[ Libra NëLinjë ]
Ese estetiko-kritike mbi poezinë “Në breg po skuqet një qershi” të Nijazi Idrizit
Në poezinë “Në breg po skuqet një qershi”, Nijazi Idrizi e vendos përvojën e luftës ndërmjet dy pamjeve: njerëzve që duket sikur zbresin nga yjet dhe një qershie që skuqet pranë tokës. Ndërmjet tyre shfaqen fishekët e paktë, oxhaqet e vetmuara, tingulli i çiftelisë, plagët dhe fëmija. Kjo lëvizje nga qielli te fryti i krijon poezisë një hark të brendshëm: madhështia e qëndresës e gjen kuptimin e saj përfundimtar te mundësia që jeta të vazhdojë.
Poezia hapet me një pamje që e kapërcen përshkrimin realist:
“Ata po zdirgjen nga yjet mbi male”.
Përemri “ata” nuk shoqërohet me emra ose shpjegime. Personazhet hyjnë në poezi si një prani kolektive, të njohur nga kujtesa e bashkësisë. Prejardhja e tyre figurative nga yjet i vendos në një hapësirë ndërmjet njeriut dhe legjendës. Megjithatë, vargu pasues e ndërpret menjëherë këtë ngritje me një hollësi konkrete: kanë pak fishekë në rrethatore. Përballë pafundësisë së qiellit qëndron kufizimi material i luftëtarit.
Pikërisht kjo kundërvënie i jep fillimit forcë. Njerëzit që zbresin prej yjeve nuk janë të paprekshëm. Ata mbartin varfërinë e mjeteve dhe rrezikun e humbjes. Përmasa e tyre poetike lind nga pabarazia ndërmjet asaj që kanë dhe asaj që marrin përsipër të bëjnë.
Metafora “Po mbjellin copa qiell me zjarre” e zgjeron këtë kundërthënie. Folja “mbjellin”, që zakonisht lidhet me tokën dhe rritjen, bashkohet me zjarrin. Veprimi luftarak merr kështu trajtën e një mbjelljeje të dhimbshme. Por poeti nuk e lë qëllimin e këtij veprimi në nivelin e një ideali të përgjithshëm: ata kërkojnë t’i kthejnë zërat “në rrugë e oborre”.
Rruga dhe oborri janë hapësira të jetës së zakonshme. Aty dëgjohet fjala, zhvillohet takimi dhe vazhdon marrëdhënia mes njerëzve. Kthimi i zërave nënkupton rikthimin e banorëve, por edhe daljen nga heshtja e imponuar. Liria bëhet e përfytyrueshme përmes një shenje të thjeshtë: mundësisë që hapësira e banuar të tingëllojë përsëri.
Strofa e dytë e ndryshon këndvështrimin. Nga lëvizja mbi male kalohet te një peizazh i palëvizshëm:
“Vetëm oxhaqet në këmbë bëjnë hije”.
Ky është imazhi më i përmbajtur dhe njëkohësisht më tronditës i rrënimit. Poeti nuk e përshkruan tërë shtëpinë e djegur. Ai zgjedh pjesën që ka mbetur. Oxhaku, dikur i lidhur me zjarrin e vatrës dhe ngrohtësinë familjare, tani qëndron pa shtëpinë që i jepte funksion. Mbetja materiale e bën të ndjeshme mungesën njerëzore.
Edhe hija fiton peshë. Oxhaqet vazhdojnë të zënë vend në dritë, ndërsa jeta rreth tyre është ndërprerë. Në këtë pamje, rrënimi rrëfen përmes asaj që nuk mund të shihet më: dhomave, sendeve dhe njerëzve që e bënin ndërtesën shtëpi. Vargu pasues, që përmend natën e përgjakshme, e emërton dhunën; por përmasa e saj është dhënë tashmë nga vetmia e oxhaqeve.
Brenda kësaj heshtjeje shfaqet tingulli i çiftelisë. Folja “dridhet” mund t’i përkasë njëherësh telit dhe njeriut që e dëgjon. Tingulli nuk është i plotë e triumfal; ai vjen si dridhje, si një vijë e brishtë vazhdimësie kulturore mes mbetjeve të shkatërrimit.
“Tri shkronjat e arta”, në kontekstin e luftëtarëve dhe të luftës në Kosovë, mund të lexohen si aludim për UÇK-në. Poeti i lë të pashkruara, duke ia besuar njohjen lexuesit. Epiteti “të arta” shpreh vlerësimin emocional të zërit poetik, ndërsa vendosja pranë çiftelisë e fut këtë shenjë në hapësirën e këngës dhe të kujtesës.
Në strofën e fundit, bota fillon të dëgjohet ndryshe. Dridhja e një teli hapet në “simfoninë e gurrës”. Fjala “simfoni” ia jep ujit përmasën e një muzike që vazhdon përtej veprimit njerëzor. Gurra fton për freskim, për afrim me trupin dhe me nevojat e tij elementare.
Por kjo qetësi nuk është e paprekur. Në të hyn pamja e pazakontë:
“ku plagën gudulis një fëmijë”.
Bashkimi i plagës me gudulisjen është estetikisht i guximshëm. Plaga i përket dhembjes; gudulisja, prekjes së lehtë dhe lojës. Fëmija i afron këto dy përvoja pa e zgjidhur kundërshtinë e tyre. Ai mund të lexohet si prani që e prek lëndimin me pafajësi, pa e njohur ende gjithë historinë e tij. E ardhmja është tashmë pranë plagës, por plaga ende nuk është mbyllur.
Edhe avionët, që “lozin” në qiellin e kaltër, mbeten një pamje me dy kuptime. Folja i zbut dhe i afron me shikimin fëmijëror, ndërsa konteksti i luftës nuk lejon të harrohet fuqia e tyre ushtarake. Qielli është i kaltër, por kujtesa e zjarrit vazhdon të qëndrojë brenda tij.
Pastaj vjen qershia.
Vargu “Në breg po skuqet një qershi” nuk jep një përfundim shpjegues. Ai na lë përpara një procesi të vogël, të ngadalshëm dhe të gjallë. Pas lëvizjes së luftëtarëve, rrënimit dhe fluturimit të avionëve, pjekja e frytit sjell një ritëm tjetër të kohës.
Folja “skuqet” mbart kujtesën e ngjyrave që kanë përshkuar poezinë: zjarrin, gjakun, plagën. Në fund, e kuqja bëhet edhe ngjyrë pjekjeje. Kjo nuk e fshin kuptimin e mëparshëm; e vendos pranë tij një mundësi tjetër. Jeta vazhdon në një botë që e mban ende gjurmën e dhunës.
Qershia ka edhe një lidhje të hollë me foljen “mbjellin” të strofës së parë. Poezia nis me një mbjellje metaforike zjarresh dhe përfundon me një fryt që piqet. Nuk është e nevojshme ta kuptojmë këtë si një barazim të drejtpërdrejtë mes luftës dhe pjellorisë. Më bindshëm, ajo shfaq largësinë ndërmjet urgjencës së qëndresës dhe jetës së zakonshme që kërkohet të bëhet sërish e mundur.
Kjo lëvizje mbështetet edhe nga forma. Tri strofat katërvargëshe e përmbajnë përvojën në një ndërtim të ngjeshur. Përsëritja e trajtës “po” — “po zdirgjen”, “po mbjellin”, “po skuqet” — i mban ngjarjet të hapura përpara syve të lexuesit. As veprimi dhe as kuptimi nuk paraqiten si plotësisht të përfunduar. Pamjet ndryshojnë, por koha e poezisë vazhdon.
Në horizontin biografik të burgimit politik që i sillni këtij leximi, kthimi i zërit dhe hapja e hapësirës marrin një ndjeshmëri të veçantë. Megjithatë, poezia nuk ka nevojë të lexohet si rrëfim i drejtpërdrejtë autobiografik. Forca e saj qëndron në aftësinë për ta shndërruar përvojën historike në marrëdhënie mes figurash: qiellit dhe tokës, vatrës dhe rrënimit, tingullit dhe heshtjes, plagës dhe frytit.
Në fund mbetet qershia, një prani e vogël përballë përmasës së historisë. Pikërisht kjo vogëlsi i jep vargut fuqi. Pas gjithë asaj që ka ndodhur, një fryt vazhdon të piqet. Lexuesi e sheh të kuqen e tij dhe tashmë nuk mund ta shohë si një ngjyrë të vetme.
Hajdar Paçarada-Dumoshi
