GAZETA “BESA” E STAMBOLLIT – TRIBUNË E MENDIMIT KOMBËTAR DHE E ÇËSHTJES SHQIPTARE NË MËRGIM (32)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Nga përshëndetjet te punimet organizative të Kongresit të Shtatë

Pas përshëndetjeve të shumta që kishin shënuar pjesën e parë të Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, punimet e pasdites morën një karakter më të drejtpërdrejtë organizativ dhe politik. Nëse hapja e kongresit ishte karakterizuar nga fjalët përshëndetëse të përfaqësuesve shqiptarë dhe të personaliteteve të huaja, nga rikujtimi i idealeve të organizatës dhe nga paraqitja e veprimtarive të ndryshme të mërgatës, pjesa e mëvonshme e ditës iu kushtua funksionimit të brendshëm të Ballit Kombëtar dhe shqyrtimit të punës së zhvilluar prej tij.

Një nga momentet kryesore të kësaj faze ishte paraqitja e raportit të veprimtarisë së Ballit Kombëtar nga Prof. Vasil Andoni[1], i cili mbante detyrën e Sekretarit të Përgjithshëm të organizatës. Vetë fakti që raporti paraqitej nga sekretari i përgjithshëm i jepte atij peshën e një dokumenti zyrtar të kongresit dhe e dallonte nga fjalët përshëndetëse apo ndërhyrjet tematike të folësve të mëparshëm.

Raporti i veprimtarisë mund të konsiderohej një nga pikat themelore të çdo kongresi të këtij karakteri. Nëpërmjet tij, drejtuesit duhej t’u paraqisnin delegatëve një pasqyrë të punës së zhvilluar ndërmjet dy kongreseve, të veprimtarive politike e organizative, të marrëdhënieve me degët dhe të kontakteve me organizata të tjera. Në të njëjtën kohë, raporti krijonte mundësinë që vetë organizata të vlerësonte rrugën e ndjekur dhe të përcaktonte drejtimet e veprimtarisë së ardhshme.

Në kushtet e mërgimit, një raport i tillë kishte një rëndësi edhe më të madhe. Balli Kombëtar nuk vepronte në një territor të vetëm dhe as në rrethana të zakonshme të jetës partiake. Anëtarët dhe degët e tij ishin të shpërndarë në vende të ndryshme, ndaj ruajtja e komunikimit dhe e një drejtimi të përbashkët politik kërkonte mekanizma të vazhdueshëm koordinimi. Pikërisht kongresi shërbente si një nga momentet kur kjo hapësirë e shpërndarë gjeografikisht përpiqej të ribashkohej institucionalisht. Delegatët sillnin me vete përvojat e degëve dhe komuniteteve ku vepronin, ndërsa raporti i sekretarit të përgjithshëm synonte t’i përmblidhte këto aktivitete në një tablo të përbashkët të organizatës.

Në këtë mënyrë, raporti i Vasil Andonit nuk duhet parë vetëm si një përmbledhje kronologjike e asaj që ishte bërë. Në jetën e një organizate politike, raporti është njëkohësisht bilanc dhe instrument përgjegjësie. Ai i jep drejtimit mundësinë të argumentojë veprimtarinë e vet, por u jep edhe delegatëve një bazë mbi të cilën mund të diskutojnë, të kundërshtojnë, të plotësojnë ose të propozojnë ndryshime.

Kjo shpjegon edhe faktin se dita e dytë e kongresit iu kushtua diskutimeve rreth raportit të Sekretarit të Përgjithshëm. Pra, dokumenti nuk u paraqit thjesht për t’u dëgjuar dhe miratuar në mënyrë ceremoniale. Sipas kronikës së kongresit, ai u bë objekt diskutimi nga delegatët, duke krijuar hapësirë për vlerësimin e punës së organizatës dhe për shqyrtimin e çështjeve që konsideroheshin të rëndësishme për vazhdimësinë e saj.

Ky kalim nga raportimi te diskutimi është domethënës. Kongresi kërkonte të paraqitej si organ ku jo vetëm informohej anëtarësia, por ku veprimtaria e drejtimit vihej përpara përfaqësuesve të organizatës dhe debatohej prej tyre. Në vetëprezantimin politik të Ballit Kombëtar, kjo procedurë ndihmonte në krijimin e imazhit të një organizate që ruante mekanizma të rregullt institucionalë edhe pas shumë vitesh mërgimi.

Pas leximit të raportit, kongresi vazhdoi me një tjetër hap të rëndësishëm procedural: zgjedhjen e kryesisë së kongresit. Për drejtimin e punimeve u zgjodh Dr. Ramazan Tërdiu në cilësinë e kryetarit, ndërsa Hysni Aliko dhe Zef Shllaku u zgjodhën sekretarë[2]. Zgjedhja e një kryesie të posaçme të kongresit kishte funksion të qartë organizativ. Ajo duhej të siguronte drejtimin e seancave, rendin e diskutimeve dhe respektimin e procedurave. Në këtë mënyrë, kongresi ndahej institucionalisht nga drejtimi i përditshëm i organizatës: Sekretari i Përgjithshëm paraqiste raportin e veprimtarisë, ndërsa një kryesi e zgjedhur merrte përgjegjësinë për zhvillimin e vetë punimeve.

Kjo ndarje kishte edhe një domethënie politike. Ajo synonte të tregonte se kongresi nuk ishte vetëm një tubim i drejtuar nga organet ekzistuese të Ballit Kombëtar, por një forum me procedurat dhe strukturën e vet, ku delegatët merrnin pjesë në organizimin dhe drejtimin e punimeve.

Zgjedhja e Dr. Ramazan Tërdiut si kryetar është interesante edhe në vazhdimësi me ndërhyrjen e tij të mëparshme. Ai kishte folur mbi veprimtarinë në Bashkimin Ndërkombëtar Fshatar dhe mbi të drejtat, lirinë dhe pronësinë e fshatarëve. Tani, roli i tij kalonte nga ai i një folësi që paraqiste një fushë të caktuar veprimtarie në atë të personit që duhej të drejtonte punimet e kongresit.

Përkrah kryesisë u ngritën edhe katër komisione, secili me një fushë të përcaktuar përgjegjësie. Njëri kishte për detyrë të kujdesej për mbarëvajtjen e votimeve, i dyti për organizimin politik, i treti për çështjet financiare, ndërsa i katërti për shtypin dhe kulturën[3]. Vetë ndarja e punës në këto katër komisione na jep një pasqyrë interesante të prioriteteve të organizatës. Ato përfaqësonin katër dimensione pa të cilat një strukturë politike e mërgatës vështirë se mund të ruante vazhdimësinë e saj: legjitimitetin e zgjedhjeve, organizimin politik, qëndrueshmërinë financiare dhe komunikimin kulturor e publicistik.

Komisioni për mbarëvajtjen e votimeve kishte rëndësi të drejtpërdrejtë për procedurat e kongresit. Në një mbledhje ku merrnin pjesë qindra delegatë dhe ku duhej të merreshin vendime e të zgjidheshin organe, administrimi i votimit ishte pjesë thelbësore e procesit. Nëpërmjet këtij komisioni kërkohej që zgjedhjet të zhvilloheshin sipas një procedure të përcaktuar dhe rezultatet të kishin legjitimitet brenda organizatës. Ky element është me interes sepse tregon përpjekjen e Ballit Kombëtar për të ruajtur ritualin institucional të përfaqësimit dhe zgjedhjes edhe në kushtet e mërgimit[4]. Organizata nuk e konceptonte vazhdimësinë e vet vetëm përmes autoritetit historik të drejtuesve të vjetër; ajo përpiqej ta riprodhonte atë edhe përmes kongreseve, delegatëve dhe votimit.

Komisioni për organizimin politik kishte një peshë edhe më të drejtpërdrejtë programore. Pikërisht aty mund të përqendroheshin çështjet që lidheshin me strukturën e organizatës, marrëdhëniet ndërmjet degëve, orientimin politik dhe format e veprimtarisë së ardhshme. Për një organizatë të shpërndarë në disa vende, çështja e organizimit ishte në vetvete një sfidë e vazhdueshme. Mërgimi krijonte një paradoks: ai e largonte organizatën nga territori ku synonte të ushtronte ndikimin e saj politik, por njëkohësisht e detyronte atë të ndërtonte një rrjet ndërkombëtar degësh dhe kontaktesh. Për këtë arsye, organizimi politik nuk ishte vetëm çështje e strukturës së brendshme; ai lidhej edhe me aftësinë për t’i mbajtur së bashku komunitetet e shpërndara dhe për t’u dhënë atyre një drejtim të përbashkët.

Komisioni për financat përfaqësonte një dimension më pak të dukshëm në retorikën politike, por absolutisht të domosdoshëm për funksionimin real të organizatës. Kongreset, botimet, udhëtimet, komunikimi ndërmjet degëve dhe veprimtaritë publike kërkonin mjete financiare. Pa një bazë materiale, edhe programi më ambicioz politik do të mbetej në nivelin e deklaratave. Për një organizatë të mërgatës, kjo çështje ishte veçanërisht e ndjeshme. Në mungesë të një aparati shtetëror ose të burimeve të zakonshme institucionale, veprimtaria mbështetej në kontributet dhe aftësitë organizative të vetë anëtarësisë dhe të mbështetësve. Kështu, financa bëhej kusht i autonomisë dhe i vazhdimësisë së veprimit politik.

Po aq domethënës ishte krijimi i një komisioni të posaçëm për shtypin dhe kulturën. Bashkimi i këtyre dy fushave në një komision të vetëm dëshmon se për organizatën komunikimi politik dhe ruajtja e identitetit kulturor konsideroheshin të lidhura ngushtë. Shtypi kishte për detyrë të përhapte idetë dhe qëndrimet politike, ndërsa kultura siguronte një hapësirë më të gjerë të ruajtjes së gjuhës, kujtesës historike dhe identitetit kombëtar. Në kushtet e diasporës, këto funksione shpesh ndërthureshin. Një gazetë politike mund të botonte njëkohësisht analiza për zhvillimet bashkëkohore, poezi patriotike, materiale historike, përkujtime të personaliteteve dhe lajme nga komunitetet shqiptare.

Vetë “Besa” është dëshmi e kësaj ndërthurjeje. Në faqet e saj gjejmë njëkohësisht raportime politike, dokumente historike, shkrime për Skënderbeun, për Kosovën, për arbëreshët, për veprimtarinë e diasporës dhe për kongreset e organizatave shqiptare. Prandaj, krijimi i një komisioni për shtypin dhe kulturën nuk ishte një element dytësor, por pjesë e strategjisë për ruajtjen dhe riprodhimin e identitetit politik e kombëtar në mërgim. Në këtë mënyrë, katër komisionet krijonin së bashku një strukturë mjaft domethënëse: votimet garantonin procedurën, organizimi politik përcaktonte drejtimin, financat siguronin bazën materiale, ndërsa shtypi dhe kultura kujdeseshin për komunikimin dhe vazhdimësinë identitare[5]. Secili kishte një funksion të veçantë, por të katër ishin të lidhur me njëri-tjetrin.

Pas përfundimit të këtyre procedurave, dita e dytë e Kongresit iu kushtua në pjesën më të madhe diskutimeve rreth raportit të paraqitur nga Prof. Vasil Andoni. Kjo e zhvendoste kongresin nga faza ceremoniale dhe organizative drejt debatit politik. Për delegatët, diskutimi i raportit ishte momenti kur përvoja e degëve dhe pikëpamjet individuale mund të ballafaqoheshin me paraqitjen e drejtimit qendror. Në këtë mënyrë, raporti shërbente si bosht rreth të cilit organizohej debati mbi të kaluarën e afërt dhe të ardhmen e organizatës. Kjo pjesë e kongresit është veçanërisht e vlefshme. Fjalët përshëndetëse tregojnë mënyrën se si organizata dëshironte të paraqitej publikisht, ndërsa raportet, diskutimet dhe komisionet mund të na afrojnë më shumë me funksionimin e saj të brendshëm, me problemet, prioritetet dhe mekanizmat përmes të cilëve ajo përpiqej të ruante vazhdimësinë.

Natyrisht, raportimi i “Besës” duhet lexuar duke pasur parasysh afërsinë e gazetës me mjedisin politik që organizonte kongresin. Përshkrimi i procedurave synonte edhe të përcillte imazhin e një organizate të rregullt, aktive dhe të strukturuar. Për një vlerësim më të plotë historik, do të ishte me interes që kronika e gazetës të krahasohej, aty ku është e mundur, me procesverbalet, raportin e plotë të Vasil Andonit, dokumentet e komisioneve dhe rezolutat përfundimtare të kongresit.

Megjithatë, edhe vetëm nga struktura e punimeve të paraqitura në gazetë mund të kuptohet se Kongresi i Shtatë synonte të ishte më shumë se një manifestim përkujtimor apo patriotik. Ai kishte një dimension të mirëfilltë institucional: raportonte për veprimtarinë, zgjidhte drejtuesit e punimeve, krijonte komisione, organizonte votime dhe hapte diskutimin mbi drejtimin politik të organizatës.

Kjo merr një rëndësi të veçantë po të kemi parasysh se bëhej fjalë për kongresin e gjashtë të Ballit Kombëtar të zhvilluar në mërgim. Kalimi i viteve dhe largësia nga Shqipëria mund ta kishin shndërruar organizatën vetëm në një bashkësi të kujtesës së luftës. Përmes këtyre procedurave, ajo përpiqej të dëshmonte të kundërtën: se vazhdonte të kishte strukturë, drejtim, anëtarësi dhe mekanizma vendimmarrjeje. Në këtë kuptim, kongresi kishte edhe funksionin e ripërtëritjes së legjitimitetit të organizatës. Çdo kongres krijonte një moment ku e kaluara mund të vlerësohej, drejtimi të rikonfirmohej ose të ndryshohej dhe objektivat e ardhshme të formuloheshin përsëri. Organizata, në njëfarë mënyre, rithemelonte vazhdimisht vetveten përmes këtyre mbledhjeve.

Në të njëjtën kohë, diskutimi i raportit të Sekretarit të Përgjithshëm tregonte se kujtesa historike, sado e rëndësishme të ishte për Ballin Kombëtar, nuk mund të ishte e vetmja bazë e ekzistencës së tij në mërgim. Për të mbetur një organizatë politike, ai duhej të raportonte për të tashmen dhe të formulonte një strategji për të ardhmen. Kështu, pas fotografive të Skënderbeut, Ismail Qemalit e Mithat Frashërit, pas flamujve, betimeve dhe përshëndetjeve solemne, kongresi hynte në një fazë tjetër, shumë më praktike: atë të raportit, votës, organizimit, financës, shtypit dhe debatit. Pikërisht ky kalim nga simbolika drejt procedurës është një nga elementet më domethënëse të kronikës së Kongresit të Shtatë.

Në fund, struktura e punimeve të 10 dhe 11 tetorit 1970 dëshmon mënyrën se si Balli Kombëtar kërkonte ta ruante identitetin e vet si organizatë politike pavarësisht kushteve të gjata të mërgimit. Prof. Vasil Andoni paraqiste bilancin e veprimtarisë; Dr. Ramazan Tërdiu, së bashku me Hysni Alikon dhe Zef Shllakun, merrnin përgjegjësinë për drejtimin e punimeve; katër komisionet organizonin fushat kryesore të kongresit; ndërsa delegatët, gjatë ditës së dytë, e vendosnin raportin e drejtimit në qendër të diskutimeve. Në këtë mënyrë, Kongresi i Detroitit paraqitej jo vetëm si një manifestim i kujtesës dhe i besnikërisë ndaj idealeve të organizatës, por edhe si një përpjekje për të dëshmuar vazhdimësi institucionale, disiplinë organizative dhe aftësi për ta menduar veprimtarinë politike përtej së kaluarës.

Zgjedhja e Komitetit të ri të Ballit Kombëtar

Gjatë ditës së dytë të punimeve të Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, krahas diskutimeve që u zhvilluan rreth raportit të paraqitur nga Sekretari i Përgjithshëm, një vend të rëndësishëm zuri edhe procesi i zgjedhjes së organeve të reja drejtuese. Ky ishte një nga momentet më domethënëse të kongresit, sepse pas analizimit të veprimtarisë së deriatëhershme dhe debatit mbi çështjet politike e organizative, delegatët duhej të përcaktonin edhe strukturën që do të mbante përgjegjësinë për vazhdimin e punës së Ballit Kombëtar në periudhën pasuese.

Në këtë fazë, rol të posaçëm kishte Komisioni për çështjet e votimit, i cili ishte ngritur që në ditën e parë të punimeve. Pas përfundimit të procedurave përkatëse, sekretari i Komitetit të Votimeve paraqiti para delegatëve përbërjen e Komitetit të ri të Ballit Kombëtar. Sipas kronikës së kongresit, në të u zgjodhën: Abas Ermenji, Vasil Andoni, Dom Zef Shestani, Qazim Prodani, Sulejman Meço, Zef Pali, Luan Gashi, Halil Maço, Hafëz Jusuf Azemi, Ramazan Turdiu, Nihat Bakalli dhe Alfred Andoni[6].

Shpallja e kësaj përbërjeje përfaqësonte shumë më tepër sesa përfundimin formal të një procesi votimi. Në jetën e një organizate politike, sidomos të një organizate që kishte kaluar një pjesë të madhe të ekzistencës së saj në mërgim, zgjedhja e organeve drejtuese ishte një mënyrë për të riafirmuar vazhdimësinë institucionale. Përmes saj, autoriteti i drejtimit nuk duhej të mbështetej vetëm mbi historinë personale të figurave të njohura, por të përtërihej nëpërmjet mekanizmave të vetë organizatës.

Ky element merrte peshë të veçantë për Ballin Kombëtar, sepse bëhej fjalë për Kongresin e Shtatë dhe të gjashtin të zhvilluar në mërgim. Me kalimin e dekadave, një nga sfidat kryesore për çdo organizatë politike të emigracionit ishte ruajtja e një strukture funksionale përtej brezit dhe rrethanave që e kishin krijuar atë. Zgjedhja e një Komiteti të ri shërbente pikërisht për të treguar se organizata pretendonte të vazhdonte të funksiononte sipas një rendi institucional dhe jo vetëm në bazë të kujtesës së së kaluarës.

Në këtë kuptim, edhe ekzistenca e një Komisioni të posaçëm të votimeve është domethënëse. Votimi nuk paraqitej thjesht si formalitet, por si procedurë që duhej administruar nga një trupë e ngarkuar posaçërisht për këtë qëllim. Leximi publik i emrave nga sekretari i Komitetit të Votimeve i jepte procesit një karakter të rregullt dhe synonte të përcillte idenë e legjitimitetit të strukturës së dalë nga kongresi.

Për mërgatën politike, procedura kishte edhe një vlerë simbolike. Një organizatë që në diskursin e saj fliste vazhdimisht për liri, të drejta politike dhe kundërshtim ndaj regjimeve të imponuara, duhej të përpiqej t’i demonstronte këto parime edhe në mënyrën e organizimit të vet. Për këtë arsye, kongresi, delegatët, votimi dhe zgjedhja e organeve të reja merrnin rëndësi jo vetëm administrative, por edhe politike. Përbërja e Komitetit të ri është interesante edhe për një arsye tjetër. Në të gjendeshin shumë nga personalitetet që kishin marrë fjalën gjatë dy ditëve të kongresit dhe që përfaqësonin fusha të ndryshme të veprimtarisë së mërgatës shqiptare. Në këtë mënyrë, lista e zgjedhur pasqyronte në njëfarë mase edhe temat dhe drejtimet që kishin dominuar punimet e kongresit.

Abas Ermenji, i cili kishte bërë hapjen e kongresit në gjuhën shqipe dhe angleze, ishte një nga figurat qendrore të këtij mjedisi politik. Prania e tij në Komitetin e ri krijonte një vijë vazhdimësie ndërmjet drejtimit politik, përfaqësimit të Ballit Kombëtar dhe veprimtarisë më të gjerë të mërgatës antikomuniste. Po kështu, Vasil Andoni, Sekretari i Përgjithshëm që kishte paraqitur raportin e veprimtarisë, përfshihej në strukturën e re. Kjo tregonte se puna e tij në drejtimin e organizatës vazhdonte të gëzonte peshë brenda kongresit. Raporti që ai kishte paraqitur një ditë më parë ishte diskutuar nga delegatët dhe më pas emri i tij shfaqej përsëri ndër anëtarët e Komitetit të zgjedhur.

Në listë ishte edhe Qazim Prodani, i cili gjatë kongresit kishte trajtuar veprimtarinë e shqiptarëve në Turqi, shtypin e atjeshëm dhe marrëdhëniet që, sipas tij, Turqia kishte mbajtur ndaj shqiptarëve. Përfshirja e tij sillte në Komitet përvojën e një veprimtarie të lidhur me një nga qendrat e rëndësishme të diasporës shqiptare. Sulejman Meço, nga ana tjetër, kishte folur për përpjekjet për zbulimin e dokumenteve historike të kohës së Skënderbeut në arkiva të ndryshme të botës. Prania e tij dëshmonte se brenda horizontit të organizatës nuk përfshihej vetëm politika e drejtpërdrejtë, por edhe kujdesi për historinë, dokumentin dhe kujtesën kombëtare.

Edhe Zef Pali, i cili kishte vënë theksin mbi idetë që ai i cilësonte përparimtare dhe mbi rolin e shtypit në shërbim të tyre, ishte pjesë e Komitetit të ri. Nëpërmjet tij përfaqësohej një nga dimensionet që kongresi e kishte trajtuar me vëmendje: lidhja ndërmjet ideologjisë, publicistikës dhe komunikimit politik. Një tjetër figurë e rëndësishme ishte Luan Gashi, i lidhur ngushtë me veprimtarinë e Lidhjes Kosovare[7]. Gjatë kongresit ai kishte folur për punën shumëvjeçare të kësaj organizate dhe për përpjekjet e saj për ta paraqitur çështjen e shqiptarëve të Kosovës në forumet evropiane. Përfshirja e tij në Komitetin e ri tregonte se Kosova dhe veprimtaria ndërkombëtare e Lidhjes Kosovare zinin një vend të dukshëm në horizontin politik të këtij mjedisi të mërgatës.

Në Komitet u zgjodh gjithashtu Hafëz Jusuf Azemi, emri i të cilit lidhej edhe me përfaqësimin e Lidhjes Kosovare në veprimtaritë ndërkombëtare të përmendura nga “Besa”. Prania e tij, krahas Dom Zef Shestanit, është me interes edhe për larminë e figurave që përfshiheshin në strukturën drejtuese[8].

Vetë titujt “Dom” dhe “Hafëz” dëshmojnë përkatësi të ndryshme fetare, ndërsa prania e tyre në të njëjtën strukturë politike mund të lexohet si pjesë e një tradite të diskursit nacionalist shqiptar që kërkonte ta vendoste përkatësinë kombëtare mbi dallimet konfesionale. Kjo lidhej edhe me pamjen që kongresi kishte dhënë më herët, kur Baba Rexhebi dhe At Ambroz Martini kishin drejtuar lutje për mbarëvajtjen e punimeve[9].

Në këtë mënyrë, dimensioni fetar nuk paraqitej domosdoshmërisht si vijë ndarëse. Përkundrazi, në vetëprezantimin e kongresit, përfaqësues të traditave të ndryshme fetare mund të qëndronin brenda së njëjtës hapësirë kombëtare dhe politike. Ky ishte një mesazh me peshë të veçantë për një diasporë shqiptare të shpërndarë në vende dhe mjedise të ndryshme kulturore.

Në Komitetin e ri përfshihej edhe Ramazan Turdiu, i cili gjatë kongresit kishte trajtuar çështjen e të drejtave të fshatarësisë dhe punën në Bashkimin Ndërkombëtar Fshatar. Përvoja e tij sillte në strukturën drejtuese një dimension më të theksuar shoqëror dhe ekonomik, të lidhur me pronësinë, lirinë individuale dhe pozitën e fshatarit. Po kështu, Nihat Bakalli, i cili kishte folur për radion “Zëri i Shqiptarëve të Lirë” në New York, përfaqësonte një tjetër instrument të rëndësishëm të veprimtarisë së mërgatës: komunikimin radiofonik dhe informimin politik. Përmes radios, ashtu si përmes shtypit, organizata kërkonte të ruante lidhjen me shqiptarët dhe të përhapte interpretimin e saj mbi zhvillimet kombëtare dhe ndërkombëtare.

Lista plotësohej me Halil Maçon dhe Alfred Andonin, të cilët, së bashku me figurat e tjera, formonin trupën e re drejtuese të dalë nga Kongresi i Detroitit[10]. Edhe kur kronika nuk jep në këtë fragment hollësi për fushën e veçantë të angazhimit të secilit, vetë përfshirja e tyre dëshmon për pozitën që ata kishin brenda strukturave të organizatës në atë moment.

E parë në tërësi, përbërja e Komitetit të ri krijonte një hartë të veprimtarisë së Ballit Kombëtar në mërgim. Brenda së njëjtës strukturë takoheshin drejtimi politik, shtypi, radioja, çështja e Kosovës, kontaktet ndërkombëtare, çështjet shoqërore, interesimi për historinë dhe përfaqësues të diasporës që vepronin në hapësira të ndryshme.

Kjo ishte e rëndësishme sepse Balli Kombëtar i vitit 1970 nuk mund të funksiononte më në rrethanat e viteve të Luftës së Dytë Botërore. Pas dekadash mërgimi, aktiviteti i tij ishte zhvendosur drejt organizimit të komuniteteve jashtë vendit, publicistikës, radios, kontakteve me organizatat ndërkombëtare dhe ruajtjes së një programi politik alternativ ndaj regjimit të Tiranës.

Prandaj, edhe përbërja e Komitetit duhej t’i përgjigjej këtij realiteti. Nuk mjaftonte vetëm përvoja e së kaluarës. Nevojiteshin njerëz që mund të mbanin kontakte me organizata të tjera, të shkruanin e të botonin, të drejtonin veprimtari publike, të trajtonin çështjen e Kosovës dhe të ruanin lidhjet ndërmjet qendrave të ndryshme të diasporës.

Në këtë pikë, zgjedhja e Komitetit mund të shihet edhe si një përpjekje për të bashkuar kujtesën historike me nevojat e së tashmes. Disa prej anëtarëve përfaqësonin vazhdimësinë e brezit të vjetër politik, ndërsa veprimtaritë e tyre të kohës tregonin përshtatjen e organizatës me kushtet e mërgimit. Në planin simbolik, ky ishte edhe një proces i kalimit të përgjegjësisë. Kongresi kishte nisur me kujtimin e figurave të mëdha të historisë kombëtare dhe të traditës së vet politike – Skënderbeut, Ismail Qemalit dhe Mithat Frashërit – por për të vazhduar ekzistencën nuk mjaftonte vetëm nderimi i së kaluarës. Duhej të kishte njerëz konkretë që merrnin përsipër përgjegjësinë e së tashmes.

Kështu, shpallja e Komitetit të ri shënonte momentin kur kongresi kalonte nga pyetja “çfarë kemi bërë?”, e trajtuar përmes raportit të Sekretarit të Përgjithshëm, drejt pyetjes “kush do ta vazhdojë këtë veprimtari?”. Pikërisht këtu qëndronte një nga funksionet themelore të kongresit si institucion politik.

Në planin më të gjerë, kjo përbërje dëshmon edhe transformimin që kishte pësuar veprimtaria e një organizate politike shqiptare pas një periudhe të gjatë jashtë vendit. Mërgimi e kishte detyruar Ballin Kombëtar të ndërtonte një mënyrë tjetër të ekzistencës politike. Territori i veprimit nuk ishte më një hapësirë e vetme; ai ishte një rrjet qytetesh, komunitetesh, gazetash, radiosh dhe organizatash ndërkombëtare. Detroit, New Yorku, Stambolli dhe qendrat e tjera ku vepronin shqiptarët bëheshin pjesë të së njëjtës gjeografi politike të mërgatës. Komiteti i ri duhej, në një mënyrë ose tjetër, ta mbante të lidhur këtë hapësirë të shpërndarë.

Në këtë kuptim, zgjedhja e tij ishte edhe një përgjigje ndaj një prej problemeve më të mëdha të çdo emigracioni politik: si të ruhet organizimi kur nuk ekziston më një qendër territoriale e përbashkët? Për Ballin Kombëtar, një nga përgjigjet ishte krijimi i strukturave që mund të vepronin përtej kufijve, duke përdorur kongreset, degët, shtypin, radion dhe lidhjet personale si mekanizma bashkërendimi.

Me shpalljen e emrave të Abas Ermenjit, Vasil Andonit, Dom Zef Shestanit, Qazim Prodanit, Sulejman Meços, Zef Palit, Luan Gashit, Halil Maços, Hafëz Jusuf Azemit, Ramazan Turdiut, Nihat Bakallit dhe Alfred Andonit[11], Kongresi i Detroitit i jepte formë konkrete drejtimit të ri të Ballit Kombëtar.

Në këtë mënyrë, zgjedhja e Komitetit të ri nuk ishte vetëm akti përmbyllës i një procedure votimi. Ajo përfaqësonte ripërtëritjen e mandatit politik dhe institucional të organizatës në mërgim. Përmes këtij akti, kongresi synonte të dëshmonte se, pavarësisht largësisë nga Shqipëria dhe dekadave të kaluara jashtë saj, Balli Kombëtar vazhdonte të kërkonte forma të organizimit, të zgjedhjes dhe të transmetimit të përgjegjësisë nga një periudhë në tjetrën. Në këtë pikë, kujtesa e së kaluarës dhe organizimi i së ardhmes takoheshin në të njëjtën sallë të Kongresit të Detroitit.

Vijon

[1] Vasil Andoni lindi në Elbasan më 1901, në një familje atdhetare, dhe vdiq në Romë më 1994. Ishte veprimtar i njohur politik, shoqëror, kulturor dhe arsimor shqiptar. Në Shkollën Normale të Elbasanit themeloi shoqatën studentore “Detyra – Vullnet – Dashuri” dhe, së bashku me Teki Telën, botoi revistën “Normalisti”. Kontribuoi si mësues vullnetar i pedagogjisë dhe psikologjisë në Shkollën Normale të Prishtinës. Ishte ndër themeluesit e Ballit Kombëtar dhe të organit të tij të shtypit, “Flamuri”, që u botua për 32 vjet në Itali. Gjatë veprimtarisë së tij në mërgim përfaqësoi shqiptarët në kuvende ndërkombëtare, duke mbrojtur çështjen kombëtare, veçanërisht atë të Kosovës dhe Çamërisë.
[2] Raporti i kongresit të Shtatë, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Po aty.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
[11] Po aty.