[ Libra NëLinjë ]
Isuf B. Bajrami
Nga vetëpërgatitja e familjeve te ndërtimi i një sistemi kombëtar, të organizuar dhe funksional të mbrojtjes civile. Strehimoret, rezervat strategjike, organizimi në çdo vendbanim dhe përgjegjësia institucionale për sigurinë e qytetarëve.
H Y R J E
72 ORËT QË MUND TË VËNË NË PROVË GATISHMËRINË E NJË SHTETI
Evropa po hyn në një periudhë të re të konceptimit të sigurisë. Luftërat, tensionet gjeopolitike, sulmet kibernetike, sabotimet ndaj infrastrukturës kritike, fatkeqësitë natyrore dhe ndërprerjet e zinxhirëve të furnizimit kanë ndryshuar mënyrën se si shtetet duhet të përgatiten për krizat.
Siguria e një vendi nuk mund të matet më vetëm me kapacitetet e tij ushtarake dhe policore apo me numrin e institucioneve që ka në funksion. Ajo duhet të matet edhe me aftësinë për të mbrojtur popullsinë, për të garantuar furnizimin me ushqim, ujë, energji dhe barna, si dhe për të siguruar vazhdimësinë e shërbimeve jetike kur funksionimi normal i shoqërisë ndërpritet.
Më 26 mars 2025, Komisioni Evropian prezantoi Strategjinë e Bashkimit për Gatishmëri (Preparedness Union Strategy), duke propozuar një qasje të re evropiane ndaj parandalimit, përgatitjes dhe menaxhimit të krizave. Strategjia përmban 30 veprime kryesore dhe e trajton gatishmërinë si përgjegjësi të përbashkët të institucioneve, sektorit privat dhe qytetarëve. [1]
Një prej rekomandimeve më të rëndësishme është që popullsia të ketë kapacitet për vetëpërballim gjatë së paku 72 orëve të para të një krize.
Ky rekomandim nuk është thjesht një këshillë që familjet të mbajnë disa rezerva ushqimore. Ai është pjesë e një koncepti shumë më të gjerë, i cili përfshin sistemet e paralajmërimit, komunikimin publik, vazhdimësinë e shërbimeve, rezervat strategjike, infrastrukturën e mbrojtjes dhe koordinimin institucional. [2]
Për Kosovën, ky zhvillim duhet të shërbejë si një alarm serioz institucional.
Pyetja nuk është vetëm nëse qytetarët tanë mund t’i përballojnë tri ditë pa furnizim normal. Pyetja thelbësore është nëse Republika e Kosovës ka ndërtuar një sistem që mund ta mbrojë popullsinë dhe ta mbajë shoqërinë funksionale nëse një krizë zgjat tri ditë, tri javë apo edhe më gjatë.
Kosova nuk ka nevojë vetëm për një fushatë informuese për 72 orët e para. Ajo ka nevojë për ndërtimin dhe funksionalizimin e një sistemi të plotë kombëtar të mbrojtjes civile, nga çdo vendbanim deri në nivelin qendror të shtetit.
Ky duhet të jetë boshti i debatit publik dhe i kërkesave ndaj institucioneve.
1. ÇFARË KËRKON KONKRETISHT BASHKIMI EVROPIAN?
Strategjia Evropiane e Gatishmërisë e vendos theksin te përgatitja për të gjitha llojet e rreziqeve, jo vetëm për një kategori të caktuar emergjencash.
Kjo nënkupton që institucionet duhet të planifikojnë për tërmete, përmbytje, zjarre, epidemi, konflikte të armatosura, ndërprerje të furnizimit me energji, sulme kibernetike, sabotime dhe kriza të furnizimit me produkte jetike.
BE-ja propozon që gatishmëria të ndërtohet në disa drejtime të ndërlidhura.
Së pari, përgatitja e popullsisë. Qytetarët duhet të kenë informacion të qartë për rreziqet dhe të jenë në gjendje t’i sigurojnë nevojat bazë për të paktën 72 orët e para.
Së dyti, paralajmërimi i hershëm. Duhet të zhvillohen sisteme që identifikojnë rrezikun dhe informojnë popullsinë në kohë, përmes kanaleve të ndryshme të komunikimit.
Së treti, vazhdimësia e shërbimeve jetike. Furnizimi me ujë, energji, shërbimet shëndetësore, transporti, komunikimi dhe furnizimi me produkte bazë duhet të kenë plane alternative funksionimi.
Së katërti, bashkëpunimi ndërmjet sektorit publik dhe atij privat. Kompanitë që menaxhojnë energjinë, telekomunikacionin, transportin, furnizimin me ushqim dhe barna, si dhe infrastrukturën tjetër kritike, duhet të jenë pjesë e planifikimit kombëtar.
Së pesti, përfshirja e qytetarëve dhe organizatave. Gatishmëria nuk mund të mbështetet vetëm në institucionet qendrore. Ajo duhet të përfshijë komunat, organizatat humanitare, shoqatat profesionale dhe komunitetet lokale.
Së gjashti, ushtrimet dhe testimi. Planet duhet të testohen rregullisht për të identifikuar mangësitë dhe për të matur aftësinë reale të reagimit.
Komisioni Evropian ka publikuar edhe udhëzime për përgatitjen e popullsisë, edukimin, komunikimin e rrezikut dhe përfshirjen e personave me aftësi të kufizuara. [2]
Duhet të theksohet një dallim i rëndësishëm: BE-ja nuk kërkon shprehimisht që çdo vendbanim të ndërtojë bunkerë apo të krijojë komanda të armatosura civile. Këto nuk janë kërkesa universale të Strategjisë Evropiane të Gatishmërisë.
Megjithatë, shtetet kanë përgjegjësi të organizojnë mbrojtjen e popullsisë sipas rreziqeve, legjislacionit dhe kapaciteteve të tyre. Për Kosovën, ndërtimi i një rrjeti të infrastrukturës emergjente dhe i strukturave civile lokale duhet të bëhet pjesë e programit kombëtar të gatishmërisë.
2. ÇFARË DUHET TË KETË ÇDO FAMILJE PËR 72 ORË?
Përgatitja familjare është niveli i parë i mbrojtjes. Ajo duhet të jetë e thjeshtë, praktike dhe e përshtatur me numrin e anëtarëve të familjes, moshën, gjendjen shëndetësore dhe nevojat individuale.
Rezervat duhet të mundësojnë që familja të mos varet menjëherë nga furnizimi i jashtëm në rast të një ndërprerjeje të përkohshme.
Uji dhe ushqimi: Ujë i pijshëm, ushqime që ruhen për një kohë të gjatë, produkte të gatshme për konsum dhe furnizime të veçanta për foshnjat, të moshuarit dhe personat me nevoja të posaçme ushqimore.
Shëndeti: Çantë e ndihmës së parë, barna personale, materiale higjienike dhe pajisje të domosdoshme mjekësore.
Energjia dhe ndriçimi: Llamba emergjente, bateri rezervë, radio me bateri dhe burime alternative të energjisë për pajisjet esenciale.
Komunikimi: Telefon i karikuar, bateri rezervë, numra të rëndësishëm të shkruar në letër dhe njohuri për kanalet zyrtare të informimit.
Dokumentacioni: Kopje të dokumenteve personale, dokumenteve mjekësore dhe informacioneve të rëndësishme familjare.
Evakuimi: Një çantë emergjente me veshmbathje, ujë, ushqim, barna, dokumente dhe mjete të tjera bazë personale.
Për personat me aftësi të kufizuara duhet të sigurohen pajisjet ndihmëse, bateritë për pajisjet mjekësore dhe mënyrat alternative të komunikimit.
Përgatitja familjare nuk duhet të krijojë panik apo të nxisë blerje të pakontrolluara. Ajo duhet të ndërtohet përmes informimit, planifikimit dhe edukimit publik.
Megjithatë, kjo është vetëm pjesa e parë e sistemit. Përgjegjësia kryesore për organizimin e mbrojtjes së popullsisë mbetet institucionale.
3. KOSOVA: A EKZISTON NJË SISTEM REAL I MBROJTJES CIVILE?
Kosova ka një bazë ligjore për organizimin e mbrojtjes nga fatkeqësitë natyrore dhe fatkeqësitë e tjera. Megjithatë, ekzistenca e legjislacionit nuk është dëshmi se të gjitha kapacitetet e nevojshme janë ndërtuar dhe funksionalizuar.
Ligji Nr. 04/L-027 për Mbrojtje nga Fatkeqësitë Natyrore dhe Fatkeqësitë Tjera përcakton bazat e organizimit të mbrojtjes si sistem shtetëror. Ai përfshin parandalimin, planifikimin, paralajmërimin, trajnimin, vetëmbrojtjen, ndihmën reciproke, mobilizimin dhe rimëkëmbjen. [3]
Një prej parimeve të rëndësishme është reagimi sipas shkallës së emergjencës: fillimisht aktivizohen kapacitetet lokale dhe, kur situata i tejkalon mundësitë e komunës, kërkohet mbështetja e nivelit më të lartë.
Kjo do të thotë se vetë legjislacioni i Kosovës e njeh rëndësinë e organizimit lokal dhe të përgjegjësisë së përbashkët.
Po ashtu, Rregullorja QRK Nr. 18/2017 përcakton lokacionet, kushtet e ndërtimit, mirëmbajtjen dhe normat teknike për strehimoret dhe përshtatjen e objekteve për strehim. [4]
Prandaj, çështja që duhet të shtrohet nuk është vetëm nëse Kosova ka ligje dhe rregullore, por nëse ato janë zbatuar në praktikë.
Duhet të dihet:
Sa strehimore ekzistojnë në territorin e Kosovës?
Sa prej tyre janë teknikisht të përshtatshme dhe funksionale?
Sa qytetarë mund të strehohen në to?
Cilat komuna kanë kapacitete të mjaftueshme dhe cilat kanë mangësi?
Sa janë rezervat materiale të gatshme për emergjenca?
Sa ekipe profesionale mund të aktivizohen njëkohësisht?
A kanë të gjitha komunat plane të përditësuara dhe të testuara të reagimit?
A ekziston organizim civil funksional në nivel vendbanimi?
Këto nuk janë pyetje teorike. Ato janë tregues themelorë të gatishmërisë shtetërore.
Zhvillimet institucionale që duhet të ndiqen nga afër
Projektligji për Agjencinë e Menaxhimit të Emergjencave, i regjistruar në Kuvend si Projektligji Nr. 11/L-021 më 15 tetor 2026, synon të përcaktojë më qartë misionin, organizimin, kompetencat, përgjegjësitë dhe financimin e Agjencisë. Ai trajton edhe planifikimin kombëtar, vlerësimin e gatishmërisë dhe rezervat materiale për emergjenca. [5]
Ky zhvillim duhet të shoqërohet me debat profesional dhe shqyrtim të kujdesshëm parlamentar.
Duhet të theksohet se bëhet fjalë për projektligj dhe jo për ligj të miratuar përfundimisht nga Kuvendi.
Reforma ligjore duhet të shoqërohet me reformë organizative, investime dhe ngritje të kapaciteteve konkrete. Përndryshe, ndryshimi i emërtimit apo i kompetencave institucionale nuk do të sjellë automatikisht rritje të sigurisë së qytetarëve.
4. ZVICRA: MODEL I STREHIMOREVE DHE I MBROJTJES SË ORGANIZUAR TË POPULLSISË
Zvicra është ndër vendet më të zhvilluara në organizimin e mbrojtjes civile.
Sistemi i saj i mbrojtjes së popullsisë, i njohur si Bevölkerungsschutz, funksionon përmes bashkëpunimit të policisë, zjarrfikësve, shërbimeve shëndetësore, mbrojtjes civile dhe shërbimeve teknike.
Përgjegjësitë ndahen ndërmjet Konfederatës, kantoneve dhe komunave. Secili nivel ka detyra të përcaktuara dhe kapacitete që aktivizohen sipas shkallës së emergjencës. [6]
Një prej karakteristikave më të rëndësishme është infrastruktura e strehimoreve.
Sipas Zyrës Federale Zvicerane për Mbrojtjen Civile, vendi ka rreth 365.000 strehimore private dhe publike, me kapacitet për afërsisht nëntë milionë persona. Kjo përfaqëson mbulim që tejkalon numrin e përgjithshëm të banorëve. [7]
Strehimoret përdoren për qëllime të tjera në kohë paqeje, por duhet të jenë në gjendje të përgatiten për funksionin e tyre mbrojtës kur kërkohet nga autoritetet.
Zvicra ka gjithashtu organizim të strukturuar të personelit të mbrojtjes civile, trajnim, planifikim të evakuimit dhe mekanizma koordinimi ndërmjet niveleve të ndryshme të qeverisjes.
Çfarë duhet të marrë Kosova nga modeli zviceran?
Kosova duhet të ndërtojë një program afatgjatë për infrastrukturën e strehimit, duke filluar nga identifikimi dhe regjistrimi i objekteve ekzistuese.
Në vazhdim duhet të bëhet vlerësimi i nevojave për secilin vendbanim, duke marrë parasysh numrin e banorëve, dendësinë e popullsisë, rreziqet dhe mundësitë e qasjes.
Në zonat urbane duhet të planifikohen kapacitete më të mëdha, ndërsa në vendbanimet rurale duhet të sigurohen zgjidhje të përshtatshme sipas distancave dhe kushteve lokale.
Një parim duhet të jetë i panegociueshëm: asnjë komunë nuk duhet të mbetet pa plan të dokumentuar për strehimin dhe mbrojtjen e popullsisë.
5. AUSTRIA: ORGANIZIMI LOKAL DHE KAPACITETET VULLNETARE
Austria paraqet një model të rëndësishëm për organizimin e reagimit emergjent në nivel lokal dhe rajonal.
Sistemi i saj përfshin nëntë njësi federale dhe rreth 2.100 komuna. Përgjegjësia kryesore për reagimin ndaj fatkeqësive u takon njësive federale, ndërsa komunat dhe distriktet kanë role të përcaktuara në organizimin operacional.
Një karakteristikë e veçantë është përfshirja e gjerë e organizatave vullnetare.
Zjarrfikësit, Kryqi i Kuq, shërbimet e shpëtimit malor dhe organizatat e tjera ofrojnë kapacitete të rëndësishme për reagimin ndaj emergjencave.
Në nivel federal, Ministria e Punëve të Brendshme koordinon mekanizmin SKKM – State Crisis and Disaster Management, i cili siguron bashkëpunimin ndërmjet institucioneve dhe organizatave të ndryshme. [8]
Çfarë duhet të marrë Kosova nga Austria?
Kosova duhet të ndërtojë një sistem ku çdo komunë ka kapacitete të identifikuara të reagimit dhe ku vendbanimet kanë struktura civile të organizuara.
Duhet të krijohet një rrjet vullnetarësh të trajnuar, të regjistruar dhe të siguruar, me përgjegjësi të përcaktuara.
Ata mund të ndihmojnë në informimin e popullsisë, dhënien e ndihmës së parë brenda kompetencave të trajnimit, mbështetjen humanitare, orientimin e qytetarëve dhe komunikimin me shërbimet profesionale.
Përfshirja e vullnetarëve nuk duhet të jetë spontane apo e improvizuar. Ajo duhet të jetë pjesë e një sistemi institucional, me trajnim, pajisje, mbikëqyrje dhe procedura të qarta.
6. ANGLIA: KOORDINIMI NDËRINSTITUCIONAL DHE PLANIFIKIMI LOKAL
Përvoja e Anglisë është veçanërisht e rëndësishme për Kosovën në aspektin e bashkëpunimit ndërinstitucional.
Civil Contingencies Act 2004 dhe rregulloret përkatëse kanë krijuar bazën ligjore për organizimin e përgjegjësive në rast emergjencash.
Një mekanizëm i rëndësishëm janë Local Resilience Forums – Forumet Lokale të Reziliencës.
Këto forume bashkojnë institucionet përgjegjëse për reagimin ndaj krizave, duke përfshirë policinë, zjarrfikësit, shërbimet shëndetësore, autoritetet lokale dhe organizatat e tjera relevante. [9]
Përgjegjësitë e tyre përfshijnë vlerësimin e rreziqeve, përgatitjen e planeve, shkëmbimin e informacionit dhe zhvillimin e ushtrimeve të përbashkëta.
Një element me rëndësi është regjistri lokal i rreziqeve, përmes të cilit identifikohen kërcënimet që mund të prekin një zonë të caktuar.
Çfarë duhet të marrë Kosova nga Anglia?
Çdo komunë duhet të ketë një mekanizëm të përhershëm të koordinimit ndërinstitucional.
Në këtë mekanizëm duhet të përfshihen komuna dhe shërbimet e saj, policia, zjarrfikësit, shërbimet shëndetësore, ujësjellësi, operatorët energjetikë, telekomunikacioni, shërbimet e transportit dhe organizatat humanitare.
Secila komunë duhet të ketë regjistrin e vet të rreziqeve dhe një plan të përbashkët të reagimit.
Planet duhet të përcaktojnë përgjegjësitë, komunikimin, kapacitetet, evakuimin, strehimin dhe vazhdimësinë e shërbimeve.
7. SUEDIA: STREHIMORET DHE MBROJTJA E POPULLSISË NË RAST KRIZE
Suedia është një prej shembujve më domethënës në fushën e mbrojtjes civile.
Koncepti suedez Total Defence përfshin mbrojtjen ushtarake dhe mbrojtjen civile, duke i trajtuar ato si pjesë të një sistemi të përbashkët të sigurisë kombëtare.
Sipas autoriteteve suedeze, vendi ka rreth 64.000 strehimore civile, me kapacitet për afërsisht shtatë milionë persona.
Në kohë paqeje, këto hapësira mund të shfrytëzohen për funksione të tjera, por duhet të jenë të gatshme për përdorim brenda dy ditëve kur kërkohet nga autoritetet. [10]
Suedia ka gjithashtu sistem të zhvilluar të alarmimit publik, përmes sirenave, njoftimeve në telefonat mobilë, radios dhe televizionit.
Çfarë duhet të marrë Kosova nga Suedia?
Kosova duhet të ndërtojë një program të posaçëm për mbrojtjen e popullsisë.
Ky program duhet të përfshijë:
Inventarizimin e strehimoreve ekzistuese.
Vlerësimin e kapacitetit të secilës komunë.
Modernizimin e objekteve që mund të përdoren si strehimore.
Planifikimin e objekteve të reja.
Zhvillimin e sistemit të paralajmërimit publik.
Informimin e qytetarëve për pikat e strehimit.
Ushtrime për evakuim dhe strehim.
Përfshirjen e personave me aftësi të kufizuara në planet e mbrojtjes.
Një mësim i rëndësishëm nga përvoja suedeze është se infrastruktura duhet të ekzistojë para krizës dhe qytetarët duhet të dinë se si ta përdorin atë.
8. FINLANDA: SIGURIA E FURNIZIMIT DHE VAZHDIMËSIA E FUNKSIONEVE JETIKE
Finlanda është veçanërisht e rëndësishme për Kosovën në fushën e rezervave strategjike dhe sigurisë së furnizimit.
Më 16 janar 2025, Qeveria finlandeze miratoi Strategjinë e Sigurisë për Shoqërinë (Security Strategy for Society).
Ky dokument përcakton një koncept gjithëpërfshirës, ku institucionet, bizneset, organizatat dhe qytetarët bashkëpunojnë për mbrojtjen e funksioneve jetike të shoqërisë. [12]
Një rol të rëndësishëm në këtë sistem e ka Agjencia Kombëtare e Sigurisë së Furnizimit.
Ajo bashkëpunon me sektorin publik dhe privat për të garantuar vazhdimësinë e furnizimit me produkte dhe shërbime të domosdoshme gjatë krizave.
Ky sistem përfshin ushqimin, energjinë, karburantet, barnat, transportin, komunikimin dhe infrastrukturën kritike.
Çfarë duhet të marrë Kosova nga Finlanda?
Kosova duhet të zhvillojë një sistem të integruar të rezervave strategjike.
Nuk duhet të mbështetet vetëm në rezervat shtetërore, por të krijojë marrëveshje të qëndrueshme me prodhuesit, distributorët, operatorët energjetikë, ujësjellësit dhe kompanitë farmaceutike.
Duhet të përcaktohen:
Sasitë minimale të rezervave strategjike.
Kohëzgjatja e mbulimit të nevojave.
Mekanizmat alternativë të furnizimit.
Përgjegjësitë e institucioneve.
Procedurat e aktivizimit dhe shpërndarjes.
Kontrollet periodike të rezervave.
Një shtet nuk mund të konsiderohet i përgatitur nëse ka struktura të reagimit, por nuk ka ushqim, ujë, karburant dhe barna për t’i mbështetur ato.
9. KOSOVA KA NEVOJË PËR NJË MODEL TË INTEGRUAR, JO PËR KOPJIM TË NJË SHTETI
Nga pesë modelet e analizuara mund të nxirren disa përfundime të rëndësishme.
Zvicra ofron përvojën e infrastrukturës së strehimit dhe organizimit të mbrojtjes civile.
Austria ofron decentralizimin dhe përfshirjen e kapaciteteve vullnetare.
Anglia ofron koordinimin ndërinstitucional dhe planifikimin lokal.
Suedia ofron mbrojtjen e popullsisë, strehimoret dhe sistemet e paralajmërimit.
Finlanda ofron sigurinë e furnizimit dhe bashkëpunimin e gjithë shoqërisë.
Kosova duhet t’i ndërthurë këto përvoja në një model të vetëm, duke i përshtatur me madhësinë e territorit, organizimin komunal, kapacitetet ekonomike dhe rreziqet specifike të vendit.
Ky model duhet të ketë një emër dhe një qëllim të qartë:
Sistemi Kombëtar i Mbrojtjes Civile dhe Reziliencës së Republikës së Kosovës.
Ai duhet të jetë një sistem i përhershëm, me kompetenca të përcaktuara ligjërisht dhe me financim të qëndrueshëm.
10. ORGANIZIMI KONKRET: NGA ÇDO LAGJE DHE FSHAT DERI TE QENDRA E SHTETIT
Një prej çështjeve më të rëndësishme për Kosovën është mënyra se si duhet të organizohet mbrojtja civile në terren.
Nuk mjafton të ekzistojë një Agjenci në nivel qendror dhe disa ekipe komunale. Sistemi duhet të ketë lidhje funksionale deri në vendbanimin më të largët.
Për këtë arsye, propozohet një organizim me pesë nivele.
Niveli i parë: Familja dhe qytetari
Çdo familje duhet të ketë planin e vet të emergjencës, rezervat për 72 orët e para dhe informacionin për vendin ku duhet të drejtohet në rast rreziku.
Duhet të organizohen programe të edukimit publik, veçanërisht në shkolla dhe institucione arsimore.
Niveli i dytë: Lagjja, fshati dhe vendbanimi
Propozohet krijimi i Këshillave Lokalë të Gatishmërisë dhe Mbrojtjes Civile.
Këto struktura duhet të funksionojnë si mekanizma civilë të komunikimit, informimit dhe mbështetjes së komunitetit.
Çdo strukturë duhet të ketë:
Një koordinator civil të identifikuar.
Një listë të kontakteve institucionale.
Njohuri për rreziqet lokale.
Informacion për objektet e strehimit.
Vullnetarë të trajnuar.
Plan për mbështetjen e personave në nevojë.
Procedura të komunikimit me komunën.
Detyrat e tyre duhet të kufizohen në informim, dhënie të ndihmës së parë brenda kompetencave të trajnimit, mbështetje humanitare, koordinim dhe orientim të qytetarëve.
Këto struktura duhet të jenë pjesë e sistemit institucional dhe nuk duhet të krijojnë komanda të armatosura, autoritete paralele apo kompetenca që u takojnë institucioneve të sigurisë.
Niveli i tretë: Komuna
Çdo komunë duhet të ketë një qendër funksionale të koordinimit emergjent.
Ajo duhet të ketë personel të caktuar, pajisje komunikimi, plane të përditësuara, inventar të kapaciteteve dhe lidhje të drejtpërdrejta me vendbanimet.
Në këtë nivel duhet të funksionojë edhe mekanizmi ndërinstitucional i koordinimit, ku marrin pjesë të gjitha shërbimet publike dhe operatorët e infrastrukturës kritike.
Niveli i katërt: Koordinimi ndërkomunal dhe rajonal
Komunat duhet të kenë marrëveshje paraprake për ndihmë të ndërsjellë.
Në rast se një komunë përballet me një emergjencë që tejkalon kapacitetet e saj, komunat e tjera duhet të mund të ofrojnë mbështetje me pajisje, personel profesional, transport, furnizime dhe kapacitete strehimi.
Ky bashkëpunim duhet të planifikohet dhe të testohet paraprakisht.
Niveli i pestë: Qeveria dhe koordinimi kombëtar
Në nivel qendror duhet të funksionojë mekanizmi kombëtar i koordinimit të krizave.
Agjencia e Menaxhimit të Emergjencave duhet të ketë rol qendror në koordinimin profesional dhe operacional, brenda kompetencave të përcaktuara me ligj.
Qeveria duhet të sigurojë drejtimin strategjik, financimin dhe koordinimin ndërmjet ministrive.
Në këtë sistem duhet të përfshihen edhe institucionet përgjegjëse për energjinë, shëndetësinë, infrastrukturën, ekonominë, ujin, komunikimin dhe rezervat shtetërore.
Duhet të ekzistojë një zinxhir i qartë përgjegjësish, në mënyrë që asnjë vendim emergjent të mos mbetet pa autoritet përgjegjës.
11. STREHIMORET DHE BAZAT EMERGJENTE: ÇDO VENDbanim DUHET TË KETË ZGJIDHJE PËR MBROJTJEN E POPULLSISË
Një prej kërkesave më të rëndësishme që duhet të shtrohet për Kosovën është krijimi i një rrjeti kombëtar të infrastrukturës së strehimit dhe ndihmës emergjente.
Nuk është e pranueshme që, në rast të një krize të madhe, qytetarët të mos dinë se ku mund të strehohen, ku mund të marrin ndihmë ose cilat institucione janë përgjegjëse për mbrojtjen e tyre.
Për këtë arsye, propozohet që çdo vendbanim të ketë së paku një pikë të identifikuar dhe të planifikuar për mbrojtje dhe ndihmë emergjente, ndërsa vendbanimet më të mëdha duhet të kenë një rrjet më të gjerë objektesh dhe kapacitetesh.
Duhet të bëhet dallimi ndërmjet strehimoreve të posaçme dhe qendrave të përgjithshme emergjente.
Strehimoret e mbrojtjes civile duhet të jenë objekte të projektuara ose të përshtatura sipas standardeve teknike për mbrojtjen e popullsisë nga rreziqet përkatëse.
Qendrat emergjente duhet të mundësojnë strehim të përkohshëm, ndihmë humanitare, furnizim me ujë dhe ushqim, shërbime bazë shëndetësore dhe mbështetje për personat e evakuuar.
Një shkollë, sallë sportive apo objekt tjetër publik nuk mund të konsiderohet automatikisht strehimore e sigurt. Përshtatshmëria e secilit objekt duhet të vlerësohet nga profesionistët dhe sipas standardeve për rrezikun për të cilin planifikohet.
Si duhet të organizohet infrastruktura në terren?
Në nivel lagjeje duhet të identifikohen objektet dhe pikat më të afërta për ndihmë emergjente.
Në nivel fshati duhet të sigurohen hapësira të përshtatshme për grumbullim, informim dhe strehim të përkohshëm.
Në qendrat urbane duhet të planifikohen kapacitete më të mëdha, duke marrë parasysh dendësinë e popullsisë dhe rreziqet specifike.
Në nivel komunal duhet të sigurohen qendra më të mëdha emergjente, me kapacitete për furnizim, akomodim, ndihmë mjekësore dhe koordinim.
Në nivel qendror duhet të ekzistojë inventarizimi i plotë dhe mbikëqyrja e të gjithë rrjetit.
Kjo kërkon një program shumëvjeçar të investimeve publike, në të cilin secila komunë duhet të ketë objektiva dhe afate konkrete.
12. SISTEMI I PARALAJMËRIMIT DHE KOMUNIKIMIT KOMBËTAR
Në një krizë të madhe, informacioni është një prej mjeteve më të rëndësishme për mbrojtjen e jetës.
Kosova duhet të zhvillojë një sistem kombëtar të paralajmërimit të popullsisë, i cili nuk varet vetëm nga interneti dhe rrjetet sociale.
Sistemi duhet të përfshijë sirena publike, njoftime në telefonat mobilë, radio, televizion dhe mekanizma alternativë të komunikimit.
Duhet të sigurohet që informacioni të arrijë edhe te qytetarët që jetojnë në vendbanime të largëta, te personat me aftësi të kufizuara dhe te ata që nuk kanë qasje të vazhdueshme në internet.
Një element tjetër i rëndësishëm është ekzistenca e një qendre zyrtare të komunikimit publik gjatë krizave.
Ajo duhet të publikojë informacione të verifikuara, udhëzime për qytetarët dhe njoftime për shërbimet që janë në funksion.
Informimi duhet të jetë i unifikuar, në mënyrë që institucionet e ndryshme të mos japin udhëzime kundërthënëse.
13. REZERVAT STRATEGJIKE: KOSOVA DUHET TË JETË NË GJENDJE TË PËRBALLOJË EDHE KRIZA TË ZGJATURA
Rezervat strategjike janë një prej shtyllave kryesore të sigurisë kombëtare.
Kosova duhet të ketë kapacitet për të garantuar furnizimin e popullsisë dhe institucioneve me produkte të domosdoshme, edhe nëse ndërpriten përkohësisht importet ose funksionimi normal i tregut.
Duhet të krijohen mekanizma të veçantë për:
Rezervat ushqimore.
Rezervat e ujit dhe kapacitetet alternative të furnizimit.
Karburantet për shërbimet kritike.
Medikamentet dhe pajisjet mjekësore.
Pajisjet për trajtimin dhe shpërndarjen e ujit.
Gjeneratorët dhe burimet rezervë të energjisë.
Pajisjet e shpëtimit dhe ndërhyrjes.
Materialet për strehim të përkohshëm.
Një çështje tjetër me rëndësi është shpërndarja territoriale e këtyre rezervave.
Nuk duhet të ekzistojë varësi e plotë nga një depo ose një qendër e vetme furnizimi. Sistemi duhet të ketë kapacitete të shpërndara, me mundësi aktivizimi dhe transporti sipas nevojave.
Po ashtu, duhet të krijohet një mekanizëm bashkëpunimi me sektorin privat, duke përfshirë prodhuesit vendorë, kompanitë e transportit, distributorët ushqimorë, operatorët energjetikë dhe kompanitë farmaceutike.
Përvoja finlandeze dëshmon se siguria e furnizimit është më e qëndrueshme kur përgjegjësia ndahet ndërmjet shtetit dhe sektorit privat.
14. BALLKANI PERËNDIMOR DHE SIGURIA RAJONALE
Kosova nuk mund ta trajtojë gatishmërinë kombëtare të shkëputur nga zhvillimet në Ballkanin Perëndimor.
Rajoni përballet me rreziqe të përbashkëta, përfshirë tërmetet, përmbytjet, zjarret, ndërprerjet energjetike dhe emergjencat shëndetësore.
Përveç kësaj, ndërlidhja e infrastrukturës energjetike, transportit dhe komunikimit nënkupton se një krizë në një shtet mund të ketë pasoja edhe në vendet e tjera.
Kosova duhet të forcojë bashkëpunimin me Shqipërinë, Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe partnerët e tjerë rajonalë.
Bashkëpunimi duhet të përfshijë shkëmbimin e informacioneve për rreziqet, ushtrimet e përbashkëta, ndihmën e ndërsjellë, trajnimin e ekipeve të shpëtimit dhe koordinimin e furnizimeve emergjente.
Një rëndësi të veçantë ka edhe bashkëpunimi me Mekanizmin e Mbrojtjes Civile të Bashkimit Evropian (Union Civil Protection Mechanism).
Kosova duhet të punojë për përfshirje sa më të plotë në mekanizmat evropianë të gatishmërisë, shkëmbimit të kapaciteteve dhe reagimit ndaj fatkeqësive.
Siguria e popullsisë nuk është çështje vetëm e një institucioni apo e një shteti. Ajo është pjesë e reziliencës së përgjithshme rajonale.
15. PROGRAMI KOMBËTAR PËR NDËRTIMIN E SISTEMIT TË MBROJTJES CIVILE 2026–2028
Duke marrë parasysh përvojat ndërkombëtare, legjislacionin ekzistues dhe nevojën për forcimin e kapaciteteve, propozohet që Qeveria e Kosovës të hartojë dhe të financojë një program të posaçëm kombëtar.
Programi Kombëtar për Ndërtimin dhe Funksionalizimin e Sistemit të Mbrojtjes Civile 2026–2028 duhet të jetë instrumenti kryesor për kalimin nga planifikimi në zbatim.
Ai duhet të përmbajë projekte konkrete, buxhet të përcaktuar, institucione përgjegjëse, afate dhe tregues të matshëm.
Faza e parë: Vlerësimi kombëtar dhe inventarizimi
Afati i propozuar: 0–3 muaj.
Duhet të bëhet një vlerësim gjithëpërfshirës i gjendjes ekzistuese.
Të regjistrohen strehimoret, objektet emergjente, pajisjet, rezervat, kapacitetet profesionale dhe planet komunale.
Të identifikohen vendbanimet pa mbulim të mjaftueshëm dhe të publikohet një raport kombëtar për gatishmërinë.
Faza e dytë: Organizimi institucional dhe lokal
Afati i propozuar: 3–6 muaj.
Të përcaktohen përgjegjësitë e institucioneve, të organizohen mekanizmat komunalë të koordinimit dhe të krijohen strukturat civile lokale.
Të përgatiten planet për vendbanimet dhe të përcaktohen objektet që mund të përdoren për strehim dhe ndihmë emergjente.
Faza e tretë: Investimet dhe funksionalizimi
Afati i propozuar: 6–18 muaj.
Të fillojë modernizimi i strehimoreve, pajisja e qendrave emergjente, sigurimi i rezervave strategjike dhe ngritja e kapaciteteve profesionale.
Të zhvillohen programe trajnimi për personelin dhe vullnetarët.
Faza e katërt: Testimi dhe konsolidimi
Afati i propozuar: 18–24 muaj.
Të organizohen ushtrime kombëtare dhe komunale, të testohen planet e reagimit dhe të vlerësohet funksionimi i të gjithë sistemit.
Pas çdo ushtrimi duhet të publikohet një raport për mangësitë e identifikuara dhe masat korrigjuese.
Këto afate janë propozime për planifikimin e politikave publike dhe nuk përfaqësojnë afate të përcaktuara nga BE-ja.
Programi duhet të vazhdojë edhe pas vitit 2028, deri në arritjen e kapaciteteve të planifikuara.
16. KËRKESË KONKRETE PËR INSTITUCIONET E KOSOVËS
Në këtë pikë, debati duhet të kalojë nga rekomandimet e përgjithshme te përgjegjësia dhe transparenca institucionale.
Qeveria e Kosovës, Ministria e Punëve të Brendshme dhe Agjencia e Menaxhimit të Emergjencave duhet të japin përgjigje konkrete për gjendjen e mbrojtjes civile.
Kërkohet publikimi i një raporti kombëtar që të përfshijë:
Për strehimoret dhe infrastrukturën:
Sa strehimore ekzistojnë në Kosovë?
Sa prej tyre janë funksionale?
Sa persona mund të strehohen?
Cilat komuna kanë mungesa të kapaciteteve?
Sa mjete financiare nevojiten për modernizimin dhe ndërtimin e objekteve të reja?
Për rezervat strategjike:
Cilat janë rezervat aktuale shtetërore?
Sa është kapaciteti i furnizimit gjatë një krize të zgjatur?
A ekzistojnë marrëveshje të gatshme me sektorin privat?
Për Agjencinë e Menaxhimit të Emergjencave:
Sa është numri i personelit profesional?
Cilat janë kapacitetet operative dhe pajisjet në dispozicion?
A ekziston mundësia e reagimit të njëkohshëm në disa komuna?
Sa është buxheti i ndarë për zhvillimin e kapaciteteve?
Për organizimin lokal dhe komunal:
Sa komuna kanë plane të përditësuara për emergjencat?
A ekzistojnë struktura civile të organizuara në nivel vendbanimi?
Sa vullnetarë janë të trajnuar dhe të regjistruar?
Kur është zhvilluar ushtrimi i fundit kombëtar i gatishmërisë?
Këto informacione duhet të publikohen në formën e një raporti vjetor, me tregues të matshëm dhe me krahasim të rezultateve ndërmjet viteve.
Informacionet që lidhen me sigurinë e objekteve kritike mund të mbrohen sipas ligjit, por kjo nuk duhet të pengojë transparencën për nivelin e përgjithshëm të gatishmërisë.
PËRFUNDIM
SIGURIA E QYTETARËVE NUK MUND TË IMPROVIZOHET NË DITËN E KRIZËS
Përvojat e Zvicrës, Austrisë, Anglisë, Suedisë dhe Finlandës dëshmojnë se mbrojtja e popullsisë nuk ndërtohet vetëm përmes këshillave dhe fushatave informuese.
Ajo kërkon institucione funksionale, infrastrukturë të përshtatshme, rezerva strategjike, personel profesional, organizim lokal dhe financim të qëndrueshëm.
Zvicra ka ndërtuar një sistem të gjerë të strehimoreve dhe mbrojtjes civile.
Austria ka zhvilluar organizimin e decentralizuar dhe kapacitetet vullnetare.
Anglia ka krijuar mekanizma të strukturuar të koordinimit ndërinstitucional.
Suedia ka investuar në mbrojtjen e popullsisë, strehimoret dhe sistemet e paralajmërimit.
Finlanda ka zhvilluar një sistem të sigurisë gjithëpërfshirëse dhe të rezervave strategjike.
Kosova duhet t’i shfrytëzojë këto përvoja për të ndërtuar modelin e vet kombëtar.
Nuk duhet të presim që një krizë e madhe të na tregojë se ku janë mangësitë e sistemit.
Nuk duhet të presim ndërprerjen e furnizimit me ujë për të kuptuar rëndësinë e rezervave.
Nuk duhet të presim një tërmet për të kuptuar se sa vendbanime nuk kanë hapësira të përshtatshme për strehim.
Nuk duhet të presim ndërprerjen e energjisë dhe komunikimit për të kuptuar se sa i nevojshëm është një sistem alternativ informimi.
Dhe nuk duhet të presim një emergjencë kombëtare për të zbuluar se institucionet nuk kanë plane të koordinuara dhe të testuara.
Për këtë arsye, kërkohet që Qeveria e Kosovës ta trajtojë ndërtimin e sistemit të mbrojtjes civile si prioritet kombëtar dhe ta përshpejtojë zbatimin e një programi të posaçëm, me përgjegjësi të qarta, financim dhe afate të matshme.
Ky sistem duhet të fillojë në çdo lagje dhe vendbanim, të organizohet në nivel komunal, të koordinohet ndërmjet komunave dhe të funksionojë nën përgjegjësinë e institucioneve shtetërore.
Qytetarët duhet të kenë strehim, furnizim, informim dhe mbështetje. Institucionet duhet të kenë kapacitete për reagim dhe vazhdimësi të shërbimeve. Shteti duhet të jetë në gjendje të përballojë jo vetëm orët e para, por edhe krizat e zgjatura.
Kosova nuk duhet të ndërtojë një sistem që aktivizohet vetëm kur ndodh fatkeqësia. Ajo duhet të ndërtojë një sistem që është i organizuar, i financuar, i trajnuar dhe i gatshëm përpara se kriza të ndodhë.
Sepse mbrojtja e jetës së qytetarëve nuk është vetëm detyrë e shërbimeve emergjente. Është përgjegjësi e përhershme e shtetit.
72 orët janë përgjegjësi e përbashkët. Gatishmëria përtej 72 orëve është provë e kapacitetit të shtetit.
Burimet,
[1] Komisioni Evropian, The Preparedness Union Strategy, 26 mars 2025.
[2] Komisioni Evropian, dokumentet dhe udhëzimet për përgatitjen e popullsisë sipas Strategjisë së Bashkimit për Gatishmëri, përfshirë rekomandimet për vetëpërballimin 72-orësh.
[3] Kuvendi i Republikës së Kosovës, Ligji Nr. 04/L-027 për Mbrojtje nga Fatkeqësitë Natyrore dhe Fatkeqësitë Tjera, Gazeta Zyrtare, 2011.
[4] Qeveria e Republikës së Kosovës, Rregullorja QRK Nr. 18/2017 për Lokacionet, Kushtet për Ndërtimin dhe Mirëmbajtjen e Strehimoreve, si dhe Normat Teknike për Strehimore dhe Adaptim të Objekteve për Strehim.
[5] Kuvendi i Republikës së Kosovës, Projektligji Nr. 11/L-021 për Agjencinë e Menaxhimit të Emergjencave, i regjistruar më 15 tetor 2026.
[6] Zyra Federale Zvicerane për Mbrojtjen Civile, dokumentet për sistemin zviceran të mbrojtjes së popullsisë.
[7] Zyra Federale Zvicerane për Mbrojtjen Civile, dokumentet dhe të dhënat për strehimoret publike dhe private.
[8] Ministria Federale e Punëve të Brendshme e Austrisë, dokumentet për Sistemin Shtetëror të Menaxhimit të Krizave dhe Fatkeqësive (SKKM).
[9] Mbretëria e Bashkuar, Civil Contingencies Act 2004; Civil Contingencies Act 2004 (Contingency Planning) Regulations 2005; dokumentet për Forumet Lokale të Reziliencës.
[10] Agjencia Suedeze për Mbrojtjen Civile dhe Reziliencën, dokumentet për strehimoret civile dhe mbrojtjen e popullsisë.
[11] Qeveria e Suedisë, Ministria e Mbrojtjes, dokumentet për forcimin e gatishmërisë dhe kapaciteteve të mbrojtjes civile.
[12] Qeveria e Finlandës, Security Strategy for Society, miratuar më 16 janar 2025.
[13] Agjencia Kombëtare Finlandeze për Sigurinë e Furnizimit, dokumentet për sigurinë e furnizimit dhe përgatitjen kombëtare.
[14] Qeveria e Republikës së Kosovës, Strategjia Shtetërore për Zvogëlimin e Rrezikut nga Fatkeqësitë Natyrore dhe Fatkeqësitë Tjera 2023–2028.
Prishtinë, 04.11.2026
