[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Sulejman Meqo dhe Luan Gashi
– veprimtaria ndërkombëtare e Lidhjes Kosovare
Në vazhdim të punimeve të Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, një temë me karakter më të theksuar historik dhe kulturor e kishte trajtuar Sulejman Meqo. Ndryshe nga ndërhyrjet që përqendroheshin në zhvillimet politike të kohës, në veprimtarinë e mërgatës apo në qëndrimin ndaj regjimit komunist në Shqipëri, Meqo kishte folur për përpjekjet e ndërmarra në vende dhe arkiva të ndryshme të botës për të zbuluar dokumente historike që lidheshin me kohën e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut. Sipas tij, kjo punë kërkimore kishte një qëllim më të gjerë: që dokumentet e gjetura të viheshin në shërbim të njohjes dhe të shkrimit sa më të plotë të historisë së kombit shqiptar.
Përfshirja e një teme të tillë në një kongres politik të mërgatës është në vetvete domethënëse. Ajo tregon se veprimtaria e këtyre qarqeve nuk kufizohej vetëm në çështjet e politikës së ditës. Krahas diskutimeve mbi Shqipërinë e kohës, komunizmin, diasporën dhe marrëdhëniet ndërkombëtare, ekzistonte edhe një interes i dukshëm për të kaluarën historike dhe për dokumentimin e saj. Historia shihej si një nga fushat ku mund të punohej për ruajtjen dhe forcimin e vetëdijes kombëtare.
Në këtë kuptim, fjala e Sulejman Meqos sillte në kongres një dimension tjetër të nocionit të shërbimit ndaj kombit. Jo çdo kontribut duhej të realizohej nëpërmjet veprimtarisë politike. Kërkimi në arkiva, zbulimi i dokumenteve, mbledhja e dëshmive dhe vënia e tyre në dispozicion të studiuesve mund të konsideroheshin po aq të rëndësishme për ruajtjen e kujtesës historike.
Zgjedhja e epokës së Skënderbeut si objekt kërkimi nuk ishte e rastësishme. Gjergj Kastrioti kishte zënë prej kohësh një vend qendror në historiografinë, kulturën dhe imagjinatën kombëtare shqiptare. Që nga periudha e Rilindjes Kombëtare, figura e tij ishte përdorur si një nga simbolet më të fuqishme të vazhdimësisë historike, të qëndresës dhe të përkatësisë evropiane të shqiptarëve.
Për mërgatën shqiptare, kjo figurë kishte marrë një rëndësi të veçantë. Siç dëshmonte edhe vetë “Besa” në numrat e mëparshëm, përvjetorët e Skënderbeut përkujtoheshin nga komunitetet shqiptare në vende të ndryshme. Figura e tij krijonte një pikë referimi të përbashkët, e cila mund të bashkonte shqiptarë me përvoja politike, krahinore dhe fetare të ndryshme.
Por ndërhyrja e Meqos nuk ndalej te përkujtimi ceremonial i Skënderbeut. Ajo e zhvendoste vëmendjen drejt një çështjeje më konkrete: dokumentit historik. Për të kuptuar një periudhë të largët nuk mjaftonin vetëm tradita, kujtesa dhe rrëfimi i trashëguar. Nevojiteshin burime të shkruara, dëshmi arkivore dhe materiale që mund të ndihmonin në rindërtimin sa më të argumentuar të së kaluarës.
Këtu qëndron rëndësia e përpjekjeve që Meqo përmendte se ishin bërë në vende dhe arkiva të ndryshme të botës. Historia e Shqipërisë mesjetare dhe veçanërisht ajo e epokës së Skënderbeut nuk ruhej vetëm në hapësirën shqiptare. Për shkak të marrëdhënieve diplomatike, ushtarake, kishtare dhe tregtare të kohës, dokumentet që lidhen me këtë periudhë mund të jenë shpërndarë në arkiva të shteteve dhe institucioneve të ndryshme.
Kjo shpërndarje e burimeve është karakteristikë e historisë së shumë popujve të Ballkanit. Ngjarjet e një vendi shpesh dokumentoheshin nga administratat, kancelaritë, oborret, institucionet fetare apo fuqitë e tjera me të cilat ai kishte marrëdhënie. Për këtë arsye, historia e një kombi mund të jetë e shpërndarë fizikisht në arkivat e kombeve të tjera.
Në rastin e Skënderbeut, kjo merrte një kuptim të veçantë për shkak të dimensionit ndërkombëtar të veprimtarisë së tij. Marrëdhëniet me fuqitë italiane, me Selinë e Shenjtë dhe me aktorë të tjerë politikë të kohës kishin lënë gjurmë dokumentare jashtë trojeve shqiptare. Për studiuesin, kjo nënkuptonte se kërkimi duhej të kapërcente kufijtë gjeografikë dhe të ndiqte gjurmët e dokumentit atje ku historia i kishte depozituar ato.
Prandaj, puna për të cilën fliste Sulejman Meqo mund të kuptohet si një lloj arkeologjie e dokumentit. Studiuesi kërkon gjurmë të shpërndara, identifikon materiale të panjohura ose pak të përdorura, i krahason ato dhe përpiqet të rindërtojë prej tyre një tablo më të plotë të së kaluarës. Për mërgatën shqiptare, ekzistonte edhe një rrethanë që mund ta favorizonte një aktivitet të tillë. Shpërndarja e shqiptarëve në vende të ndryshme krijonte mundësi për qasje në biblioteka, arkiva dhe institucione që mund të ishin më të vështira për t’u shfrytëzuar nga studiuesit brenda Shqipërisë. Në këtë mënyrë, vetë mërgimi mund të shndërrohej nga pengesë në mundësi kërkimore[1].
Një shqiptar që jetonte në Itali, Turqi, Francë, Austri apo Shtetet e Bashkuara mund të kishte qasje në institucione dhe koleksione të ndryshme. Nëse këto përpjekje bashkërendoheshin, diaspora mund të kontribuonte në mbledhjen e një materiali dokumentar që kapërcente kufijtë e një arkivi të vetëm. Kjo i jepte veprimtarisë arkivore edhe një dimension të qartë kombëtar dhe kulturor. Në formulimin e Meqos, qëllimi ishte që dokumentet e zbuluara “t’i shërbenin historisë së Kombit”[2]. Pra, kërkimi nuk konceptohej vetëm si interes individual i studiuesit, por si një detyrë që duhej të sillte një përfitim më të gjerë për njohjen e së kaluarës shqiptare. Megjithatë, shërbimi ndaj historisë nuk qëndron vetëm në mbledhjen e dokumenteve, por edhe në mënyrën se si ato lexohen. Një dokument nuk është vetvetiu një e vërtetë e plotë. Ai është produkt i një kohe, i një institucioni dhe i një autori të caktuar. Për këtë arsye, burimet e zbuluara duhet të krahasohen, të kontekstualizohen dhe të analizohen kritikisht.
Pikërisht këtu qëndron dallimi ndërmjet kujtesës kombëtare dhe historiografisë. Kujtesa ka nevojë për simbole dhe figura që krijojnë ndjenjën e vazhdimësisë; historiografia, ndërkaq, kërkon dokument, verifikim, krahasim dhe argument. Figura e Skënderbeut i përket fuqishëm kujtesës kombëtare shqiptare, por studimi historik i epokës së tij kërkon që simbolika të shoqërohet me punën kritike mbi burimet. Në këtë aspekt, ndërhyrja e Meqos kishte një domethënie të veçantë: ajo e zhvendoste Skënderbeun nga figura e përkujtimit drejt objektit të kërkimit shkencor. Nuk mjaftonte që heroi kombëtar të përmendej në përvjetorë, të vendosej në fotografi apo të përdorej në fjalime. Historia e tij duhej kërkuar në dokumente dhe duhej plotësuar me burime të reja.
Kjo lidhej edhe me një çështje më të gjerë të historiografisë shqiptare: nevojën për të krijuar një bazë dokumentare sa më të pasur për historinë kombëtare. Sa më shumë burime të identifikoheshin dhe të viheshin në dispozicion të studiuesve, aq më shumë mundësi kishte që interpretimet historike të mbështeteshin mbi dëshmi konkrete. Për diasporën, ky mision kishte edhe një dimension të ruajtjes së identitetit. Një komunitet që jeton larg vendit të origjinës rrezikon që, me kalimin e brezave, lidhja me të kaluarën të bëhet gjithnjë e më abstrakte. Dokumenti historik e materializon kujtesën: ai i jep asaj datë, emër, vend, autor dhe dëshmi.
Në këtë mënyrë, kërkimi arkivor bëhej edhe një formë e rezistencës ndaj harresës. Nëse shtypi i mërgatës ruante kujtesën e së tashmes, arkivi ndihmonte në rikthimin e kujtesës së së kaluarës. Të dyja, në mënyra të ndryshme, punonin kundër humbjes së vazhdimësisë historike. Është domethënëse që kjo temë trajtohej në të njëjtin kongres ku flitej për veprimtarinë politike, shtypin, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe organizimin e mërgatës. Kjo tregon se koncepti i veprimtarisë kombëtare në këto qarqe ishte më i gjerë sesa aktiviteti politik në kuptimin e ngushtë. Ai mund të përfshinte politikën, publicistikën, kulturën, arsimin, historinë dhe kërkimin shkencor.
Fjala e Sulejman Meqos krijonte kështu një lidhje interesante ndërmjet mërgatës dhe arkivit. Mërgimtari është njeri i zhvendosur nga hapësira e tij; dokumenti historik, në njëfarë mënyre, mund të jetë po ashtu një dëshmi e zhvendosur, e ruajtur larg vendit të ngjarjes që përshkruan. Kërkimi i tij në arkivat e botës bëhet një përpjekje për t’i ribashkuar këto fragmente të shpërndara të së kaluarës. Në rastin e historisë shqiptare, kjo kishte një simbolikë të veçantë. Ashtu si shqiptarët ishin shpërndarë në vende të ndryshme, edhe gjurmët dokumentare të historisë së tyre ndodheshin të shpërndara në arkiva të ndryshme. Misioni i studiuesit ishte t’i gjente, t’i identifikonte dhe t’i sillte në komunikim me njëra-tjetrën[3].
Në këtë kuptim, kërkimi për dokumentet e kohës së Skënderbeut nuk ishte thjesht kërkim për të kaluarën e një personaliteti. Ai ishte kërkim për një pjesë të historisë politike, diplomatike dhe kulturore të shqiptarëve në raport me Evropën e kohës. Çdo dokument i ri mund të ndihmonte në plotësimin e marrëdhënieve, ngjarjeve dhe konteksteve që historiografia kishte rindërtuar deri atëherë. Nga ana tjetër, duhet ruajtur edhe një dallim i rëndësishëm historiografik. Qëllimi i deklaruar për t’i “shërbyer historisë së Kombit” pasqyron një koncept të historisë të lidhur ngushtë me ndërtimin dhe ruajtjen e vetëdijes kombëtare. Ky ishte një orientim i kuptueshëm në mjedisin politik dhe kulturor të mërgatës, por puna shkencore kërkon që dokumentet të mos përzgjidhen vetëm për të konfirmuar një narrativë të paracaktuar. Ato mund të sjellin edhe fakte, nuanca ose kundërthënie që e bëjnë historinë më komplekse.
Vlera e dokumentit qëndron pikërisht këtu: ai nuk duhet vetëm të lavdërojë të kaluarën, por të ndihmojë për ta kuptuar atë. Një histori e mbështetur në burime bëhet më e fuqishme jo sepse është domosdoshmërisht më heroike, por sepse është më e argumentuar dhe më e aftë të përballojë shqyrtimin kritik. Në këtë mënyrë, fjala e Sulejman Meqos sillte në Kongresin e Detroitit një ide që tejkalonte politikën e ditës: kombit i shërbehet edhe duke kërkuar, ruajtur dhe studiuar dokumentet e së kaluarës së tij. Për një mërgatë të shpërndarë nëpër botë, kjo mund të ishte një detyrë veçanërisht e përshtatshme, sepse vetë shpërndarja gjeografike krijonte mundësi për të hyrë në qendra të ndryshme dokumentare.
Në fund, interesimi për dokumentet e epokës së Skënderbeut tregonte se për mërgatën shqiptare kujtesa historike dhe veprimtaria politike nuk jetonin të ndara nga njëra-tjetra. Skënderbeu ishte njëkohësisht figurë e kujtesës, simbol kombëtar dhe objekt kërkimi historik. Nëse përvjetorët e mbanin të gjallë në ndërgjegjen kolektive, puna në arkiva synonte t’i jepte kësaj kujtese një themel më të gjerë dokumentar.
Prandaj, ndërhyrja e Sulejman Meqos mund të shihet si një thirrje për ta kthyer dashurinë për historinë në punë konkrete mbi historinë. Përkujtimi ishte i rëndësishëm, por nuk mjaftonte; duhej kërkuar dokumenti, duhej shpëtuar nga harresa, duhej studiuar dhe duhej vënë në dispozicion të brezave të ardhshëm[4]. Në këtë mënyrë, arkivat e shpërndara nëpër botë shndërroheshin në vende ku mund të gjendeshin pjesë të kujtesës shqiptare, ndërsa zbulimi i tyre konsiderohej një kontribut i drejtpërdrejtë në pasurimin dhe njohjen e historisë së kombit.
Prof. Luan Gashi dhe veprimtaria ndërkombëtare e Lidhjes Kosovare
Në vazhdim të punimeve të Kongresit të Shtatë të Ballit Kombëtar, një hapësirë e veçantë iu kushtua edhe çështjes së Kosovës dhe veprimtarisë së Lidhjes Kosovare. Për këtë temë kishte folur Prof. Luan Gashi, i cili para të pranishmëve paraqiti punën që kjo organizatë kishte zhvilluar prej më shumë se pesëmbëdhjetë vjetësh, veçanërisht përpjekjet e saj për ta bërë të njohur pozitën e shqiptarëve të Kosovës në qarqet dhe forumet ndërkombëtare.
Sipas paraqitjes së tij, Lidhja Kosovare kishte arritur prej më shumë se pesëmbëdhjetë vjetësh të zinte atë vend që ajo e konsideronte se i përkiste me të drejtë në Organizatën e Pakicave Evropiane[5]. Ky pohim kishte një rëndësi të veçantë në diskursin politik të mërgatës, sepse pjesëmarrja në një organizëm ndërkombëtar paraqitej si mundësi për ta nxjerrë çështjen e shqiptarëve të Kosovës jashtë kufijve të Jugosllavisë dhe për ta vendosur atë përpara një audience më të gjerë evropiane.
Për Luan Gashin, pesëmbëdhjetë vjet veprimtari nuk përfaqësonin thjesht një periudhë kohore. Ato shërbenin si dëshmi e vazhdimësisë së angazhimit të Lidhjes Kosovare. Në kushtet e mërgimit, ku organizatat politike shpesh përballeshin me shpërndarjen gjeografike të anëtarëve, mungesën e mjeteve dhe vështirësitë për të ruajtur strukturat e tyre, mbijetesa dhe aktiviteti për një periudhë kaq të gjatë paraqiteshin si arritje më vete. Vetë formulimi se Lidhja kishte zënë “me të drejtë vendin që i përkiste” është domethënës. Ai nuk përshkruante vetëm një status organizativ, por shprehte edhe bindjen politike të përfaqësuesve të saj se çështja e shqiptarëve të Kosovës duhej të njihej si një problem që meritonte trajtim në forumet evropiane ku diskutoheshin të drejtat e bashkësive kombëtare dhe etnike[6].
Në këtë kuptim, veprimtaria e Lidhjes Kosovare kishte kaluar nga një përpjekje për ruajtjen e kujtesës së Kosovës brenda mërgatës shqiptare në një strategji më të gjerë të ndërkombëtarizimit të saj. Nuk mjaftonte që për problemet e Kosovës të shkruanin gazetat shqiptare apo që ato të diskutoheshin në kongrese të mërgatës. Përfaqësuesit e Lidhjes synonin që këto çështje të artikuloheshin edhe në gjuhën politike të institucioneve dhe organizatave evropiane.
Kjo strategji bëhet më e kuptueshme po të shihet në kontekstin e pozitës së Kosovës në Jugosllavinë e asaj kohe. Shqiptarët përbënin një popullsi të madhe në Kosovë, ndërsa debatet për gjuhën, arsimin, përfaqësimin institucional, zhvillimin ekonomik dhe pozitën kushtetuese kishin marrë një intensitet të shtuar gjatë gjysmës së dytë të viteve 1960[7]. Në këtë sfond, Lidhja Kosovare në mërgim përpiqej ta paraqiste çështjen jo vetëm si problem të brendshëm jugosllav, por si një çështje që, sipas saj, lidhej edhe me të drejtat kombëtare dhe me standardet e trajtimit të bashkësive etnike në Evropë. Pikërisht për këtë arsye pjesëmarrja në organizata ndërkombëtare kishte rëndësi të madhe.
Një organizatë e mërgatës nuk kishte në dispozicion instrumentet e një shteti. Ajo nuk kishte ambasada, diplomatë apo përfaqësi zyrtare. Fuqia e saj qëndronte kryesisht te fjala, dokumenti, raporti dhe rrjeti i kontakteve. Prandaj, çdo forum ndërkombëtar ku mund të paraqitej një raport për Kosovën fitonte një rëndësi që tejkalonte vetë praninë fizike të delegatëve. Kjo ishte, në thelb, një formë e diplomacisë jozyrtare të mërgatës shqiptare. Përfaqësuesit e Lidhjes Kosovare kërkonin të krijonin kontakte, të shpërndanin materiale, të paraqisnin të dhëna dhe të bindnin bashkëbiseduesit se gjendja e shqiptarëve në Jugosllavi meritonte vëmendje ndërkombëtare.
Vetë Prof. Luan Gashi shfaqet në materialet e “Besës” si një nga figurat aktive të kësaj veprimtarie. Ai ishte përmendur edhe në raportimin mbi Kongresin e 20-të të Bashkimit Federalist të Komuniteteve Etnike Evropiane, të zhvilluar në Eisenstadt të Austrisë, më 6–9 maj 1970, ku delegacioni i Lidhjes Kosovare kishte marrë pjesë dhe kishte paraqitur një raport mbi pozitën dhe historinë e shqiptarëve të Kosovës.
Prandaj, fjala e tij në Detroit nuk ishte vetëm një paraqitje teorike e punës së organizatës. Ajo mbështetej në një veprimtari që, sipas materialeve të botuara nga “Besa”, përfshinte pjesëmarrje në kongrese ndërkombëtare, hartim raportesh, kontakte me organizata të tjera dhe përpjekje për ta mbajtur Kosovën të pranishme në diskutimet evropiane. Raportet e Lidhjes Kosovare kishin një funksion të veçantë në këtë strategji. Përmes tyre kërkohej që argumenti politik të mbështetej me histori, statistika dhe shembuj konkretë. Siç shihet edhe nga raporti i paraqitur në Eisenstadt, Lidhja trajtonte jo vetëm historinë politike të Kosovës, por edhe çështje shumë konkrete të jetës së shqiptarëve: strukturën kombëtare të administratës, punësimin, përdorimin e gjuhës shqipe, arsimin, bursat, bibliotekat dhe analfabetizmin.
Në këtë mënyrë, çështja e Kosovës përpiqej të kalonte nga një diskurs i përgjithshëm patriotik drejt një argumentimi më të strukturuar. Në vend që të thuhej vetëm se shqiptarët ishin të diskriminuar, kërkohej të paraqiteshin shifra, raste dhe krahasime që, sipas Lidhjes, dëshmonin pabarazitë ekzistuese.
Kjo kishte rëndësi të veçantë kur argumenti i drejtohej një audience të huaj. Një forum ndërkombëtar nuk mund të mbështetej vetëm në emocionin kombëtar që funksiononte brenda komunitetit shqiptar. Për t’u bërë i kuptueshëm jashtë tij, argumenti duhej të përkthehej në kategori më universale: barazi, të drejta gjuhësore, arsim, përfaqësim, zhvillim ekonomik dhe pjesëmarrje institucionale.
Kështu, puna e Lidhjes Kosovare kishte edhe një dimension të rëndësishëm të përkthimit politik. Përvoja shqiptare duhej të shpjegohej në një gjuhë që mund të kuptohej nga organizatat evropiane. Çështjet që në diskursin kombëtar përshkruheshin përmes historisë dhe sakrificës, në forumet ndërkombëtare duhej të paraqiteshin edhe përmes koncepteve të të drejtave dhe të barazisë.
Në këtë aspekt, pohimi i Luan Gashit se Lidhja kishte zënë vend në organizatën evropiane për më shumë se pesëmbëdhjetë vjet kishte edhe një kuptim tjetër: ai synonte të tregonte se çështja e Kosovës nuk ishte ngritur rastësisht ose vetëm në prag të Kongresit të Detroitit, por kishte qenë objekt i një pune të vazhdueshme ndërkombëtare[8]. Vazhdimësia ishte e rëndësishme edhe për kredibilitetin e organizatës. Në diplomacinë e mërgatës, kontaktet ndërkombëtare ndërtohen ngadalë. Ato kërkojnë pjesëmarrje të përsëritur në takime, komunikim me organizata të tjera dhe krijimin e një reputacioni që mundëson që përfaqësuesit e një komuniteti të dëgjohen edhe në të ardhmen.
Për këtë arsye, pesëmbëdhjetë vjetët e përmendur nga Gashi mund të lexohen edhe si histori e krijimit të një rrjeti. Çdo kongres, raport apo takim ndërkombëtar krijonte kontakte të reja dhe mundësi që çështja e shqiptarëve të Kosovës të hynte në komunikim me përfaqësues të komuniteteve të tjera evropiane.
Kjo lidhej edhe me një fenomen më të gjerë të pasluftës: organizimin ndërkombëtar të bashkësive etnike dhe të mërgatave. Në një Evropë të ndarë nga Lufta e Ftohtë, shumë komunitete kërkonin hapësira ku të artikulonin problemet e tyre jashtë kanaleve tradicionale shtetërore. Për shqiptarët e Kosovës në mërgim, pjesëmarrja në këto rrjete ofronte mundësinë që një çështje lokale ose jugosllave të fitonte një dimension evropian.
Në diskursin e Lidhjes Kosovare, historia luante gjithashtu një rol të rëndësishëm. Organizata përpiqej t’i shpjegonte problemet bashkëkohore duke i lidhur ato me zhvillime të mëhershme – Luftën ruso-osmane të viteve 1877–1878, vendimet e Fuqive të Mëdha, Luftërat Ballkanike, periudhën ndërmjet dy luftërave dhe zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore. Në këtë mënyrë, gjendja e vitit 1970 paraqitej si pjesë e një procesi historik më të gjatë. Ky përdorim i historisë kishte një funksion të qartë politik: t’i bindte bashkëbiseduesit e huaj se problemet e Kosovës nuk ishin të rastësishme dhe as të sapokrijuara. Megjithatë, nga pikëpamja historiografike, interpretimet e Lidhjes duhet të lexohen si argumente të një organizate politike të mërgatës dhe të krahasohen me burime të tjera përpara se të trajtohen si përfundime historike.
Në të njëjtën kohë, fjala e Luan Gashit në Kongresin e Ballit Kombëtar tregon se Kosova zinte një vend të rëndësishëm në horizontin politik të këtij mjedisi të mërgatës[9]. Diskutimet nuk kufizoheshin vetëm në Shqipërinë brenda kufijve shtetërorë dhe në kundërshtimin ndaj regjimit të Tiranës. Çështjet e shqiptarëve që jetonin në Jugosllavi përfshiheshin në konceptin më të gjerë të interesit kombëtar.
Kjo lidhej edhe me terminologjinë e përdorur në materialet e “Besës”, ku shfaqeshin nocione si “Shqipëria e shqiptarëve” apo koncepte të tjera të bashkimit kombëtar. Këto formulime pasqyronin programin nacionalist të një pjese të mërgatës dhe nuk duhet të merren si përshkrime neutrale të realitetit territorial ose juridik të kohës. Për Lidhjen Kosovare, megjithatë, puna në forumet evropiane ofronte një mënyrë tjetër të artikulimit të çështjes: në vend të parullës politike, ajo mund të përdorte gjuhën e të drejtave, të statistikave dhe të standardeve të trajtimit të bashkësive etnike. Kjo i jepte veprimtarisë së saj një dimension më diplomatik.
Në këtë kuptim, Luan Gashi përfaqësonte në Kongresin e Detroitit një lloj ure ndërmjet aktivizmit kombëtar shqiptar dhe forumeve ndërkombëtare evropiane. Ai sillte në sallën e kongresit përvojën e një organizate që kishte kërkuar prej vitesh ta nxirrte çështjen e Kosovës nga hapësira e debatit vetëm shqiptar. Kjo e dallonte fjalën e tij edhe nga disa prej ndërhyrjeve të tjera. Nëse Prof. Zef Pali kishte folur për fuqinë e ideve dhe të shtypit, Sulejman Meqo për dokumentet historike të epokës së Skënderbeut, ndërsa Dr. Ramadan Tërdiu për të drejtat e fshatarësisë dhe pronën, Luan Gashi e sillte vëmendjen te dimensioni ndërkombëtar i çështjes së Kosovës.
Të gjitha këto tema, megjithëse të ndryshme, krijonin së bashku një tablo të mënyrës se si mërgata politike e konceptonte veprimtarinë kombëtare. Ajo nuk kufizohej në një drejtim të vetëm: historia duhej studiuar, shtypi duhej të përhapte idetë, çështjet shoqërore duhej të përfshiheshin në program, ndërsa problemet e shqiptarëve jashtë Shqipërisë duhej të ndërkombëtarizoheshin dhe të paraqiteshin në forumet e huaja. Në këtë perspektivë, veprimtaria shumëvjeçare e Lidhjes Kosovare fitonte për kongresin një rëndësi të posaçme. Ajo paraqitej si dëshmi se mërgata mund të vepronte jo vetëm përmes përkujtimit dhe protestës, por edhe përmes një pune të vazhdueshme të përfaqësimit, dokumentimit dhe komunikimit ndërkombëtar.
Në fund, fjala e Prof. Luan Gashit përcillte idenë se për një komunitet që nuk kishte mundësi ta artikulonte çështjen e vet përmes përfaqësimit shtetëror, prania në forumet ndërkombëtare bëhej një mënyrë për të mos lejuar që ajo çështje të mbetej e padukshme. Sipas paraqitjes së tij, më shumë se pesëmbëdhjetë vjet veprimtari të Lidhjes Kosovare në organizmat e pakicave evropiane përfaqësonin pikërisht këtë përpjekje: ta kthente çështjen e shqiptarëve të Kosovës nga një shqetësim i mërgatës në një temë që kërkohej të dëgjohej[10], të dokumentohej dhe të diskutohej edhe në hapësirën politike evropiane.
Vijon
[1] Fjala e Sulejman Meqos, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[2] Po aty.
[3] Po aty.
[4] Po aty.
[5] Fjala e prof. Luan Gashit, gazeta “Besa”, nr. 201–206, 29 shkurt 1971, Stamboll.
[6] Po aty.
[7] Po aty.
[8] Po aty.
[9] Po aty.
[10] Po aty.
