “subjektivë” brenda ekonomisë së Kosovës-duke e zhvendosur vëmendjen kryesisht te angazhimi, disiplina dhe “puna e pamjaftueshme” e punëtorëve kosovarë. Në terma të analizës kritike, kjo është një strategji tipike e fajësimit të viktimës- në vend që të trajtohen shkaqet strukturore—si mënyra e organizimit të ekonomisë federale, kushtet e pabarabarta të shkëmbimit, kufizimet e eksportit, kontrolli i resurseve dhe transferimi i vlerës—fokusi vendoset te “moraliteti” ose “aftësia” e punëtorit vendor. Një interpretim i tillë synon të prodhojë një narrativë legjitimimi, kriza nuk vjen nga eksploatimi dhe nga pabarazia e sistemit, por nga “paaftësia” e atyre që në fakt mbajnë peshën e prodhimit.
Këtu qëndron thelbi polemik i pjesës, autori sugjeron se këto rryma ideologjike tentonin t’i iknin së vërtetës së eksploatimit të Kosovës, duke e maskuar karakterin e pabarabartë të marrëdhënieve ekonomike dhe duke e zhvendosur fajin nga strukturat që përfitojnë te ata që shfrytëzohen. Nëse humbjet shihen vetëm si rezultat i faktorëve subjektivë, atëherë sistemi del i pafajshëm, por nëse humbjet kuptohen si produkt i një ekonomie me akumulim minimal, të kufizuar në zhvillim dhe të vendosur në marrëdhënie të pabarabarta shkëmbimi e kontrolli, atëherë përgjegjësia zhvendoset atje ku realisht duhet, te mekanizmat e eksploatimit dhe te politikat që e prodhojnë varësinë.
Në përmbyllje, ky citat ndërton një argument të qartë, humbjet e mëdha në ekonominë e Kosovës nuk ishin thjesht tregues i “dobësive të brendshme”, por simptomë e një krize të thellë me shkaqe strukturore. Mungesa e akumulimit në degët kryesore prodhuese, rritja e shpejtë e humbjeve ndër vite dhe përpjekjet për ta zhvendosur fajin mbi punëtorët, së bashku, sugjerojnë një sistem ku Kosova prodhonte shumë, por përfitonte pak-dhe ku, për më tepër, kostoja e këtij disbalanci i faturohej pikërisht atyre që ishin në hallkën më të dobët të zinxhirit ekonomik.
Autori i broshurës e vendos theksin te një pasojë tjetër domethënëse e krizës së thellë ekonomike në Kosovë: paaftësia sistematike për t’i realizuar planet ekonomike të parapara. Në logjikën e ekonomive të planifikuara ose gjysmë të planifikuara, “plani” nuk është vetëm një dokument administrativ, ai paraqet instrumentin kryesor të orientimit të zhvillimit, të shpërndarjes së resurseve dhe të matjes së performancës ekonomike. Prandaj, mosrealizimi i planeve nuk duhet kuptuar si devijim i vogël apo si rrjedhojë e ndonjë vështirësie të përkohshme, por si simptomë e qartë e një krize të thellë strukturore, ku premisat mbi të cilat ndërtohen objektivat-financimi, kapacitetet prodhuese, tregjet, teknologjia dhe stabiliteti makroekonomik—rezultojnë të paqëndrueshme ose të parealizueshme.
Në analizën që autori e emërton “Mosrealizimi i planeve – pasojë e krizës”, nënvizohet se krizat e shumta që kishin përfshirë Jugosllavinë në tërësi dhe Kosovën në veçanti, e kishin shndërruar planifikimin në një formë deklarative, gjithnjë e më të shkëputur nga realiteti ekonomik. Kjo ndodh zakonisht në rrethana kur një ekonomi përballet me mungesë kapitali, me humbje të larta, me inflacion dhe me kufizime të tregtisë së jashtme, plani vazhdon të shpallë objektiva ambicioze, por mekanizmat realë për t’i arritur ato—investimet, importet e domosdoshme, furnizimi me energji, zinxhiri i lëndëve të para, punësimi dhe menaxhimi i teknologjisë—mbeten të pamjaftueshëm.
Pikërisht në këtë prizëm duhen lexuar edhe projeksionet e vitit 1978, sipas të cilave ishte paraparë që ritmi i zhvillimit të Kosovës të ishte 60% më i shpejtë se mesatarja jugosllave. Ky ishte një premtim politik dhe ekonomik njëkohësisht. Një lloj garancie se rajoni më i pazhvilluar do të kompensonte hendekun përmes një dinamike më të shpejtë të rritjes[3]. Mirëpo, realiteti që përshkruan autori shfaq një të kundërt të thellë, në vend që zhvillimi të përshpejtohej, ai rezultoi dukshëm më i ngadalshëm—madje, për rreth 52%-krahasuar me atë që ishte projektuar. Një diferencë e tillë midis pritshmërisë planifikuese dhe ritmit real të zhvillimit nuk është thjesht “mosarritje e objektivit”; ajo është tregues se ekonomia vepron nën kushte pengesash të qëndrueshme, ku edhe mekanizmat e korrigjimit nuk funksionojnë.
Të dhënat për prodhimin industrial në fillim të viteve ’80 e konkretizojnë edhe më tepër këtë diagnozë. Në vitin 1982, vëllimi i realizuar i prodhimit industrial ishte 3.3% më i ulët se ai i vitit 1981-një fakt që sinjalizon jo rritje të ngadalësuar, por rënie të vetë aktivitetit industrial. Për më tepër, po ai vit e nxori prodhimin industrial 10.9% nën nivelin e paraparë me plan. Kjo diferencë mes planit dhe realizimit tregon jo vetëm për probleme operative në industri, por për disfunksionim më të gjerë të ekonomisë, kur plani dështon në një masë kaq të dukshme, nënkuptohet se mungojnë parakushtet për prodhim-energji, lëndë të para, pajisje, pjesë këmbimi, financim, si dhe tregje të qëndrueshme[4].
As viti 1983 nuk paraqitet si përjashtim, përkundrazi, autori e përshkruan atë si vazhdimësi të ngecjes së madhe. Një tregues i drejtpërdrejtë është rënia e prodhimit industrial në prill të vitit 1983 krahasuar me prillin e vitit 1982, në Kosovë prodhimi shënoi rënie prej 7.3%, ndërsa mesatarja jugosllave ishte -3.2%[5]. Këto dy shifra, të vendosura krahas njëra-tjetrës, e nxjerrin në pah pabarazinë në intensitetin e krizës: Kosova nuk po e përjetonte vetëm “të njëjtën krizë” si pjesa tjetër e federatës, por një krizë më të thelluar, më goditëse dhe me pasoja më të rënda për strukturën e saj industriale.
Në një lexim më të gjerë e më të thellë, mosrealizimi i planeve në Kosovë shfaqet si pasojë e ndërthurjes së disa faktorëve: dobësia e akumulimit të brendshëm, humbjet e larta, kufizimi i qasjes në deviza, pengesat për eksport, varësia nga qendrat vendimmarrëse jashtë Kosovës, si dhe goditjet e krizës së përgjithshme jugosllave. Këta faktorë e shndërrojnë planin ekonomik në një “premtim në letër”, sepse ekonomia reale nuk ka elasticitetin e nevojshëm për t’u përshtatur dhe as mjetet për të kompensuar humbjet e rëniet.
Në përfundim, autori sugjeron se mosrealizimi i planeve nuk është vetëm pasojë, por edhe dëshmi e vetë krizës: ai tregon se ekonomia e Kosovës nuk operonte në kushte ku planifikimi mund të shërbente si instrument zhvillimi. Përkundrazi, hendeku mes projeksioneve optimiste të vitit 1978 dhe realitetit të rënieve industriale në 1982–1983 dëshmon për një prishje të thellë të funksionimit ekonomik, ku premtimet e zhvillimit të përshpejtuar zëvendësohen nga stagnimi dhe rënia-dhe ku Kosova, më shumë se të tjerat, e bart peshën e këtij dështimi planifikues[6].
Vijon
[1] Humbjet në ekonomi- dukuri të krizës së thellë, 45.
[2] Po aty.
[3] Mosrealizimi i planeve –pasojë e krizës, 47.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
