Perandori përballë makinës

The Emperor’s New Mind

Kur fizika takohet me ndërgjegjen

Nga: Hajdar Paçarada-Dumoshi

Hyrje: Perandori përballë makinës

Në vitin 1989, fizikani dhe matematikani britanik Roger Penrose botoi librin The Emperor’s New Mind: Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics. Ishte një vepër që kapërcente kufijtë ndërmjet matematikës, fizikës, kozmologjisë, inteligjencës artificiale dhe filozofisë së mendjes.

Vetë titulli sjell ndër mend përrallën e Hans Christian Andersenit, Rrobat e reja të perandorit, në të cilën një shoqëri e tërë pranon të shohë diçka që nuk ekziston, nga frika se mos shpallet e paditur. Edhe Penrose dyshon se qytetërimi teknologjik mund të jetë duke pranuar një iluzion të ngjashëm: bindjen se, nëse një makinë arrin ta imitojë në mënyrë bindëse sjelljen njerëzore, atëherë ajo domosdoshmërisht mendon dhe kupton si njeriu.

Pyetja qendrore e librit nuk është se sa të fuqishëm mund të bëhen kompjuterët, por nëse fuqia llogaritëse, sado e madhe të jetë, mund të shndërrohet vetvetiu në ndërgjegje.

Penrose nuk përpiqet thjesht të tregojë si funksionon një kompjuter. Ai kërkon të përcaktojë kufirin filozofik dhe fizik të tij: çfarë mund të simulojë makina dhe çfarë, ndoshta, nuk mund të bëhet kurrë vetëm nëpërmjet algoritmit.

I. Kur llogaritja nuk mjafton për të kuptuar

Një kompjuter vepron duke zbatuar algoritme: vargje të përcaktuara rregullash, të cilat e çojnë një proces nga të dhënat hyrëse drejt një rezultati. Në kuptimin teorik, makina e Turingut paraqet modelin themelor të këtij veprimi. Çdo proces që mund të shprehet përmes një procedure të fundme dhe të përcaktuar mund, të paktën në parim, të ekzekutohet nga një makinë e tillë.

Por Penrose pyet: A është edhe të menduarit njerëzor vetëm një procedurë e këtij lloji?

Për ta kundërshtuar këtë ide, ai mbështetet te teoremat e paplotësisë të Kurt Gödel-it. Në vitin 1931, Gödel-i tregoi se në çdo sistem formal mjaftueshëm të fuqishëm për të përfshirë aritmetikën, nëse sistemi është konsistent, ekzistojnë pohime që nuk mund të vërtetohen brenda vetë atij sistemi. Me fjalë të tjera, asnjë sistem i tillë nuk mund të jetë njëkohësisht edhe i plotë, edhe i sigurt në konsistencën e vet.

Penrose e shndërron këtë rezultat matematikor në një argument për natyrën e mendjes. Sipas tij, matematikani njerëzor mund ta njohë të vërtetën e një pohimi të tipit Gödel duke e vështruar sistemin ‘nga jashtë’, ndërsa algoritmi mbetet i kufizuar brenda rregullave të veta. Prej kësaj, Penrose sugjeron se të kuptuarit matematikor përmban një element që nuk mund të reduktohet plotësisht në llogaritje mekanike.

Kjo nuk është një provë e pranuar përfundimisht se mendja njerëzore është joalgoritmike. Kritikët vërejnë se njeriu nuk është domosdoshmërisht i pagabueshëm, konsistent ose në gjendje ta njohë të vërtetën e çdo pohimi gödelian. Megjithatë, argumenti i Penrose-it e vendos pyetjen në një nivel më të thellë: a është kuptimi vetëm përpunim simbolesh, apo përmban diçka që nuk mund të përshkruhet nga rregullat formale?

Këtu mendimi i Penrose-it afrohet me kritikën që John Searle i bëri inteligjencës artificiale të fortë përmes eksperimentit të njohur si ‘Dhoma Kineze’. Searle nuk është përfaqësues i Strong AI; përkundrazi, është njëri nga kritikët e saj më të njohur. Eksperimenti i tij sugjeron se një sistem mund t’i manipulojë simbolet në mënyrë të përkryer, pa e kuptuar domethënien e tyre.

Një kompjuter mund të ndërtojë fjali gramatikisht të sakta në gjuhën shqipe dhe t’u përgjigjet pyetjeve me një saktësi mahnitëse. Por nga sjellja e tij e jashtme nuk rrjedh domosdoshmërisht se brenda tij ekziston përjetimi i kuptimit. Ai mund të prodhojë gjuhën, pa e përjetuar botën që gjuha përfaqëson.

Këtu qëndron dallimi themelor: sintaksa është rregulli i renditjes së shenjave; semantika është domethënia e tyre. Makina mund ta zotërojë të parën. Pyetja nëse ajo e zotëron edhe të dytën mbetet e hapur.

II. Nga kufijtë e algoritmit te kufijtë e fizikës

Nëse ndërgjegjja nuk mund të shpjegohet vetëm si llogaritje, atëherë prej nga buron ajo?

Penrose nuk i drejtohet një shpjegimi mistik dhe as nuk e braktis botën fizike. Përkundrazi, ai mendon se kuptimi ynë për vetë fizikën është ende i paplotë. Ndoshta ndërgjegjja nuk qëndron jashtë natyrës, por në një nivel të natyrës që shkenca ende nuk e ka përshkruar plotësisht.

Në mekanikën kuantike, një sistem mund të ekzistojë në një kombinim gjendjesh të mundshme – në superpozicion – derisa nga procesi i matjes të përftohet një rezultat i përcaktuar. Nuk duhet thënë thjesht se elektroni ndodhet ‘në shumë vende njëherësh’ në kuptimin klasik; më saktë, gjendja e tij kuantike përmban disa mundësi që nuk mund të trajtohen si pozicione të zakonshme, të përcaktuara paraprakisht.

Kalimi nga shumë mundësi kuantike në një rezultat të vetëm njihet si reduktimi ose kolapsi i funksionit valor. Interpretimet e mekanikës kuantike nuk pajtohen plotësisht për natyrën e këtij procesi. Disa ia japin rol qendror matjes; disa flasin për degëzim të realitetit; të tjera për dekoherencë ose për procese objektive fizike.

Penrose propozon se reduktimi mund të mos shkaktohet as nga vëzhguesi dhe as nga një rastësi e pashpjegueshme. Sipas hipotezës së tij të ‘reduktimit objektiv’ – Objective Reduction, ose OR – superpozicioni i dy shpërndarjeve të ndryshme të masës do të nënkuptonte edhe një superpozicion të dy gjeometrive të ndryshme të hapësirë-kohës. Një gjendje e tillë, sipas tij, bëhet fizikisht e paqëndrueshme dhe, pas një kohe të caktuar, reduktohet vetvetiu në njërën prej mundësive.

Graviteti, në këtë interpretim, nuk është vetëm forca që vepron mbi materien. Ai bëhet kufiri në të cilin natyra nuk mund ta mbajë më pezull dallimin ndërmjet disa realiteteve të mundshme.

Këtu mendimi i Penrose-it fiton një peshë të veçantë filozofike. Ndërgjegjja nuk do të ishte një mysafire e huaj në univers dhe as një produkt anësor pa rëndësi. Ajo mund të ishte e lidhur me vetë mënyrën se si mundësia bëhet realitet.

III. Nga Penrose-i te teoria Orch-OR

Në librin The Emperor’s New Mind, Penrose nuk e kishte formuluar ende teorinë e mikrotubulave. Ky zhvillim erdhi më vonë, gjatë bashkëpunimit të tij me anesteziologun Stuart Hameroff.

Hameroff-i kishte studiuar mikrotubulat – struktura proteinike të citoskeletit, të pranishme edhe brenda neuroneve. Ato njihen për rolin e tyre në ruajtjen e formës së qelizës, transportin brendaqelizor dhe organizimin e proceseve qelizore. Hameroff-i sugjeroi se mikrotubulat mund të luajnë edhe një rol më të thellë në përpunimin e informacionit.

Nga bashkimi i hipotezës fizike të Penrose-it me modelin biologjik të Hameroff-it lindi teoria Orchestrated Objective Reduction, e njohur si Orch-OR.

Sipas kësaj teorie, procese të caktuara kuantike në mikrotubula orkestrohen nga aktiviteti biologjik i neuroneve. Kur superpozicioni arrin pragun e reduktimit objektiv, ndodh një ngjarje OR. Një varg ngjarjesh të tilla do të lidhej, sipas autorëve, me momente elementare të përvojës së ndërgjegjshme.

Fjala ‘orchestrated’ është këtu vendimtare. Ndërgjegjja nuk mendohet si pasojë e një kolapsi kuantik të rastësishëm, por si rezultat i organizimit biologjik të proceseve kuantike. Truri, në këtë përfytyrim, nuk është thjesht kompjuter. Ai është një strukturë e gjallë që organizon kalimin nga mundësia fizike në përvojën e vetëdijshme.

Kjo është një hipotezë e guximshme, por mbetet e diskutueshme. Ende nuk është dëshmuar se mikrotubulat ruajnë, në kushtet reale të trurit, koherencën kuantike të nevojshme për mekanizmin e propozuar; aq më pak është provuar se një proces i tillë prodhon ndërgjegje.

IV. Universi i rregullt dhe misteri i kohës

Në fund të udhëtimit të tij intelektual, Penrose i kthehet kozmologjisë. Ai pyet përse universi i hershëm kishte një entropi gravitacionale jashtëzakonisht të ulët.

Në gjuhë të thjeshtë, entropia lidhet me numrin e mënyrave në të cilat një sistem mund të organizohet. Ligji i dytë i termodinamikës thotë se entropia në një sistem të izoluar priret të rritet. Por që kjo rritje të ishte e mundur, universi duhej të fillonte nga një gjendje tepër e veçantë dhe e rregullt.

Për Penrose-in, ky nuk është një hollësim dytësor. Gjendja fillestare e universit qëndron në themel të ‘shigjetës së kohës’: dallimit ndërmjet së kaluarës dhe së ardhmes, ndërmjet kujtesës dhe parashikimit, ndërmjet lindjes dhe shpërbërjes.

Ai nuk pretendon se rregullsia e Big Bang-ut provon ekzistencën e ndërgjegjes ose një qëllim të paracaktuar kozmik. Përkundrazi, argumenton se fizika jonë ende nuk e shpjegon plotësisht përse universi nisi në një gjendje kaq të veçantë. Ligji i panjohur që do ta shpjegonte këtë fillim mund të jetë pjesë e së njëjtës fizikë të re që nevojitet për të kuptuar reduktimin kuantik dhe, ndoshta, vetë mendjen.

Në këtë mënyrë, kozmologjia dhe ndërgjegjja takohen jo sepse njëra e provon tjetrën, por sepse të dyja shfaqin të njëjtën mungesë në njohurinë tonë: ne ende nuk e dimë plotësisht si lind një realitet i përcaktuar nga hapësira e mundësive.

V. Kritikat: ndërmjet guximit dhe provës

Argumentet e Penrose-it dhe teoria Orch-OR kanë nxitur kundërshtime të fuqishme.

Së pari, filozofët dhe logjicienët vërejnë se teoremat e Gödel-it përcaktojnë kufijtë e sistemeve formale, por nuk vërtetojnë automatikisht se mendja njerëzore qëndron jashtë çdo algoritmi. Për të arritur në përfundimin e Penrose-it duhet pranuar se matematikani mund ta njohë saktë konsistencën e sistemit që po shqyrton – diçka që nuk është gjithmonë e garantuar.

Së dyti, fizikani Max Tegmark llogariti se kohët e dekoherencës për disa superpozicione të propozuara në tru do të ishin afërsisht nga 10⁻¹³ deri në 10⁻²⁰ sekonda. Këto intervale janë shumë më të shkurtra se kohët karakteristike të proceseve nervore, të cilat zhvillohen në rendin e milisekondave. Nëse këto llogaritje zbatohen drejtpërdrejt te mekanizmi i Orch-OR, mjedisi i ngrohtë, i lagësht dhe biologjikisht i zhurmshëm i trurit do ta shkatërronte koherencën kuantike përpara se ajo të ndikonte në mendim.

Së treti, neuroshkenca nuk ka siguruar ende dëshmi të drejtpërdrejta se mikrotubulat kryejnë llogaritjet kuantike të kërkuara nga teoria ose se reduktimi objektiv lidhet me përvojën e ndërgjegjshme.

Disa eksperimente të udhëhequra nga Anirban Bandyopadhyay dhe bashkëpunëtorët e tij kanë raportuar rezonanca elektrike dhe mënyra vibrimi në mikrotubula. Këto rezultate janë interesante për studimin biofizik të tyre, por nuk përbëjnë ende dëshmi se në mikrotubula ekziston koherenca kuantike funksionale e parashikuar nga Orch-OR. Aq më pak provojnë se këto vibrime krijojnë ndërgjegjen.

Ky dallim është thelbësor: një dukuri kuantike brenda një strukture biologjike nuk është vetvetiu teori e ndërgjegjes. Ndërmjet zbulimit fizik dhe përvojës subjektive mbetet ende një humnerë shpjeguese.

Përfundim: Mendja si kufi i njohjes

The Emperor’s New Mind nuk është një libër që i mbyll pyetjet; është një libër që ua heq atyre përgjigjet e parakohshme.

Fuqia e tij nuk qëndron në faktin se Penrose ka dëshmuar përfundimisht se ndërgjegjja është kuantike ose se makinat nuk mund të bëhen kurrë të vetëdijshme. Këto përfundime vazhdojnë të debatohen. Vlera e veprës qëndron në guximin për të mos e barazuar suksesin e simulimit me zgjidhjen e misterit.

Në epokën e inteligjencës artificiale, ky dallim bëhet edhe më i rëndësishëm. Një sistem mund të shkruajë, të përkthejë, të argumentojë dhe të prodhojë përgjigje që duken njerëzore. Por dukja e inteligjencës nuk e zgjidh pyetjen e përjetimit të saj. Përpunimi i fjalës ‘dhimbje’ nuk është domosdoshmërisht ndjenja e dhimbjes; përshkrimi i ngjyrës së kuqe nuk është përjetimi i së kuqes; ndërtimi i një argumenti për vetëdijen nuk dëshmon praninë e një ‘uni’ që e përjeton atë argument.

Prandaj, ideja themelore e Penrose-it mund të përmblidhet kështu: të llogaritësh nuk është domosdoshmërisht të kuptosh; të imitosh inteligjencën nuk është domosdoshmërisht të jesh i ndërgjegjshëm.

Njeriu nuk është misterioz vetëm sepse mendon, por sepse e di se mendon. Ai nuk e përpunon vetëm universin si informacion; ai e përjeton praninë e vet brenda tij.

Ndoshta ndërgjegjja nuk është përjashtim nga ligjet e natyrës. Ndoshta ajo është shenja më e qartë se ligjet që njohim ende nuk e përmbajnë tërë natyrën.

Kështu, ‘mendja e re e perandorit’ nuk është një triumf i njeriut mbi makinën. Është një paralajmërim kundër sigurisë së parakohshme. Përpara se të shpallim se e kemi ndërtuar mendjen, duhet të dimë çfarë është të kuptuarit; përpara se ta quajmë makinën të vetëdijshme, duhet të kuptojmë çfarë do të thotë të përjetosh ekzistencën.

Dhe pikërisht këtu libri i Penrose-it mbetet ende i gjallë: në kufirin ku matematika zbulon paplotësinë e vet, fizika ndeshet me misterin e matjes dhe mendja përpiqet të kuptojë atë instrument me të cilin kërkon ta kuptojë gjithë universin – vetveten.

Burime orientuese

Penrose, Roger. The Emperor’s New Mind: Concerning Computers, Minds, and the Laws of Physics. Oxford University Press, 1989.

Hameroff, Stuart, dhe Roger Penrose. “Consciousness in the Universe: A Review of the ‘Orch OR’ Theory.” Physics of Life Reviews 11, nr. 1 (2014): 39–78.

Tegmark, Max. “Importance of Quantum Decoherence in Brain Processes.” Physical Review E 61 (2000): 4194–4206.

Sahu, Subrata et al. “Atomic Water Channel Controlling Remarkable Properties of a Single Brain Microtubule: Correlating Single Protein to Its Supramolecular Assembly.” Biosensors and Bioelectronics 47 (2013): 141–148.