ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (65)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

“POÇARI” I DRITËRO AGOLLIT – KUJTESA HISTORIKE E MËRGIMIT SHQIPTAR

Pasi përfundova shkrimin për traktet, thirrjet dhe mesazhet që mërgata shqiptare ua drejtonte bashkatdhetarëve në tubimet e shumta patriotike, si dhe për fletushkat që shpërndante kudo ku jetonte e vepronte, ndjeva se rrëfimi im ende nuk ishte i plotë. Dokumentet flisnin me gjuhën e fakteve, dëshmonin për organizimin, përkushtimin dhe sakrificat e mërgimtarëve, por nuk arrinin ta shprehnin tërësisht peshën e dhimbjes që mbartte largësia nga atdheu.

Pikërisht atëherë, e shtyrë nga një ndjenjë e thellë mallëngjimi, vendosa të nis një udhëtim tjetër kërkimor, këtë herë në botën e poezisë. Fillova të hulumtoj krijimtarinë e poetëve shqiptarë që, me ndjeshmërinë dhe talentin e tyre, kishin gdhendur në vargje plagën e mërgimit. Sa më shumë lexoja, aq më tepër kuptoja se aty ku dokumentet ndaleshin, fjala poetike vazhdonte të rrëfente.

Në çdo poezi gjeta një copëz atdheu të humbur, një mall që nuk shuhej, një kujtim që nuk zbehej dhe një shpresë që mbetej e gjallë pavarësisht viteve. Ishte sikur zëri i mërgimtarit të mos dëgjohej vetëm në tribunat e tubimeve patriotike apo në faqet e trakteve, por të jehojë edhe në vargjet e poetëve, të cilët e shndërruan dhimbjen e largimit në art dhe mallin për vendlindjen në një testament shpirtëror që vazhdon të prekë zemrat e shqiptarëve kudo që ndodhen.

Nuk mund të them se nuk gjeta krijime të mjaftueshme. Përkundrazi, hasa në një pasuri të jashtëzakonshme poezish kushtuar mërgimit, aq sa në çdo hap ndihesha përballë një zgjedhjeje të vështirë. Çdo poet kishte derdhur në vargjet e tij një copëz shpirti, një kujtim të vendlindjes, një plagë të largimit ose një shpresë të pashuar për rikthim. Sa më shumë lexoja, aq më tepër e kuptoja se mërgimi nuk kishte frymëzuar vetëm një poet apo një brez, por ishte shndërruar në një motiv të përhershëm të letërsisë sonë, një burim emocionesh që kishte lindur qindra vargje të paharrueshme.

Pikërisht ky bollëk krijimtarie ma vështirësoi edhe më shumë punën. Nuk ishte e lehtë të zgjidhje vetëm disa poezi për t’i analizuar, sepse secila prej tyre mbante brenda vetes një botë të veçantë, një këndvështrim të ndryshëm dhe një mënyrë origjinale për ta përjetuar dhimbjen e mërgimit. Duke lënë njërën mënjanë, më dukej sikur i bëja padrejtësi një zëri tjetër poetik që po aq fuqishëm kishte kënduar mallin për atdheun. Çdo varg më ftonte të ndalesha, çdo poezi kërkonte vëmendje dhe secila meritonte të lexohej jo vetëm si një krijim artistik, por edhe si një dëshmi shpirtërore e fatit të shqiptarit larg vendlindjes.

Në fund kuptova se sfida nuk ishte mungesa e materialit, por përkundrazi, pasuria e tij. Ishte pikërisht kjo pasuri poetike që dëshmonte se mërgimi nuk kishte qenë vetëm një përvojë historike, por edhe një plagë e thellë kolektive, e cila kishte gjetur strehë në artin e fjalës. Poetët e kishin shndërruar dhimbjen në poezi, mallin në varg dhe kujtesën në një trashëgimi shpirtërore që vazhdon të jetojë brez pas brezi.

Historia e popullit shqiptar është e mbushur me kapituj të dhimbshëm shpërnguljesh, mërgimesh dhe ndarjesh nga vendlindja. Për këtë arsye, nuk është aspak rastësi që tema e mërgimit zë një vend kaq të rëndësishëm në letërsinë shqiptare. Breza të tërë shkrimtarësh e poetësh, secili me ndjeshmërinë dhe përvojën e vet, i kanë kushtuar faqe të tëra kësaj plage historike, duke e shndërruar mërgimin në një nga motivet më të fuqishme dhe më të qëndrueshme të krijimtarisë sonë letrare.

Vështirë se mund të gjendet një periudhë e letërsisë shqiptare në të cilën mërgimi të mos jetë bërë objekt frymëzimi. Qoftë si mall për vendlindjen, si dhimbje për familjen e lënë pas, si kujtim për tokën e të parëve apo si shpresë për rikthim, ai është rikthyer vazhdimisht në vargje, tregime dhe romane, duke marrë trajta të ndryshme, por duke ruajtur gjithmonë të njëjtën thelb: lidhjen e pashkëputshme të shqiptarit me atdheun e tij.

Ndoshta pikërisht për këtë arsye letërsia shqiptare ka krijuar një pasuri të jashtëzakonshme veprash kushtuar mërgimit. Kjo nuk është thjesht një temë letrare, por pasqyrimi artistik i një përvoje historike që ka shoqëruar kombin tonë ndër shekuj. Çdo autor e ka përjetuar dhe e ka rrëfyer ndryshe këtë plagë, por të gjithë bashkohen në një pikë: mërgimi nuk është vetëm largim fizik nga vendlindja, por edhe një gjendje shpirtërore, një mall që nuk shuhet dhe një kujtesë që mbetet e gjallë pavarësisht largësisë dhe kalimit të kohës.

Prandaj, kur lexon krijimtarinë e shkrimtarëve dhe poetëve shqiptarë, krijon përshtypjen se historia e mërgimit nuk është shkruar vetëm në kronika, dokumente apo arkiva. Ajo është gdhendur edhe në letërsi, ku fjala artistike ka ruajtur me po aq besnikëri dhimbjen, mallin, shpresën dhe qëndresën e brezave që u detyruan të jetonin larg atdheut.

Për mërgimin shqiptar është shkruar aq shumë, sa në një çast ndihesh i pafuqishëm përballë kësaj pasurie krijuese. Çdo libër që hap, çdo poezi që lexon dhe çdo autor që zbulon të jep përshtypjen se po përballesh me një rrëfim të ri, me një dhimbje të ndryshme dhe me një mënyrë tjetër për ta përjetuar largimin nga vendlindja. Pikërisht kjo e bën jashtëzakonisht të vështirë zgjedhjen. Nuk është e lehtë të ndalesh te një poezi e vetme dhe të thuash: “Ja, kjo është ajo që kërkoja.” Sepse, sapo mendon se e ke gjetur, një tjetër krijim të fton të ndalesh, të reflektosh dhe të përjetosh të njëjtën plagë nga një këndvështrim tjetër.

Kjo pasuri letrare nuk është rastësi. Ajo është pasojë e një historie të gjatë shpërnguljesh, mërgimesh dhe ndarjesh, që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në ndërgjegjen kombëtare. Për këtë arsye, pothuajse çdo poet apo shkrimtar shqiptar ka ndier nevojën të flasë për mërgimin, secili me zërin e tij, me kujtimet e veta dhe me ndjeshmërinë që i ka falur koha në të cilën ka jetuar.

Megjithatë, gjatë gjithë kohës që hulumtoja krijimtarinë letrare kushtuar mërgimit, në mendjen time ishte ngulitur një dëshirë e veçantë. Mes qindra vargjeve, poezive dhe këngëve që lexoja, kërkoja me ngulm tekstin e “Poçarit” të Dritëro Agollit. Nuk ishte një kërkim i rastësishëm. E ndieja se kjo poezi mbante brenda saj një dimension të veçantë të dramës së mërgimit shqiptar, një mënyrë tjetër për të rrëfyer mallin, humbjen dhe lidhjen e pashkëputshme me atdheun.

Sa më shumë afrohesha drejt saj, aq më tepër më krijohej bindja se “Poçari” nuk ishte thjesht një poezi për një njeri të larguar nga vendlindja. Ajo përfaqësonte fatin e mijëra shqiptarëve që historia i shpërndau nëpër botë, por që nuk arritën kurrë ta largonin nga zemra gjuhën, kujtimet dhe identitetin e tyre. Pikërisht për këtë arsye dëshiroja të ndalesha te kjo poezi dhe ta lexoja jo vetëm si një krijim artistik, por edhe si një dëshmi letrare të një përvoje historike që ka shoqëruar kombin shqiptar ndër shekuj.

Synimi im nuk ishte të bëja vetëm një analizë të figurave poetike apo të bukurisë së vargut. Mbi të gjitha, dëshiroja të depërtoja në botën shpirtërore që Dritëro Agolli kishte ndërtuar me aq mjeshtëri, për të kuptuar se si dhimbja e mërgimit dhe malli për vendlindjen mund të shndërroheshin në art. Sepse, ashtu si shumë krijime të tjera të letërsisë shqiptare, edhe “Poçari” dëshmon se mërgimi nuk është vetëm një ngjarje historike, por edhe një gjendje e thellë njerëzore, e cila vazhdon të jetojë në kujtesë, në gjuhë dhe në letërsi shumë kohë pasi rrugët e mërgimtarëve janë ndarë nga atdheu.

Sa herë që iu riktheva poezisë “Poçari” të shkrimtarit tonë të madh, Dritëro Agolli, ndjeva se nuk po lexoja thjesht një krijim poetik, por po hyja në një botë të mbushur me kujtime, mall dhe heshtje të dhimbshme. E lexova shumë herë, ndoshta më shumë sesa do të ishte e nevojshme për një analizë letrare, por çdo lexim më zbulonte një nuancë të re, një emocion tjetër dhe një kuptim më të thellë. Ishte e pamundur të qëndroja indiferente përballë fuqisë së vargut të Agollit, sepse ai nuk rrëfen vetëm historinë e një poçari të mbetur larg vendlindjes, ai rrëfen fatin e një njeriu që, edhe pse i ndarë nga toka e të parëve, vazhdon ta mbajë gjallë identitetin e tij përmes gjuhës, kujtesës dhe mallit.

Përjetimi im u bë edhe më i fuqishëm në çastin kur kjo poezi mori jetë përmes muzikës dhe u shndërrua në këngë. E dëgjova shumë herë, me bindjen se pas dëgjimit të parë emocionet do të zbeheshin. Mirëpo ndodhi e kundërta. Çdo interpretim më dukej sikur po e dëgjoja për herë të parë. Vargjet fitonin një dimension të ri dhe malli që përcillnin bëhej edhe më i prekshëm. Melodia dhe fjala poetike bashkoheshin në një tërësi aq të natyrshme, sa ishte e vështirë të ndaje njërën nga tjetra. Çdo dëgjim zgjonte të njëjtën ndjenjë mallëngjimi dhe të njëjtën pyetje të heshtur: sa e rëndë duhet të ketë qenë dhimbja e atyre njerëzve që u detyruan të jetonin larg vendit të tyre?

Shumë artistë e kanë interpretuar këtë poezi të shndërruar në këngë, secili me timbrin, ndjeshmërinë dhe mënyrën e vet të interpretimit. Megjithatë, nuk do të ishte e drejtë të veçoja njërin mbi të tjerët. Të gjithë, në mënyrën e tyre, kanë arritur të përcjellin të njëjtin emocion dhe të ruajnë besnikërisht frymën e krijimit të Dritëro Agollit. Ajo që mbetet në kujtesën e dëgjuesit nuk është emri i interpretuesit, por forca e mesazhit që kënga bart. Në fund të fundit, nuk është zëri ai që të prek më shumë, por dhimbja që fshihet pas vargjeve dhe malli i pashuar për vendlindjen, të cilin Agolli e shndërroi në një krijim që vazhdon të emocionojë breza të tërë shqiptarësh.

Për një kohë të gjatë vazhdova kërkimet me dëshirën për ta gjetur poezinë “Poçari” pikërisht në formën e saj burimore, ashtu siç e kishte shkruar vetë Dritëro Agolli. Gjatë hulumtimit hasa në shumë variante të saj, por shumica ishin përshtatur për interpretim muzikor. Në to vëreheshin ndryshime në renditjen e vargjeve, përsëritje të strofave apo shtesa që i shërbenin ritmit të këngës, por që nuk i përkisnin domosdoshmërisht tekstit poetik origjinal. Për këtë arsye nuk u mjaftova me versionet që qarkullonin në internet. Synimi im ishte të gjeja poezinë në formën më besnike ndaj autorit, ashtu siç kishte dalë nga pena e tij.

Pas një kërkimi të gjatë, hasa në një botim të publikuar nga NewsIn.Al, ku poezia paraqitej me shënimin “Stamboll, 1980”. Ky informacion më ndihmoi të sqaroja një dilemë që më kishte shoqëruar gjatë leximit të saj. Nga ky botim krijohet bindja se “Poçari” është shkruar në fillim të viteve tetëdhjetë dhe se frymëzimi i saj lidhet drejtpërdrejt me qëndrimin e Dritëro Agollit në Stamboll. Ky fakt i jep poezisë një dimension edhe më autentik, sepse ngjarja nuk është ndërtuar vetëm mbi imagjinatën artistike, por mbështetet në një përjetim që autori e ka lidhur me vetë hapësirën ku zhvillohet rrëfimi.

Më vonë, kjo poezi u përfshi në përmbledhjen poetike Pelegrini i vonuar, botuar në Tiranë më 1993, duke u bërë pjesë e një prej vëllimeve më të rëndësishme të krijimtarisë së Dritëro Agollit. Brenda këtij vëllimi, “Poçari” zë një vend të veçantë jo vetëm për vlerat e saj artistike, por edhe për mënyrën e ndjeshme dhe thellësisht njerëzore me të cilën trajton një nga plagët më të rënda të historisë shqiptare – shpërnguljen, mërgimin dhe mallin e pashuar për atdheun.

Përmes një ngjarjeje të thjeshtë dhe një dialogu që zhvillohet larg trojeve shqiptare, Agolli arrin të ndërtojë një metaforë të fuqishme për fatin historik të shqiptarëve. Ai dëshmon se mërgimi nuk është vetëm një lëvizje gjeografike, por një përvojë që prek kujtesën, identitetin dhe gjuhën. Pikërisht kjo e ka bërë “Poçarin” një nga krijimet më përfaqësuese të letërsisë shqiptare kushtuar dramës së mërgimit, një poezi që vazhdon të emocionojë lexuesin jo vetëm për bukurinë e vargut, por edhe për të vërtetën historike dhe njerëzore që mbart.

Në poezinë “Poçari”, Dritëro Agolli nuk rrëfen thjesht historinë e një zejtarit shqiptar që jeton larg vendlindjes. Ai shkon shumë më tej se kaq. Përmes figurës së poçarit, poeti ndërton një simbol të fuqishëm e të pavdekshëm të fatit historik të shqiptarit në mërgim. Ky personazh nuk përfaqëson vetëm vetveten, ai është zëri i heshtur i mijëra e mijëra bashkëkombësve që, në periudha të ndryshme të historisë, u shkëputën me dhimbje nga trojet e tyre dhe u detyruan të ndërtonin jetën në vise të largëta të Perandorisë Osmane, veçanërisht në Stamboll, Izmir, Bursa dhe në qytete të tjera ku historia i shpërndau si degët e një peme të shkulur nga rrënjët e saj.

Historia shqiptare njeh shumë valë shpërnguljesh, të diktuara nga luftërat, dhuna, përndjekjet politike dhe presionet e pushteteve të ndryshme. Kjo dramë nuk përfundoi me shekujt osmanë. Ajo vazhdoi edhe gjatë shekullit XX, sidomos në Kosovë, ku politika shtetërore e Mbretërisë Jugosllave dhe më pas e Jugosllavisë socialiste krijoi kushte të rënda politike, ekonomike dhe shoqërore që nxitën largimin e shqiptarëve nga trojet e tyre. Veçanërisht gjatë viteve pesëdhjetë dhe gjashtëdhjetë, në klimën e marrëveshjeve jugosllavo-turke dhe të presioneve të shumta administrative e politike, dhjetëra mijëra shqiptarë nga Kosova u detyruan të shpërnguleshin drejt Turqisë, duke lënë pas shtëpitë, varret e të parëve, kujtimet dhe një pjesë të shpirtit të tyre. Ishte një plagë e heshtur, por e thellë, pasojat e së cilës vazhdojnë të ndihen edhe sot në kujtesën kolektive të shqiptarëve.

Pikërisht këtë histori të gjatë ndarjesh dhe malli Dritëro Agolli e përmbledh në figurën e poçarit. Pas këtij njeriu të thjeshtë fshihet historia e një kombi të tërë. Ai është shqiptari që koha e largoi nga vendlindja, por që nuk lejoi kurrë të largohej prej saj në shpirt. Ai jeton në një qytet tjetër, flet një gjuhë tjetër në përditshmëri dhe punon në një tokë tjetër, por zemra e tij vazhdon të rrahë në ritmin e kujtimeve të vendit të lindjes. Malli për atdheun nuk shuhet nga vitet, nuk zbehet nga largësia dhe nuk mund të zëvendësohet nga asnjë mirëqenie materiale.

Në këtë mënyrë, poçari shndërrohet në metaforën e shqiptarit të mërguar, i cili mund të humbasë afërsinë me vendin fizik, por nuk humbet kurrë lidhjen me gjuhën, me kujtesën dhe me identitetin e tij kombëtar. Janë pikërisht këto tri shtylla – gjuha, kujtesa dhe vetëdija për prejardhjen – që e mbajnë gjallë një komb edhe kur bijtë e tij jetojnë larg kufijve të atdheut.

Prandaj “Poçari” nuk duhet lexuar vetëm si një poezi për një takim të rastësishëm në Stamboll. Ajo është një himn i heshtur kushtuar qëndresës shpirtërore të shqiptarit në mërgim. Është një dëshmi poetike se trupat mund të shpërngulen, kufijtë mund të ndryshojnë dhe brezat mund të lindin larg tokës së të parëve, por për sa kohë që mbetet gjallë gjuha, kujtesa dhe ndjenja e përkatësisë, atdheu vazhdon të jetojë në zemrën e njeriut. Kjo është arsyeja pse figura e poçarit nuk i përket vetëm Stambollit të vitit 1980., ajo i përket gjithë historisë së mërgimit shqiptar dhe çdo shqiptari që, kudo në botë, e ndien se vendlindja nuk është vetëm një hapësirë gjeografike, por një gjendje e përhershme e shpirtit.

Pikërisht kjo e bën “Poçarin” një nga poezitë më domethënëse të letërsisë shqiptare kushtuar mërgimit. Agolli arrin të ndërthurë mjeshtërisht faktin historik me përjetimin njerëzor, duke e shndërruar historinë e një njeriu të vetëm në historinë e një kombi të tërë. Nëpërmjet dialogut, kujtesës dhe mallit të pashuar për gjuhën amtare, poeti sjell para lexuesit dramën e heshtur të shqiptarëve që u shkëputën nga vendlindja, por që nuk reshtën së jetuari me kujtimin e saj.

Në këtë kuptim, “Poçari” nuk është vetëm një poezi me vlera të larta artistike. Ajo është edhe një dëshmi letrare e një procesi historik që ka lënë gjurmë të thella në kujtesën kombëtare. Përmes fuqisë së vargut, Dritëro Agolli i jep zë një historie që nuk gjendet vetëm në dokumente dhe kronika, por edhe në zemrat e atyre që, larg atdheut, vazhduan ta ruajnë gjallë përkatësinë e tyre shqiptare.

Ngjarja e poezisë zhvillohet në Stamboll, qytetin që për shekuj me radhë ka qenë një nga qendrat më të mëdha të Perandorisë Osmane dhe njëherazi një vend ku u vendosën mijëra shqiptarë të shpërngulur në periudha të ndryshme historike. Nuk është rastësi që Dritëro Agolli e vendos rrëfimin pikërisht në këtë qytet, sepse Stambolli nuk paraqitet vetëm si një hapësirë gjeografike, por si një simbol i fatit të shumë shqiptarëve që, larg vendlindjes, u përpoqën të ndërtonin një jetë të re, duke mbajtur gjallë kujtesën për atdheun.

Rrëfimi nis me një ngjarje krejt të zakonshme. Një turist shqiptar, gjatë vizitës së tij në Stamboll, ndalet pranë një dyqani dhe dëshiron të blejë një vazo balte si suvenir, një kujtim të vogël që do ta marrë me vete në kthim. Në pamje të parë, gjithçka duket si një episod i zakonshëm që mund t’i ndodhë çdo udhëtari. Mirëpo, mjeshtëria e Dritëro Agollit qëndron pikërisht në faktin se nga ky takim i rastësishëm ai ndërton një rrëfim me përmasa të thella historike dhe njerëzore.

Ajo që fillimisht duket si një marrëdhënie e zakonshme midis një blerësi dhe një poçari, dalëngadalë shndërrohet në një takim të dy botëve shqiptare: të shqiptarit që vjen nga atdheu dhe të shqiptarit që prej kohësh jeton larg tij. Kështu, vazoja prej balte humbet funksionin e saj si një send i zakonshëm artizanal dhe bëhet shkak për zbulimin e një historie të mbushur me mall, kujtime dhe identitet. Përmes këtij dialogu të thjeshtë, poeti e zhvendos lexuesin nga një treg i Stambollit drejt një historie shumë më të gjerë – historisë së shqiptarëve që u larguan nga trojet e tyre, por që nuk e harruan kurrë gjuhën, prejardhjen dhe vendlindjen.

Në këtë mënyrë, Dritëro Agolli dëshmon se ngjarjet më të rëndësishme nuk lindin gjithmonë nga episodet e mëdha historike. Nganjëherë mjafton një takim i rastësishëm, një objekt i vogël ose një bisedë e thjeshtë për të sjellë në sipërfaqe dramën e një historie që ka mbetur e fshehur për dekada, por që vazhdon të jetojë në kujtesën e njerëzve.

Turisti shqiptar, duke e parë poçarin në dyqanin e tij në zemër të Stambollit, krijon bindjen se ka përballë një zejtar turk. Gjithçka në pamje të parë e përforcon këtë përshtypje: vendi ku ndodhen, gjuha që dëgjohet përreth dhe vetë mjedisi oriental i qytetit nuk lënë të kuptohet se pas atij mjeshtri të heshtur fshihet një histori krejt tjetër. Pa asnjë dyshim, ai zgjedh një vazo balte si kujtim të udhëtimit të tij dhe përgatitet ta marrë me vete.

Mirëpo, në çastin kur përpiqet ta ngrejë, ndodh e papritura. Vazoja i rrëshqet nga duart dhe përplaset në dysheme, duke u copëtuar në dhjetëra pjesë. Në një çast, qetësia e dyqanit zëvendësohet nga hutimi dhe keqardhja e turistit, i cili e kupton se kishte shkatërruar me pakujdesi frytin e punës së një mjeshtri. Ajo që deri atëherë dukej një vizitë e zakonshme turistike, shndërrohet në pikënisjen e një rrëfimi krejt tjetër.

Poçari, të cilin turisti vazhdon ta marrë për turk, shpërthen menjëherë në fjalë zemërimi në gjuhën turke. Me nervozizëm ai e qorton vizitorin për pakujdesinë e treguar, duke e pyetur se si kishte mundur të sillej aq pa kujdes sa të thyente një vepër të punuar me aq mund e durim. Reagimi i tij duket krejt njerëzor dhe i natyrshëm, sepse nuk ishte thyer vetëm një vazo prej balte; ishte dëmtuar edhe mundi, mjeshtëria dhe koha e derdhur në krijimin e tij.

Megjithatë, Dritëro Agolli nuk e ndërton këtë episod vetëm për të përshkruar një aksident të rastësishëm. Thyerja e vazos shërben si një figurë me ngarkesë të thellë simbolike. Ashtu si vazoja që copëtohet papritur në dysheme, edhe jeta e mijëra shqiptarëve ishte copëzuar nga rrethanat historike, duke i shpërndarë larg vendlindjes. Pikërisht nga ky çast nis të zbulohet drama e vërtetë e poezisë, sepse pas zemërimit të poçarit nuk fshihet thjesht humbja e një objekti prej balte, por historia e një njeriu që mbart mbi vete plagën e mërgimit dhe mallin e pashuar për atdheun.

Përballë qortimeve të ashpra të poçarit, edhe turisti shqiptar nuk arrin ta përmbajë zemërimin. Instinktivisht ai i përgjigjet në gjuhën e vet, duke shpërthyer në fjalë shqip. Është një reagim krejt njerëzor, i lindur nga emocioni i çastit, pa e ditur se pikërisht ai moment do të ndryshonte rrjedhën e të gjithë ngjarjes.

Dhe pikërisht aty ndodh mrekullia poetike që Dritëro Agolli ndërton me një mjeshtëri të rrallë. Në çastin kur dëgjon gjuhën shqipe, poçari ndalet. Zemërimi shuhet menjëherë, ndërsa vendin e tij e zë habia, malli dhe emocioni i papërmbajtur. Njeriu që deri pak më parë dukej një zejtar i zakonshëm i Stambollit, zbulohet se është shqiptar. Në vetëm pak sekonda rrëzohen të gjitha paragjykimet dhe zhduken kufijtë që dukej se i ndanin. Nuk ka më shitës e blerës, nuk ka më të huaj; mbeten vetëm dy shqiptarë që takohen rastësisht larg atdheut.

Ky është momenti më prekës i poezisë. Agolli e ndërton atë jo mbi një ngjarje të madhe historike, por mbi fuqinë e gjuhës amtare. Mjafton të dëgjohet një fjalë shqip që kujtesa e poçarit të zgjohet menjëherë. Gjuha bëhet ura që ribashkon dy bashkatdhetarë dhe njëherazi simboli më i fortë i identitetit kombëtar. Pas viteve të gjata të jetuara larg vendlindjes, poçari nuk mallëngjehet për pasurinë, për qytetin apo për jetën që ka lënë pas; ai mallëngjehet për tingullin e gjuhës së nënës.

Prandaj ai nuk zemërohet më për vazon e thyer. Përkundrazi, me një psherëtimë që bart peshën e viteve të mërgimit, i drejtohet bashkatdhetarit me fjalët që përbëjnë zemrën e gjithë poezisë:

Psherëtiu si unë: “Jam shqiptar,
Shqip, vëlla, ti shamë dhe një herë,
Fjala shqipe s’blihet në pazar,
Në dyqan ka vjet që s’e kam ndjerë,
Fjala shqipe s’blihet në pazar!”

Në këto pak vargje përmblidhet e gjithë drama e mërgimit shqiptar. Dritëro Agolli arrin të shprehë me një thjeshtësi të jashtëzakonshme një të vërtetë historike: njeriu mund të humbasë pasurinë, vendbanimin, madje edhe pjesën më të madhe të jetës së tij, por malli për gjuhën amtare mbetet i pashuar. Për poçarin, fjalët shqipe kanë një vlerë që nuk matet me asnjë pasuri materiale. Ato nuk mund të blihen, të shiten apo të zëvendësohen, sepse janë pjesë e identitetit dhe e kujtesës së tij.

Në planin historik, kjo skenë pasqyron fatin e mijëra shqiptarëve që, të shpërndarë nëpër Turqin e largët dhe në vende të ndryshme të botës, jetuan për dekada larg vendlindjes, por ruajtën si pasurinë më të çmuar gjuhën dhe vetëdijen për prejardhjen e tyre. Pikërisht për këtë arsye, “Poçari” nuk është vetëm historia e një takimi të rastësishëm në një dyqan të Stambollit. Ai është rrëfimi simbolik i një kombi që, edhe kur u shpërnda larg trojeve të veta, nuk reshti kurrë së njohuri veten në tingullin e gjuhës shqipe.

POÇARI

Vajta në Stamboll të bëj pazar,
për kujtim të ble një vazo balte:
– Paqe dhe selam, usta poçar,
Vazon më të mirë po e pate
Paqe dhe selam, usta poçar!

Vazoja nga dora shkau e ra
Dhe m’u bë njëzet e pesë copë,
Më erdhi rrotull deti Marmara
Dhe m’u hap dyqani turk si gropë,
Më erdhi rrotull deti Marmara.

Pa më shau poçari keq turqisht,
Unë e shava shqip e mend i rashë;
Për çudi poçari nuk u ligsht,
Veç dy lot në sytë e kuq i pashë,
Për çudi poçari nuk u ligsht!

Mos u çmend ky turk, ky musliman?
Unë e shaj, ai me duar në qafë!
Poçe tjeter mori në dyqan
Dhe më tha: “Më shaj, për besë, prapë!”
Poçë tjetër mori në dyqan.

Psheretiu si unë: “Jam shqiptar,
Shqip, vëlla, ti shamë dhe një herë,
Fjala shqipe s’blihet në pazar,
Në dyqan ka vjet që s’e kam ndjerë,
Fjala shqipe s’blihet në pazar!”

Ikën nga dyqani burra e gra,
Unë e një poçar e tjetër s’kishte,
Vazot frynte deti Marmara,
Vazove poçari shqip u fliste,
vazot mbushte deti Marmara.

— DRITËRO AGOLLI
Stamboll, 1980

Ndër strofat më prekëse dhe më domethënëse të kësaj poezie është edhe ajo në të cilën Dritëro Agolli shkruan:

Ikën nga dyqani burra e gra,
Unë e një poçar e tjetër s’kishte,
Vazot frynte deti Marmara,
Vazove poçari shqip u fliste,
Vazot mbushte deti Marmara.

Në pamje të parë, vargjet duket se përshkruajnë një skenë të zakonshme. Vizitorët largohen njëri pas tjetrit, dyqani boshatiset dhe brenda mbeten vetëm poçari dhe shqiptari që e kishte vizituar. Megjithatë, mjeshtëria poetike e Dritëro Agollit qëndron pikërisht në aftësinë për ta shndërruar një çast të zakonshëm në një metaforë të thellë historike dhe njerëzore. Në këtë heshtje që mbizotëron pas largimit të njerëzve, dëgjohet më qartë zëri i shpirtit të mërgimtarit.

Poçari mbetet vetëm me vazot e tij. Ato nuk janë më thjesht enë balte të formësuara nga dora e mjeshtrit. Në universin poetik të Agollit ato marrin jetë, bëhen dëshmitare të vetmisë së tij dhe shndërrohen në bashkëbiseduesit e vetëm të një shqiptari që prej vitesh jeton larg vendlindjes. Ai u flet atyre shqip, jo sepse pret përgjigje, por sepse ka nevojë ta dëgjojë gjuhën e vet. Gjuha amtare bëhet streha e fundit shpirtërore, vendi ku ai ruan kujtimet, identitetin dhe lidhjen e pashkëputshme me atdheun.

Kjo skenë përmban një simbolikë të jashtëzakonshme. Njeriu që nuk gjen më bashkëbisedues në gjuhën e tij, fillon t’u flasë sendeve. Është një gjendje që vetëm mërgimtari mund ta kuptojë plotësisht. Kur mungojnë bashkatdhetarët, kur rrallohen fjalët shqip dhe kur vitet kalojnë larg vendlindjes, çdo tingull i gjuhës së nënës bëhet një nevojë jetike. Në këtë kuptim, vazot nuk janë vetëm objekte të punishtes; ato bëhen bartëse të kujtesës dhe dëshmitare të një malli që nuk shuhet kurrë.

Edhe prania e Detit të Marmarasë nuk është e rastësishme. Ai qëndron aty si një dëshmitar i heshtur i historisë. Për shekuj me radhë brigjet e tij kanë parë ardhjen e shqiptarëve të larguar nga trojet e tyre, kanë dëgjuar gjuhën shqipe të përzihet me zhurmën e valëve dhe kanë ruajtur kujtimin e brezave që u përpoqën të ndërtonin një jetë të re pa e harruar kurrë vendin nga kishin ardhur. Valët e Marmarasë duket sikur mbartin jehonën e mijëra historive të mërgimit, duke e bërë këtë hapësirë jo vetëm një vend gjeografik, por një pjesë të kujtesës historike shqiptare.

Është pothuajse e pamundur të mbetesh indiferent përballë këtyre vargjeve. Ato nuk prekin vetëm ndjenjat estetike të lexuesit; ato zgjojnë kujtesën historike të një populli që ka njohur shpërnguljen, ndarjen dhe mallin si pjesë të fatit të tij. Në pak vargje, Dritëro Agolli arrin të shprehë dramën e heshtur të mërgimtarit, i cili, edhe kur mbetet vetëm mes katër mureve të një dyqani, nuk pushon së foluri shqip. Sepse për të, gjuha nuk është thjesht një mjet komunikimi; ajo është atdheu që e shoqëron kudo, kujtesa që nuk shuhet dhe ura e padukshme që e lidh përgjithmonë me vendlindjen.

Poezia “Poçari” është një nga ato krijime letrare që nuk i nënshtrohen kohës. Përkundrazi, me kalimin e viteve ajo duket se fiton një kuptim edhe më të thellë dhe një aktualitet edhe më të madh. Ndonëse u shkrua në një kontekst të caktuar historik, mesazhi i saj ka arritur të kapërcejë kufijtë e kohës, sepse trajton një përvojë që vazhdon ta shoqërojë kombin shqiptar: mërgimin.

Edhe sot, sa herë që rikthehem te kjo poezi, krijoj përshtypjen se vargjet e Dritëro Agollit nuk i përkasin vetëm së kaluarës. Ato flasin po aq qartë edhe për të tashmen. Nëse dikur poeti i kushtoi vëmendje shqiptarëve që mbetën në Stamboll dhe në viset e Perandorisë Osmane, sot lexuesi nuk mund të mos i lidhë ato vargje me qindra mijëra shqiptarë që jetojnë në vende të ndryshme të Evropës dhe të botës. Ndryshuan kohët, ndryshuan shtetet ku mërgohet, por nuk ndryshoi ndjenja që e shoqëron largimin nga vendlindja: malli për gjuhën, për familjen, për vendin dhe për rrënjët.

Pikërisht kjo e bën “Poçarin“ një krijim me vlera të qëndrueshme. Poezia nuk mbetet e kufizuar brenda një periudhe historike, por shndërrohet në një pasqyrë të vazhdueshme të fatit të shqiptarit në mërgim. Sa më shumë rriten valët e emigrimit, aq më afër realitetit tonë bashkëkohor duket mesazhi i saj. Në një kohë kur shumë të rinj shqiptarë zgjedhin ose detyrohen të ndërtojnë jetën larg vendit të tyre, vargjet e Agollit marrin një kuptim të ri dhe tingëllojnë sikur janë shkruar për brezin e sotëm.

Në këtë kuptim, “Poçari” nuk është vetëm një poezi për një shqiptar të mbetur në Stamboll. Ajo është një reflektim mbi fatin e brezave të tërë që historia i ka larguar nga trojet e tyre, por që nuk kanë reshtur kurrë së mbajturi gjallë gjuhën, kujtesën dhe përkatësinë kombëtare. Pikërisht për këtë arsye, kjo poezi vazhdon të mbetet aktuale edhe sot. Ajo na kujton se mërgimi mund të ndryshojë destinacionet, mund të ndryshojë rrethanat historike dhe shkaqet e largimit, por nuk e ndryshon kurrë mallin që shqiptari ndien për vendin e vet. Ky është mesazhi i përhershëm që Dritëro Agolli arriti të përjetësojë me mjeshtëri në një nga krijimet më të bukura të letërsisë shqiptare.