[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
3 Tetori 1949 – Përkujtimi i Mit’hat Frashërit
Data e dytë që editoriali i gazetës “Besa” e ngrinte në rangun e një dite me rëndësi të veçantë kombëtare ishte 3 Tetori 1949, dita kur kishte ndërruar jetë Mithat Frashëri[1]. Ndryshe nga 14 Shtatori, që paraqitej si ditë e përbashkët e kujtimit të dëshmorëve, 3 Tetori lidhej me figurën e një personaliteti të vetëm, të cilin redaksia e përshkruante me një gjuhë të theksuar nderimi, duke e quajtur “Shërbestari i Kombit”, “Misionari i Shqipërisë” dhe një nga figurat e fundit të asaj tradite kombëtare që lidhej me familjen e madhe të Frashërllinjve[2].
Vetë mënyra se si editoriali e prezantonte vdekjen e tij është domethënëse. 3 Tetori cilësohej si “ditë e zezë”, një formulim që e kthente humbjen e Mithat Frashërit nga një ngjarje biografike në një ngjarje me peshë kolektive. Për redaksinë e “Besës”, vdekja e tij nuk kishte qenë vetëm humbja e një njeriu, por humbja e një simboli të rëndësishëm të vazhdimësisë kombëtare dhe politike.
Kjo ngarkesë bëhej edhe më e fortë përmes lidhjes që editoriali krijonte ndërmjet Mit’hat Frashërit dhe Abdyl, Sami e Naim Frashërit. Ai paraqitej si vazhduesi i fundit i një tradite familjare që kishte zënë vend të jashtëzakonshëm në historinë e Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Në këtë mënyrë, figura e tij nuk shihej vetëm përmes veprimtarisë personale, por vendosej në një varg simbolik të familjes Frashëri, e cila në kujtesën shqiptare lidhej me idealin kombëtar, arsimin, kulturën, gjuhën dhe pavarësinë.
Editoriali e quante atë “fytyra e fundit e vatrës së apostujve të lirisë arbërore”[3], një metaforë e fuqishme që bashkonte familjen, kombin dhe misionin historik. Fjala vatër sillte idenë e origjinës së përbashkët, të shtëpisë dhe vazhdimësisë familjare, ndërsa termi apostuj të lirisë i jepte familjes Frashëri një dimension pothuajse sakral. Në këtë gjuhë, ata nuk paraqiteshin thjesht si intelektualë dhe veprimtarë politikë, por si bartës të një misioni historik.
Kjo mënyrë e paraqitjes së Mithat Frashërit ishte veçanërisht e rëndësishme për mërgatën politike të lidhur me Ballin Kombëtar. Për të, Frashëri nuk ishte vetëm trashëgimtar i një familjeje të shquar rilindëse, por edhe një nga figurat qendrore të vetë identitetit politik të organizatës. Për këtë arsye, vdekja e tij duhej të interpretohej jo vetëm si humbje personale, por si moment i një kujtese të përbashkët politike.
Editoriali e shprehte këtë përmes një metafore tjetër të fuqishme: “Ylli ynë perëndoi me trup, por shpirtërisht mbetet i pavdekshëm.”[4] Kjo shprehje ndërtonte një dallim ndërmjet vdekjes fizike dhe vazhdimësisë simbolike. Trupi kishte humbur, por ideja, kujtesa dhe trashëgimia duhej të vazhdonin të jetonin. Ky motiv është i zakonshëm në kulturën politike përkujtimore. Figura e udhëheqësit të vdekur shndërrohet në prani morale, në autoritet që vazhdon të ndikojë edhe pas largimit fizik. Në këtë mënyrë, kujtesa e individit përdoret për të garantuar vazhdimësinë e organizatës dhe për të ruajtur një bosht simbolik rreth të cilit mund të bashkohet komuniteti.
Për “Besën”, Mithat Frashëri vazhdonte të ishte i pranishëm sepse “prin gjithmonë Ballin Kombëtar”. Ky formulim nuk duhet kuptuar në kuptim literal, por si shprehje e bindjes se programi, parimet dhe orientimi që i atribuoheshin atij vazhdonin ta udhëhiqnin organizatën edhe pas vdekjes. Në këtë mënyrë, memoria e Frashërit shndërrohej në instrument të legjitimitetit politik. Balli Kombëtar mund të paraqitej si vazhdues i një tradite që nuk fillonte vetëm me organizatën e viteve të Luftës së Dytë Botërore, por që përmes Mithat Frashërit lidhej me një gjenealogji më të gjatë të nacionalizmit shqiptar.
Kjo lidhje ishte e rëndësishme sepse i jepte organizatës një thellësi historike. Në vend që të shihej thjesht si një formacion politik i krijuar në një periudhë të caktuar, ajo përpiqej ta vendoste veten si trashëgimtare të një ideali që kishte nisur me Rilindjen Kombëtare dhe që, sipas saj, vazhdonte në mërgim. Editoriali përmendte gjithashtu Komitetin e Lirisë Shqiptare në Paris, të cilin e paraqiste si një tjetër krijesë të Mithat Frashërit. Në këtë mënyrë, figura e tij lidhej jo vetëm me Ballin Kombëtar, por edhe me përpjekjen më të gjerë për organizimin e emigracionit politik shqiptar jashtë vendit.
Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme në kontekstin e pasluftës. Pas vendosjes së regjimit komunist në Shqipëri, veprimtaria e kundërshtarëve të tij u zhvendos në qendra të ndryshme të Evropës Perëndimore dhe Shteteve të Bashkuara. Paris, Roma, Londra, New Yorku dhe Detroit-i u bënë pjesë e një gjeografie të re politike të mërgatës. Në këtë kontekst, kujtimi i Mithat Frashërit shërbente edhe si një pikë bashkuese ndërmjet fazave të ndryshme të emigracionit shqiptar. Ai lidhej njëkohësisht me Rilindjen, me periudhën e shtetformimit, me Luftën e Dytë Botërore dhe me organizimin antikomunist pas vitit 1944.
Kjo shumësi rolesh e bënte figurën e tij veçanërisht të përshtatshme për një editorial të tillë. Për “Besën”, ai ishte një urë ndërmjet historisë kulturore dhe historisë politike, ndërmjet familjes Frashëri dhe Ballit Kombëtar, ndërmjet Shqipërisë së brendshme dhe diasporës. Për këtë arsye, vdekja e tij në vitin 1949 paraqitej si humbje e një figure që mbante mbi vete një numër të madh simbolesh. Ajo që humbte nuk ishte vetëm një drejtues politik, por një nga bartësit e një narrative të gjerë kombëtare.
Në këtë narrativë, Mithat Frashëri përfaqësonte shërbimin ndaj kombit. Titulli “Shërbestari i Kombit” ishte i rëndësishëm pikërisht sepse e paraqiste veprimtarinë e tij si detyrë dhe përkushtim, jo si ambicie personale. Fjala shërbestar nënkuptonte një njeri që i ishte vënë në shërbim një ideali më të madh se vetja. Po kështu, përcaktimi “Misionari i Shqipërisë” i jepte figurës së tij një karakter pothuajse apostolik. Ai nuk paraqitej vetëm si politikan, por si njeri që kishte një mision historik për të përmbushur. Kjo gjuhë i përshtatej shumë mirë stilit të “Besës”, ku politika dhe morali ndërthureshin vazhdimisht.
Në këtë mënyrë, editoriali nuk e kujtonte vetëm Mithat Frashërin si njeri të së kaluarës, por e sillte atë në të tashmen e vitit 1971. Përmes kujtesës së tij, redaksia përpiqej të riafirmonte një drejtim politik dhe një trashëgimi ideore që e konsideronte ende të vlefshme. Kjo ishte veçanërisht e rëndësishme për një mërgatë që kishte kaluar tashmë më shumë se dy dekada jashtë Shqipërisë. Në këto kushte, figura të tilla shërbenin si pikë orientimi për ruajtjen e kohezionit dhe të vetëdijes politike.
Për brezin e vjetër, Mithat Frashëri ishte kujtim i një periudhe të përjetuar drejtpërdrejt. Për brezat më të rinj të lindur ose rritur në diasporë, ai duhej të bëhej figurë e transmetuar përmes librave, gazetave, përvjetorëve dhe ceremonive. Prandaj përkujtimi i 3 Tetorit kishte edhe funksion edukativ. Ai u tregonte brezave të rinj se cilat figura konsideroheshin themelore për traditën politike të komunitetit dhe çfarë vlerash duhej të lidheshin me to.
Në këtë mënyrë, data e vdekjes shndërrohej në datë kujtese dhe mësimi. Ajo nuk shënonte vetëm fundin e jetës së një individi, por krijonte një mundësi të përsëritur çdo vit për ta ritreguar historinë e tij. Pikërisht kjo është arsyeja pse editoriali e ngrinte 3 Tetorin në rangun e një prej “tri datave të shenjta”. Shenjtëria nuk lidhej me vetë vdekjen, por me kuptimin që komuniteti i jepte asaj. Vdekja e një figure të konsideruar themelore për kombin duhej të kthehej në një akt të përhershëm kujtese.
Ai ishte një personalitet me veprimtari të gjerë kulturore, politike dhe diplomatike, dhe roli i tij gjatë periudhave të ndryshme të historisë shqiptare kërkon analizë të mbështetur në burime të ndryshme. Ndërsa editoriali i “Besës” paraqet një këndvështrim të caktuar politik dhe përkujtimor. Por pikërisht për këtë arsye ai është burim i rëndësishëm për të kuptuar kulturën e kujtesës së Ballit Kombëtar në mërgim. Ai tregon se si organizata e ndërtonte lidhjen me figurën e Frashërit dhe si e përdorte atë për të legjitimuar vazhdimësinë e vet.
Kështu, editoriali krijonte një vijë të gjatë historike: nga Rilindja Kombëtare, te nacionalizmi politik i shekullit XX dhe më pas te mërgata antikomuniste. Në qendër të kësaj vije vendosej Mithat Frashëri si figurë lidhëse. Kjo është edhe arsyeja pse redaksia shkruante se ai, edhe pse kishte “perënduar me trup”, “shpirtërisht mbetet i pavdekshëm”[5]. Pavdekësia këtu nuk ishte koncept fetar në kuptimin e ngushtë, por koncept i kujtesës politike. Një figurë mbetet e gjallë për aq kohë sa emri, ideja dhe veprimi i saj vazhdojnë të përmenden dhe të ndikojnë te brezat pasardhës.
Në këtë kuptim, gazeta vetë bëhej një nga mjetet e kësaj pavdekësie. Duke e botuar përvjetorin, duke rikthyer emrin e Frashërit dhe duke e lidhur me idealet e organizatës, “Besa” merrte pjesë aktivisht në procesin e ruajtjes së figurës së tij.
Në fund, 3 Tetori 1949 paraqitej në editorial si një ditë dhimbjeje, por jo si ditë humbjeje përfundimtare. Mithat Frashëri kishte vdekur fizikisht, por sipas “Besës” ai vazhdonte të jetonte në kujtesën e mërgatës, në programin e Ballit Kombëtar dhe në organizatat politike që ai kishte ndihmuar të krijoheshin[6]. Prandaj, kjo datë nuk përkujtohej vetëm për të nderuar të shkuarën. Ajo përdorej për të afirmuar të tashmen dhe të ardhmen e një tradite politike. Në këtë mënyrë, 3 Tetori shndërrohej nga një datë mortore në një datë vazhdimësie, ku figura e Midhat Frashërit duhej të kujtonte se, sipas redaksisë, njeriu mund të largohet nga jeta, por ideali që i atribuohet atij mund të vazhdojë të udhëheqë brezat e ardhshëm.
28 Nëntori – Dita e Pavarësisë dhe e Flamurit
Ndër tri datat që editoriali i gazetës “Besa” i ngrinte në rangun e ditëve të shenjta të kujtesës kombëtare, vendin më të rëndësishëm e zinte pa dyshim 28 Nëntori – Dita e Flamurit dhe e Shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë. Nëse 14 Shtatori i kushtohej kujtimit të dëshmorëve dhe 3 Tetori figurës së Mithat Frashërit, 28 Nëntori paraqitej si një datë që i kapërcente kufijtë e një organizate politike apo të një brezi të caktuar. Në interpretimin e redaksisë, ajo ishte dita në të cilën përmblidhej një histori shumë më e gjatë e shqiptarëve dhe e simbolit të tyre kombëtar.
Pikërisht për këtë arsye, editoriali nuk e fillonte rrëfimin e 28 Nëntorit vetëm me Vlorën e vitit 1912. Autori përpiqej ta çonte origjinën simbolike të flamurit shumë më thellë në histori, deri në kohët e lashta, duke krijuar një vijë vazhdimësie ndërmjet lashtësisë, epokës së Skënderbeut dhe krijimit të shtetit shqiptar modern. Në këtë frymë, teksti pohonte se prej shekujsh “që nuk mbahen në mend”, shqiptarët kishin qenë të lidhur me të njëjtin simbol, duke e vendosur atë madje në kohën e Lekës së Madh dhe Pirros[7]. Sipas kësaj narrative, me atë simbol në dorë Leka i Madh kishte arritur deri në Indi, ndërsa Pirroja kishte luftuar kundër romakëve.
Për editorialin, rëndësia e këtyre figurave qëndronte para së gjithash në funksionin simbolik: ato e shtynin historinë kombëtare drejt një lashtësie sa më të thellë dhe krijonin idenë se simboli i shqiptarëve ishte pjesë e një trashëgimie shumë më të vjetër sesa shteti i krijuar në vitin 1912. Kjo mënyrë e të shkruarit për historinë ishte karakteristike për një pjesë të publicistikës nacionaliste të shekujve XIX dhe XX. Lashtësia shndërrohej në argument të vazhdimësisë kombëtare, ndërsa figurat e botës antike përdoreshin për të ndërtuar një gjenealogji të lavdishme të kombit.
Për një popull që gjatë shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX kishte luftuar për njohjen e identitetit dhe të të drejtave të veta politike, pretendimi për një prejardhje të lashtë kishte edhe funksion politik. Ai synonte të thoshte se shqiptarët nuk ishin një komb i krijuar rishtazi nga rrethanat politike të Ballkanit, por një popull me rrënjë të thella historike dhe me të drejtë të natyrshme për shtetësi. Megjithatë, boshti i vërtetë i editorialit nuk qëndronte te lashtësia. Ai ndërtohej rreth dy figurave shumë më të rëndësishme për kujtesën moderne shqiptare: Gjergj Kastriotit-Skënderbeut dhe Ismail Qemalit. Pikërisht përmes tyre, 28 Nëntori shndërrohej në urën që lidhte dy momente themelore të historisë kombëtare.
Redaksia shkruante se, gjatë pesë shekujve të fundit, Skënderbeu në Krujë dhe Ismail Qemali në Vlorë e kishin lidhur Ditën e Lirisë Shqiptare me të njëjtën datë – 28 Nëntorin[8]. Në këtë mënyrë, dy figura të ndara nga pothuajse pesë shekuj vendoseshin në të njëjtën vijë simbolike.
Për autorin, kjo përputhje kishte një domethënie shumë më të madhe sesa një koincidencë kalendarike. 28 Nëntori shndërrohej në datën e rikthimit të lirisë. Në Krujë, ajo lidhej me Skënderbeun dhe ngritjen e flamurit në shekullin XV; në Vlorë, me Ismail Qemalin dhe shpalljen e Pavarësisë në vitin 1912[9]. Kështu, koha historike paraqitej sikur të kishte krijuar një hark të madh: Krujë–Vlorë, Skënderbe–Ismail Qemal, qëndresë–pavarësi. Dy momente të largëta në kohë bashkoheshin përmes datës dhe flamurit.
Në këtë ndërtim simbolik, flamuri ishte elementi që kapërcente shekujt. Regjimet ndryshonin, kufijtë lëviznin, brezat kalonin, por shqiponja dykrenare paraqitej si shenjë e vazhdimësisë së kombit. Pikërisht për këtë arsye editoriali përdorte një gjuhë jashtëzakonisht poetike kur përshkruante ngritjen e flamurit. Skënderbeu dhe Ismail Qemali paraqiteshin sikur, në dy epoka të ndryshme, ta kishin ngritur “dykrerëshin tonë trimëror” lart në qiellin e Arbërisë, me duart e tyre të pastra, që ai të mos zbriste më kurrë[10].
Metafora e “qiellit të Arbërisë” i jepte flamurit një dimension që shkonte përtej territorit politik. Qielli nuk ka kufijtë që kanë shtetet, ai shtrihet mbi një hapësirë shumë më të gjerë. Në këtë mënyrë, flamuri paraqitej jo vetëm si simbol i Republikës së Shqipërisë, por si simbol i shqiptarëve në kuptimin më të gjerë kombëtar. Edhe përdorimi i emrit Arbëri në vend të Shqipëri kishte domethënie. Ai e kthente lexuesin drejt një shtrese më të hershme të identitetit shqiptar dhe e lidhte të tashmen me historinë mesjetare. Përmes një fjale të vetme, editoriali krijonte ndjesinë e një vazhdimësie që kapërcente epokat politike.
Po aq domethënës ishte përshkrimi i “duarve të pastra” të Skënderbeut dhe Ismail Qemalit. Ky nuk ishte një përcaktim historik në kuptimin akademik, por një gjykim moral. Redaksia i paraqiste të dy figurat si bartës të një ideali të pastër kombëtar, të pandotur nga interesat që ajo ua atribuonte kundërshtarëve politikë. Në këtë mënyrë, historia ndërtohej përmes një kontrasti të fortë ndërmjet pastërtisë dhe njollosjes, lirisë dhe robërisë, flamurit të ngritur dhe flamurit të cenuar. Ky kontrast bëhej edhe më i dukshëm në pjesën e fundit të editorialit.
Formula “për të mos zbritur kurrë” ishte në vetvete një betim simbolik. Flamuri që ngrihej nuk duhej të ishte më një simbol i përkohshëm i një kryengritjeje, por shenjë e një lirie që duhej të bëhej e pakthyeshme. Këtu qëndron edhe fuqia e 28 Nëntorit në imagjinatën politike shqiptare. Ai nuk përfaqëson vetëm një ngjarje të vitit 1912, por idenë e kthimit të sovranitetit. Për këtë arsye, përkujtimi i tij ka qenë i aftë të bashkojë shqiptarë me bindje politike, fetare dhe krahinore të ndryshme.
Për mërgatën, kjo datë kishte një peshë edhe më të madhe. Në mungesë të kontaktit të përditshëm me atdheun, flamuri dhe 28 Nëntori shndërroheshin në një atdhe simbolik të lëvizshëm. Ata mund të përkujtoheshin në Stamboll, Detroit, New York, Romë apo kudo ku jetonin shqiptarët dhe, për disa orë, ta kthenin hapësirën e mërgimit në një hapësirë të kujtesës kombëtare. Prandaj nuk është rastësi që “Besa” i kushtonte kësaj date rëndësinë më të madhe. Për një gazetë që përpiqej të komunikonte me shqiptarë të shpërndarë në vende të ndryshme, 28 Nëntori ishte ndoshta simboli më i fuqishëm i unitetit kombëtar.
Por editoriali nuk ndalej vetëm te lavdia e kësaj date. Pas ndërtimit të një vije të gjatë nga lashtësia te Skënderbeu dhe nga Skënderbeu te Ismail Qemali, toni ndryshonte papritur. Nga solemniteti dhe krenaria, teksti kalonte në zemërim dhe akuzë politike. Autori shprehte keqardhjen se ajo që e konsideronte trashëgimi të shenjtë të 28 Nëntorit ishte cenuar nga ardhja në pushtet e komunistëve. Në gjuhën jashtëzakonisht polemike të editorialit, drejtuesit komunistë cilësoheshin si “një grusht bastardësh me shpirt krimineli”[11], të cilët, sipas autorit, kishin “përmbysur Ditën e Lirisë” dhe kishin njollosur rëndë simbolin e krenarisë shqiptare. Një gjuhë e tillë duhet ruajtur dhe njëkohësisht vendosur qartë brenda zërit të burimit. Ajo nuk përfaqëson terminologji neutrale historiografike, por retorikën e ashpër antikomuniste të “Besës”. Pikërisht intensiteti i saj na tregon sa i thellë ishte konflikti politik dhe simbolik ndërmjet mërgatës së lidhur me Ballin Kombëtar dhe regjimit të Tiranës.
Veçanërisht domethënës është pohimi se komunistët vepronin “t’urdhëruar nga Dushani i tyre”. Në kontekstin e publicistikës së “Besës”, ky formulim lidhej me narrativën që gazeta kishte zhvilluar edhe në numrat e mëparshëm mbi ndikimin e komunistëve jugosllavë në organizimin dhe zhvillimin e lëvizjes komuniste shqiptare. Siç shihet edhe në shkrimet e saj mbi Dushan Mugoshën dhe marrëdhëniet shqiptaro-jugosllave, redaksia e përdorte këtë argument për ta paraqitur komunizmin shqiptar si të ndikuar fuqishëm nga jashtë.
Për “Besën”, ky ishte një argument me peshë të veçantë sepse i lejonte të ndërtonte një kontrast moral: në njërën anë Skënderbeu dhe Ismail Qemali, të paraqitur si figura që ngritën flamurin me “duar të pastra”; në anën tjetër, drejtuesit komunistë, të akuzuar se kishin cenuar kuptimin e tij nën ndikimin e një ideologjie dhe të faktorëve të jashtëm. Në këtë mënyrë, konflikti politik shndërrohej në konflikt mbi pronësinë e simbolit kombëtar. Të dyja palët përdornin flamurin kuqezi dhe flisnin në emër të Shqipërisë, por “Besa” pretendonte se kuptimi autentik i flamurit lidhej me lirinë kombëtare dhe jo me regjimin komunist.
Kjo është një pikë shumë interesante për historinë e simboleve. I njëjti flamur mund të përdoret nga regjime dhe forca politike të ndryshme, ndërsa secila përpiqet t’i japë atij interpretimin e vet. Në këtë rast, beteja nuk zhvillohej vetëm për pushtetin politik, por edhe për kuptimin e historisë dhe të simboleve kombëtare. Për redaksinë e “Besës”, shqiponja dykrenare duhej të mbetej simboli i “Shqipërisë së shqiptarëve”[12], një formulë që shfaqet vazhdimisht në publicistikën e saj. Në këtë konceptim, flamuri duhej të qëndronte mbi partitë dhe regjimet, si shenjë e kombit dhe e aspiratës për liri.
Kjo shpjegon edhe zemërimin e autorit kur flet për “njollosjen” e simbolit. Nëse flamuri konsiderohet i shenjtë, atëherë çdo përdorim i tij nga një regjim që autori e konsideron të paligjshëm ose antikombëtar perceptohet jo thjesht si dallim politik, por si profanizim i një trashëgimie kombëtare. Në këtë aspekt, editoriali i 23 dhjetorit 1971 është një shembull shumë i qartë i mënyrës se si kujtesa historike përdorej në betejën politike të Luftës së Ftohtë. E kaluara nuk paraqitej si diçka e përfunduar. Skënderbeu, Ismail Qemali, flamuri dhe 28 Nëntori silleshin në të tashmen dhe përdoreshin për të gjykuar legjitimitetin e sistemit politik ekzistues.
Kjo e bën editorialin me interes të veçantë edhe për historiografinë. Ai nuk na tregon vetëm se si “Besa” e kujtonte Pavarësinë; na tregon se kujt mendonte se i përkiste trashëgimia e Pavarësisë. Në këtë mënyrë, 28 Nëntori shndërrohej në një vijë ndarëse morale. Për redaksinë, ai përfaqësonte Shqipërinë e lirë, sovrane dhe kombëtare. Çdo sistem që, sipas saj, cenonte këto parime vendosej në kundërshtim me frymën e kësaj date. Por përtej polemikës politike, editoriali ruante një ide shumë më të gjerë dhe më të qëndrueshme: 28 Nëntori si pikë takimi e kujtesës shqiptare. Skënderbeu dhe Ismail Qemali, Kruja dhe Vlora, mesjeta dhe shteti modern bashkoheshin përmes të njëjtit simbol.
Në këtë këndvështrim, flamuri bëhej një lloj dëshmitari i heshtur i historisë. Brezat ndryshonin, udhëheqësit vinin e shkonin, regjimet ngriheshin dhe binin, por shqiponja dykrenare vazhdonte të përfaqësonte, në imagjinatën e autorit, vazhdimësinë e kombit. Kjo është ndoshta arsyeja më e thellë pse editoriali i kushtonte 28 Nëntorit rëndësinë më të madhe nga tri datat. 14 Shtatori përkujtonte sakrificën; 3 Tetori kujtonte një figurë udhëheqëse; ndërsa 28 Nëntori përmblidhte vetë idenë e Shqipërisë. Në të takoheshin dëshmorët, udhëheqësit, historia, territori, flamuri dhe liria. Për një komunitet të mërguar, pak simbole mund të kishin një fuqi kaq të madhe bashkuese.
Prandaj, në editorialin “Tri data të shenjta”, 28 Nëntori nuk paraqitej thjesht si përvjetori i një akti politik të vitit 1912. Ai ndërtohej si kulmi i një historie të gjatë të lirisë shqiptare, të cilën autori e çonte simbolikisht nga lashtësia, përmes Krujës së Skënderbeut, deri te Vlora e Ismail Qemalit. Pavarësisht se disa prej lidhjeve me lashtësinë i përkasin më shumë narrativës kombëtare sesa një vazhdimësie të provuar historike, ato janë shumë të rëndësishme për të kuptuar mënyrën se si mërgata shqiptare e fillimviteve 1970 ndërtonte historinë e vet. Historia këtu nuk ishte vetëm kërkim mbi të kaluarën; ishte edhe mjet për të ruajtur identitetin, për të justifikuar qëndrimet politike dhe për t’i dhënë kuptim mërgimit.
Në fund, imazhi që mbetet nga editoriali është ai i flamurit të ngritur lart në “qiellin e Arbërisë”, një herë nga Skënderbeu në Krujë dhe përsëri nga Ismail Qemali në Vlorë. Për autorin, ky flamur duhej të qëndronte mbi kohën, mbi regjimet dhe mbi konfliktet politike, “për të mos zbritur kurrë”[13]. Pikërisht në këtë figurë poetike përmblidhej kuptimi që “Besa” i jepte 28 Nëntorit: jo vetëm dita kur u shpall Pavarësia, por dita kur liria, historia dhe simboli kombëtar duhej të bashkoheshin në një kujtesë të vetme shqiptare.
Vijon
[1] Mithat Frashëri lindi më 25 mars 1880 në Janinë dhe ishte një nga personalitetet e shquara të kulturës, politikës dhe çështjes kombëtare shqiptare. I biri i Abdyl Frashërit, u edukua nën kujdesin e Naimit dhe Sami Frashërit në Stamboll. Ishte shkrimtar, publicist, përkthyes dhe diplomat, i njohur me pseudonimet Lumo Skëndo dhe Mali Kokojka. Më 1908 u zgjodh kryetar i Kongresit të Manastirit, duke dhënë kontribut të rëndësishëm në njësimin e alfabetit shqip. Ishte delegat dhe nënshkrues i Aktit të Pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912, si dhe ministër në qeverinë e Ismail Qemalit. Përfaqësoi Shqipërinë në Konferencën e Paqes në Paris dhe në Lidhjen e Kombeve. Zhvilloi veprimtari të pasur letrare e publicistike, duke botuar “Kalendarin Kombiar”, gazetën “Liria” dhe revistën “Dituria”. Gjatë Luftës së Dytë Botërore themeloi dhe drejtoi organizatën nacionaliste “Balli Kombëtar”. Pas luftës jetoi në mërgim, ku vazhdoi veprimtarinë politike antikomuniste. Vdiq më 3 tetor 1949 në Nju Jork, duke lënë një trashëgimi të rëndësishme në historinë dhe kulturën shqiptare.
[2] Editoriali “Tri data të shenjta”, gazeta “Besa”, nr. 212–216, 23 dhjetor 1971, Stamboll.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.
[12] Po aty.
[13] Po aty.
