[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Tri data të shenjta te shqiptarët
Në numrin e saj të 23 dhjetorit 1971, gazeta “Besa” e hapte botimin me një shkrim editorial të titulluar “Tri data të shenjta”, të nënshkruar nga vetë redaksia. Vetë pozicionimi i këtij shkrimi në faqet e para të gazetës tregonte rëndësinë që redaksia i kushtonte temës. Nuk bëhej fjalë për një artikull të zakonshëm historik, por për një tekst me karakter përkujtimor, ideor dhe kombëtar, përmes të cilit gazeta kërkonte të rikthente në kujtesën e lexuesit disa nga momentet që ajo i konsideronte themelore për historinë e shqiptarëve.
Përdorimi i formulimit “tri data të shenjta” ishte në vetvete domethënës. Fjala e shenjtë e zhvendoste përkujtimin përtej një kronologjie të zakonshme historike. Data të caktuara nuk paraqiteshin vetëm si pika në kalendar, por si momente që kishin fituar një peshë të veçantë morale, simbolike dhe kombëtare. Në këtë mënyrë, historia shndërrohej në një lloj kujtesë të përbashkët, e cila kërkonte jo vetëm të njihej, por edhe të nderohej.
Ky lloj diskursi ishte karakteristik për shtypin e mërgatës shqiptare. Për një komunitet të shpërndarë në vende të ndryshme, ruajtja e identitetit nuk mund të mbështetej vetëm në lidhjen me një territor të përbashkët. Ajo duhej të ushqehej përmes gjuhës, kujtesës, përvjetorëve dhe figurave historike. Pikërisht për këtë arsye, datat e rëndësishme të historisë shqiptare merrnin një funksion që shkonte përtej përkujtimit të së kaluarës: ato shërbenin për të ruajtur kohezionin shpirtëror të komunitetit.
Redaksia e “Besës” i paraqiste këto data si të rëndësishme për shqiptarët në të gjitha trojet shqiptare, duke përdorur kështu një koncept të gjerë të hapësirës kombëtare. Ky formulim pasqyronte qartë këndvështrimin nacional të gazetës, e cila nuk e kufizonte historinë shqiptare vetëm brenda kufijve politikë të shtetit shqiptar, por e shihte atë si histori të një populli të shpërndarë në disa hapësira dhe vende.
Në këtë kuptim, editoriali përpiqej të krijonte një kujtesë gjithëshqiptare. Data që përkujtoheshin duhej të kishin kuptim jo vetëm për shqiptarët në Shqipëri, por edhe për ata në Kosovë, Maqedoni, Mal të Zi, diasporë dhe kudo tjetër ku jetonin komunitete shqiptare. Për “Besën”, historia kombëtare duhej të ishte pikërisht ajo hapësirë ku këto ndarje gjeografike dhe politike kapërceheshin.
Kjo është edhe arsyeja pse një editorial i tillë duhet parë si tekst programatik. Redaksia nuk po bënte vetëm një përmbledhje të tri ngjarjeve historike; ajo po përcaktonte se cilat momente duheshin kujtuar, si duheshin interpretuar dhe çfarë vendi duhej të zinin në vetëdijen kombëtare.
Në çdo kulturë kombëtare, përzgjedhja e datave përkujtimore është një proces me peshë të madhe simbolike. Jo çdo ngjarje shndërrohet në datë kujtese, dhe jo çdo datë fiton të njëjtën rëndësi. Ato momente që përsëriten në shkrime, ceremoni dhe përvjetorë bëhen gradualisht pjesë e një kalendari të përbashkët të kujtesës. Pikërisht këtë rol luante edhe “Besa”. Përmes editorialit, gazeta po ndërtonte një kalendar moral të historisë shqiptare, ku disa ditë veçoheshin si pikëmbështetje të identitetit kombëtar. Në këtë kalendar, koha historike nuk rridhte në mënyrë neutrale; ajo ndahej në momente të lavdisë, sakrificës, pavarësisë, qëndresës dhe bashkimit.
Fakti që shkrimi ishte nënshkruar nga redaksia dhe jo nga një autor individual e përforconte edhe më shumë këtë karakter. Teksti paraqitej si qëndrim i gazetës në tërësi, si një interpretim që redaksia dëshironte ta vendoste në qendër të numrit dhe t’ia përcillte lexuesit si pjesë të vijës së saj kombëtare. Në këtë aspekt, editoriali “Tri data të shenjta” ishte vazhdim i një tradite që shihet edhe në numrat e mëparshëm të “Besës”: përkujtimi i Skënderbeut, Pavarësisë, figurave të Rilindjes, Kosovës dhe ngjarjeve të tjera që konsideroheshin pjesë e historisë së përbashkët të shqiptarëve.
Por këtu përkujtimi merrte një formë edhe më të përmbledhur dhe simbolike. Në vend të një figure ose ngjarjeje të vetme, redaksia zgjidhte tri data, duke krijuar një treshe historike që synonte të përmblidhte disa nga momentet më të rëndësishme të rrugëtimit kombëtar. Në të vërtetë, tri datat mund të kuptohen edhe si tri shtylla të kujtesës. Secila prej tyre përfaqësonte një përvojë të ndryshme historike, por së bashku ato krijonin një vijë që lidhte të kaluarën me të tashmen. Kjo mënyrë e organizimit të historisë ishte veçanërisht e rëndësishme për mërgatën, sepse krijonte një narrativë të thjeshtë, të kuptueshme dhe të transmetueshme nga një brez te tjetri.
Për një komunitet të larguar nga vendi i origjinës, data historike bëhet një formë e atdheut simbolik. Ajo mund të përkujtohet në një sallë në Detroit, në një teqe në Michigan, në një shoqatë në Stamboll apo në një familje shqiptare në Evropë, dhe megjithatë të krijojë ndjenjën e përkatësisë ndaj të njëjtës histori. Në këtë kuptim, përvjetori ka një fuqi të veçantë: ai e rikthen të kaluarën në të tashmen. Një ngjarje që ka ndodhur dekada ose shekuj më parë bëhet përsëri objekt bisede, ceremonie dhe reflektimi. Nëpërmjet përsëritjes së përvitshme, kujtesa nuk lejohet të shuhet.
Editoriali i “Besës” duhet parë pikërisht në këtë funksion. Ai kërkonte që lexuesi të mos e perceptonte historinë si diçka të largët dhe të mbyllur, por si një trashëgimi që vazhdonte të kishte detyrim moral në të tashmen. Kjo gjuhë e detyrimit është e rëndësishme për të kuptuar konceptin e “shenjtërisë” së datave. Një datë e shenjtë nuk është vetëm për t’u njohur; ajo kërkon nderim, kujtesë dhe besnikëri. Në këtë kuptim, përkujtimi bëhej edhe një akt politik dhe kulturor.
Për “Besën”, historia kombëtare nuk ishte thjesht histori e ngjarjeve, por histori e sakrificës dhe idealeve[1]. Data të caktuara merrnin peshë pikërisht sepse lidheshin me momente kur, sipas interpretimit të gazetës, shqiptarët kishin shprehur më qartë aspiratën për liri, pavarësi dhe bashkim. Në këtë mënyrë, editoriali ndërtonte edhe një lidhje të fortë ndërmjet kujtesës dhe identitetit. Ajo që një komunitet zgjedh të kujtojë vazhdimisht ndihmon në përcaktimin e mënyrës se si ai e kupton vetveten.
Nëse një popull i kthehet vazhdimisht disa datave, atëherë ato gradualisht bëhen pikë referimi për vetëpërkufizimin e tij historik. Kjo është edhe arsyeja pse redaksia i cilësonte ato “të shenjta”: ato nuk ishin vetëm të rëndësishme, por duhej të mbeteshin të paprekshme në kujtesën kolektive. Pastaj, është me rëndësi të dallohet ndërmjet ngjarjes historike dhe mënyrës se si ajo përkujtohet. Editoriali i “Besës” na tregon jo vetëm çfarë kishte ndodhur në të kaluarën, por edhe si mërgata shqiptare e vitit 1971 dëshironte ta interpretonte atë të kaluar.
Pikërisht këtu qëndron vlera e tij si burim. Ai është dokument i kulturës së kujtesës, i mënyrës se si një gazetë e diasporës ndërtonte hierarkinë e ngjarjeve dhe i jepte kuptim historisë kombëtare.
Në këtë aspekt, termi “tri data të shënuara të popullit shqiptar” është po aq i rëndësishëm sa vetë datat. Redaksia përdorte një gjuhë gjithëpërfshirëse, duke i paraqitur ato si pronë të të gjithë shqiptarëve dhe jo të një partie, krahine apo grupimi të veçantë. Kjo përpjekje për universalizim ishte e rëndësishme për një gazetë që vepronte në mërgim dhe që kërkonte të fliste në emër të një ideje të gjerë kombëtare. Përtej dallimeve politike, fetare apo krahinore, historia duhej të krijonte një hapësirë të përbashkët identitare.
Në të njëjtën kohë, nuk duhet harruar se edhe ky universalizim ishte pjesë e një interpretimi politik të historisë. “Besa” kishte orientimin e vet dhe përzgjedhja e datave pasqyronte prioritetet dhe botëkuptimin e redaksisë. Për këtë arsye, është e rëndësishme që editoriali të lexohet si dokument i një mjedisi të caktuar politik dhe kulturor. Megjithatë, pikërisht kjo e bën atë të vlefshëm. Ai na lejon të kuptojmë çfarë konsideronte të shenjtë mërgata shqiptare e këtij rrethi në vitin 1971, cilat ngjarje vendoste në qendër të kujtesës dhe si kërkonte t’i transmetonte ato te brezat e ardhshëm.
Në këtë kuptim, faqja e parë e “Besës” e 23 dhjetorit 1971 nuk ishte vetëm hapje e një numri të ri të gazetës. Ajo ishte edhe hapje e një hapësire të kujtesës, ku historia kombëtare ritregohej në formën e tri datave që redaksia kërkonte t’i ngrinte mbi rrjedhën e zakonshme të kohës. Përmes tyre, e kaluara bëhej pjesë e së tashmes dhe mërgata riafirmonte lidhjen me atdheun. Data historike shndërrohej në urë ndërmjet brezave, vendeve dhe përvojave të ndryshme shqiptare.
Në fund, editoriali “Tri data të shenjta” mund të shihet si një përpjekje e qartë e “Besës” për ta kthyer historinë në vetëdije. Redaksia nuk synonte vetëm t’i kujtonte lexuesit se tri ngjarje kishin ndodhur dikur, por ta bindte se ato vazhdonin të kishin kuptim edhe në vitin 1971. Në këtë mënyrë, përkujtimi bëhej një formë e ruajtjes së identitetit: kujtesa e datave të shenjta shërbente për ta mbajtur të gjallë ndjenjën e përkatësisë ndaj një historie të përbashkët shqiptare.
14 Shtatori – Dita e Dëshmorëve në editorialin e “Besës”
Editoriali i gazetës “Besa” e ndërtonte hyrjen e vet mbi një ton solemn dhe thellësisht përkujtimor, duke i paraqitur tri datat e muajve shtator, tetor dhe nëntor si pika të veçanta të kalendarit kombëtar. Sipas autorit, këto data nuk ishin thjesht momente të shënuara historike, por ditë që duhej të kujtoheshin me një respekt pothuajse të shenjtë nga të gjithë ata që, siç shprehej teksti, “rrojnë me Shqipërinë në gojë e në shpirt”[2] dhe që lirinë kombëtare e kishin vendosur mbi interesin personal, madje deri në sakrifikimin e vetë jetës.
Që në këtë formulim të parë vihet re qartë gjuha karakteristike e publicistikës së mërgatës nacionaliste. Shqipëria nuk përfaqësohej vetëm si territor apo shtet, por si një ide morale, një përkatësi shpirtërore dhe një detyrim ndaj brezave të mëparshëm. Të jetosh “me Shqipërinë në gojë e në shpirt” nënkuptonte, sipas kësaj retorike, që identiteti kombëtar të mos mbetej një përkatësi pasive, por të shndërrohej në bindje, qëndrim dhe, në raste të skajshme, sakrificë.
Pikërisht kjo lidhje ndërmjet kombit dhe flijimit e përshkonte të gjithë editorialin. Ata që kishin vdekur për idealin kombëtar përshkruheshin jo vetëm si viktima të historisë, por si njerëz që kishin lënë jetën “peng” për lirinë. Në këtë mënyrë, vdekja e tyre fitonte një domethënie që tejkalonte fatin individual: ajo shndërrohej në një borxh moral për të gjallët dhe në një pikë referimi për brezat e ardhshëm. Në këtë kuadër, data e parë që editoriali veçonte ishte 14 Shtatori, të cilën e cilësonte si “Ditën heroike të Dëshmorëve”[3]. Vetë përkufizimi i saj si ditë “heroike” e vendoste menjëherë përkujtimin në një regjistër solemn dhe luftarak. Kjo nuk ishte një ditë zie në kuptimin e ngushtë, por një ditë ku dhimbja për të rënët përzihej me krenarinë dhe me lavdërimin e sakrificës së tyre.
Editoriali e zgjeronte më tej horizontin gjeografik të kësaj kujtese duke përmendur Kosovën, Çamërinë dhe Shqipërinë politike. Kjo renditje është veçanërisht domethënëse për mënyrën se si “Besa” e konceptonte hapësirën kombëtare shqiptare. Kujtesa e dëshmorëve nuk kufizohej brenda kufijve të shtetit shqiptar, por shtrihej në të gjitha ato treva që gazeta i konsideronte pjesë të botës historike dhe kombëtare shqiptare.
Shprehja “nga Kosova kreshnike gjer në Çamërinë viktimë”[4] e ngarkonte secilën hapësirë me një kuptim të veçantë simbolik. Kosova paraqitej përmes figurës së qëndresës dhe trimërisë, ndërsa Çamëria përmes figurës së vuajtjes dhe humbjes. Në mes tyre vendosej “Shqipëria politike”, pra territori i shtetit shqiptar. Në këtë mënyrë, editoriali krijonte një hartë simbolike ku qëndresa, martirizimi dhe shtetësia bashkoheshin në të njëjtën narrativë kombëtare.
Sipas autorit, dhjetëra mijëra dëshmorë kishin dhënë jetën për liri, Shqipëri dhe flamurin kuqezi[5]. Edhe këtu duhet bërë një dallim i rëndësishëm historiografik: ky formulim përbënte pjesë të gjuhës përkujtimore dhe politike të gazetës, dhe shifra e përmendur duhet trajtuar si pretendim i burimit, jo automatikisht si statistikë e verifikuar.Rëndësia e formulimit qëndron më shumë te mënyra se si editoriali ndërtonte përmasën e sakrificës. Numri i madh i të rënëve përdorej për të dëshmuar se ideali kombëtar nuk kishte qenë një nocion abstrakt, por diçka për të cilën, sipas autorit, një numër i madh njerëzish kishin paguar me jetën.
Veçanërisht domethënëse ishte shprehja se ata kishin rënë “nën hijen e Flamurit të Ballit Kombëtar”. Këtu kujtesa kombëtare dhe kujtesa organizative bashkoheshin. Editoriali nuk po fliste për të gjithë të rënët e historisë shqiptare në mënyrë të paanshme, por po i vendoste ata brenda një tradite të caktuar politike dhe po i paraqiste si pjesë të historisë së Ballit Kombëtar.
Në këtë pikë, përkujtimi merrte një dimension të qartë legjitimues. Duke e lidhur sakrificën e dëshmorëve me flamurin e organizatës, editoriali kërkonte të ndërtonte një vazhdimësi ndërmjet të rënëve të së kaluarës dhe veprimtarëve të mërgatës së vitit 1971. Në këtë mënyrë, organizata paraqitej si trashëgimtare e një ideali për të cilin, sipas saj, ishte derdhur gjak.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për të kuptuar mënyrën se si mërgata politike e ndërtonte autoritetin moral. Në mungesë të pushtetit institucional brenda Shqipërisë, legjitimiteti kërkohej në histori, në sakrificë dhe në kujtesën e dëshmorëve. Ata që kishin rënë bëheshin një lloj dëshmitarësh të përhershëm të drejtësisë së kauzës. Në këtë kuptim, editoriali nuk e shihte vdekjen e dëshmorëve si një humbje përfundimtare. Përkundrazi, ajo shndërrohej në themel të kujtesës së ardhshme. Pikërisht këtu shfaqet një nga idetë më të fuqishme të tekstit: edhe nëse emrat e të rënëve nuk njiheshin ende plotësisht, do të vinte dita kur historia dhe përmendoret do t’i nxirrnin ata nga harresa[6].
Ai shpreh bindjen se historia ka një detyrë korrigjuese. Nëse e tashmja ka harruar, heshtur ose shtrembëruar një pjesë të së kaluarës, atëherë e ardhmja, sipas këtij konceptimi, do ta rikthejë të vërtetën dhe do t’u japë të rënëve vendin që u takon në kujtesën kombëtare. Përmendoret për të cilat fliste editoriali nuk ishin vetëm objekte fizike. Ato simbolizonin njohjen publike dhe institucionale të sakrificës. Një emër i gdhendur në gur do të thoshte që individi nuk ishte më vetëm kujtim i një familjeje apo grupi politik, por pjesë e historisë së përbashkët.
Në këtë mënyrë, editoriali artikulonte edhe një ankth karakteristik të mërgatës: frikën nga harresa. Për një organizatë politike që vepronte jashtë vendit dhe që e konsideronte historinë zyrtare të Shqipërisë si të kontrolluar nga regjimi komunist, ruajtja e emrave dhe kujtimit të të rënëve kishte rëndësi të jashtëzakonshme. Kjo është arsyeja pse shtypi i mërgatës i kushtonte kaq shumë hapësirë përvjetorëve, nekrologjive, dëshmorëve dhe figurave historike. Gazeta nuk ishte vetëm medium lajmesh; ajo shërbente edhe si një arkiv alternativ i kujtesës.
Në këtë arkiv, emrat që nuk mund të përkujtoheshin publikisht brenda Shqipërisë mund të ruheshin në faqet e “Besës”, në kongrese, në përvjetorë dhe në ceremonitë e diasporës. Në këtë mënyrë, mërgata e shihte veten edhe si ruajtëse të një kujtese që pretendonte se ishte përjashtuar nga historia zyrtare. 14 Shtatori, në këtë kontekst, nuk ishte thjesht një datë kalendarike. Ai ishte një ritual kujtese, një ditë ku të gjallët duhej të rikthenin në vetëdije emrat dhe sakrificën e atyre që konsideroheshin dëshmorë të lirisë kombëtare.
Një ritual i tillë kishte edhe funksion edukativ. Për brezat më të rinj të lindur ose të rritur në mërgim, përkujtimi i dëshmorëve shërbente për të krijuar një lidhje emocionale me një histori që ata nuk e kishin përjetuar drejtpërdrejt. Kështu, kujtesa e dëshmorëve bëhej mjet i transmetimit ndërbrezor të identitetit politik dhe kombëtar. Brezi i vjetër sillte emrat dhe përvojën; shtypi i regjistronte; brezi i ri duhej t’i merrte dhe t’i ruante. Në planin më të gjerë, editoriali ndërtonte edhe një filozofi të veçantë të historisë: asnjë sakrificë për kombin nuk humbet përfundimisht, edhe kur përkohësisht mbetet pa emër apo pa monument. Historia, sipas këtij këndvështrimi, ka aftësinë t’i rikthejë të harruarit dhe t’i vendosë në vendin që u takon.
Kjo ishte edhe arsyeja pse autorët e “Besës” shprehnin kaq shumë besim te e ardhmja e kujtesës. Edhe nëse regjimi politik i kohës kishte versionin e vet të historisë, ata besonin se një ditë do të ekzistonte një histori tjetër, ku figurat dhe dëshmorët e tyre do të njiheshin publikisht. Në këtë mënyrë, përkujtimi i 14 Shtatorit kishte edhe një karakter politik ndaj së ardhmes. Ai nuk i drejtohej vetëm së kaluarës; i drejtohej edhe një kohe kur, sipas shpresës së mërgatës, do të ndryshonte mënyra se si shkruhej historia shqiptare. Editoriali i “Besës”, pra, e trajtonte Ditën e Dëshmorëve si një pikë ku bashkoheshin sakrifica, kujtesa, identiteti dhe shpresa për rehabilitim historik.
Megjithatë, për studimin e kulturës politike të mërgatës shqiptare, vetë mënyra se si ata përkujtoheshin është jashtëzakonisht e vlefshme. Ajo tregon se cilat figura dhe sakrifica konsideroheshin themelore për identitetin e këtij komuniteti. Në fund, editoriali i “Besës” e paraqiste 14 Shtatorin si një ditë ku e kaluara duhej të bëhej sërish e pranishme. Nga Kosova në Çamëri dhe brenda kufijve të Shqipërisë, të rënët përshkruheshin si pjesë të së njëjtës histori të sakrificës shqiptare.
Mesazhi përfundimtar ishte se emrat e tyre nuk duhej të humbnin. Edhe nëse për momentin nuk njiheshin të gjithë, historia dhe përmendoret e ardhshme do t’i nxirrnin nga harresa dhe do t’i përjetësonin. Në këtë mënyrë, editoriali shprehte një nga bindjet më të fuqishme të kulturës së mërgatës: se harresa mund të jetë e përkohshme, por kujtesa kombëtare ka detyrimin t’i rikthejë të rënët në vendin që u takon.
Vijon
[1] Editoriali “Tri data të shenjta”, gazeta “Besa”, nr. 212–216, 23 dhjetor 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
