ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (57)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

NJË FLETUSHKË ILEGALE NË MBËSHTETJE TË DEMONSTRATAVE STUDENTORE TË VITIT 1981- DËSHMI E SOLIDARITETIT TË MËRGATËS SHQIPTARE”

Duke shfletuar me kujdes fondin e dokumenteve të lëvizjes ilegale shqiptare, ndër materialet që më tërhoqën veçanërisht vëmendjen gjendej edhe një fletë e veçantë, e cila mbante në krye emrin e gazetës ilegale “Zëri i Kosovës”, të identifikuar si Organ i Rezistencës Kombëtare të Kosovës. Përmes kësaj fletushke shprehej solidariteti dhe përkrahja e hapur për studentët shqiptarë të Kosovës dhe për demonstratat e tyre të pranverës së vitit 1981. Megjithëse në pamje të parë mund të dukej si një material i zakonshëm propagandues, përmbajtja e saj bartte një domethënie të thellë politike, kombëtare dhe historike. Ajo nuk ishte vetëm një mjet informimi, por edhe një manifest i shkurtër i rezistencës, që mishëronte frymën e qëndresës dhe aspiratat e shqiptarëve për liri e dinjitet.

Po aq domethënës ishte edhe fakti se në fund të fletës identifikohej qartë organizata përgjegjëse për botimin dhe shpërndarjen e saj. Ky element dëshmonte se pas këtyre materialeve nuk qëndronin veprime spontane apo të rastësishme, por një strukturë e organizuar e rezistencës kombëtare, e cila vepronte në kushte të plota ilegaliteti, duke sfiduar aparatin represiv jugosllav. Përmes këtyre botimeve, organizata synonte jo vetëm të informonte opinionin shqiptar, por edhe të ruante identitetin e saj politik, të forconte ndërgjegjen kombëtare dhe të ushqente besimin se rezistenca shqiptare ishte e organizuar, e gjallë dhe e vendosur ta vazhdonte rrugën e saj deri në realizimin e aspiratave për liri dhe barazi.

Në rrethanat e ashpra të regjimit jugosllav, kur çdo fjalë e shkruar në mbështetje të çështjes kombëtare konsiderohej vepër penale dhe dënohej me burgime të rënda, botimi dhe shpërndarja e një materiali të tillë përbënte një akt të guximshëm rezistence. Çdo fletushkë, çdo parullë dhe çdo gazetë ilegale nuk ishte vetëm një mjet komunikimi, por një dëshmi se fryma e lirisë nuk mund të shuhej nga mekanizmat e represionit shtetëror. Pikërisht përmes këtyre botimeve ndërtohej ura lidhëse ndërmjet veprimtarëve të organizuar dhe popullatës, duke mbajtur gjallë idealin e lirisë dhe të vetëvendosjes.

Gazeta “Zëri i Kosovës” zinte një vend të veçantë në historinë e shtypit ilegal shqiptar. Ajo nuk kufizohej vetëm në transmetimin e informacioneve apo të qëndrimeve politike, por shërbente si një tribunë e rezistencës kombëtare, ku artikuloheshin kërkesat politike të shqiptarëve, denoncohej dhuna institucionale dhe forcohej ndërgjegjja kombëtare. Nëpërmjet saj qarkullonin jo vetëm lajme e analiza, por edhe thirrje mobilizuese, parulla dhe dokumente që synonin të bashkonin shqiptarët rreth një ideali të përbashkët. Shtypi ilegal, në këtë kuptim, u shndërrua në një armë po aq të rëndësishme sa çdo formë tjetër e rezistencës, sepse luftonte në fushën e ideve dhe të vetëdijes kombëtare.

Në aspektin historik, kjo fletë përfaqëson shumë më tepër sesa një dokument të zakonshëm arkivor. Ajo është një fragment i kujtesës kolektive të shqiptarëve të Kosovës, një dëshmi autentike e mënyrës se si organizatat ilegale ndërtonin rrjetin e tyre të komunikimit dhe e ruanin gjallë frymën e rezistencës në një kohë kur fjala e lirë ishte e ndaluar. Çdo dokument i tillë, i mbijetuar ndër dekada, është një copëz e historisë së shkruar me sakrificë, që sot na lejon të kuptojmë më mirë jo vetëm organizimin e lëvizjes ilegale, por edhe forcën morale të njerëzve që besonin se liria fillimisht duhej të fitohej në mendje, përpara se të fitohej në realitet. Për këtë arsye, këto materiale nuk kanë vetëm vlerë dokumentare, ato janë monumente të heshtura të rezistencës shqiptare, që vazhdojnë të dëshmojnë për një periudhë kur një fletë e shtypur fshehurazi mund të kishte peshën e një manifesti kombëtar.

Kjo fletë nuk i përkiste formës klasike të një thirrjeje mobilizuese dhe as nuk kishte karakterin e një trakti politik, siç ishte e zakonshme në botimet ilegale të asaj kohe. Ajo përfaqësonte një kategori tjetër të komunikimit politik të rezistencës – një parullë të shkruar me gjuhë të përmbledhur, por me një përmbajtje të fuqishme simbolike dhe mobilizuese. Në pak rreshta arrinte të përçonte një mesazh të qartë solidariteti, qëndrueshmërie dhe përkrahjeje ndaj një prej ngjarjeve më të rëndësishme në historinë moderne të Kosovës – demonstratave studentore të vitit 1981.

Edhe pse në pamje të parë mund të dukej si një copë letër e thjeshtë, pesha e saj politike ishte shumë më e madhe sesa përmasat fizike që kishte. Në rrethanat e një regjimi që kontrollonte me rigorozitet çdo formë të shprehjes publike, një parullë e tillë përfaqësonte një akt të hapur sfidimi ndaj pushtetit. Ajo ishte një mënyrë për të dëshmuar se lëvizja kombëtare nuk ishte shuar, se idealet e studentëve nuk kishin mbetur të izoluara dhe se zëri i tyre vazhdonte të gjente jehonë në të gjitha shtresat e shoqërisë shqiptare.

Në thelb, kjo parullë mishëronte mbështetjen më të sinqertë dhe më të vendosur për demonstratat studentore të pranverës së vitit 1981. Ajo nuk synonte të jepte udhëzime organizative, të shpallte ndonjë program politik apo të analizonte zhvillimet e kohës. Misioni i saj ishte më i drejtpërdrejtë dhe më emocional: të shprehte solidaritet të pakushtëzuar me studentët dhe me kërkesat e tyre për liri, barazi dhe avancimin e pozitës kushtetuese e politike të Kosovës. Në këtë mënyrë, ajo shndërrohej në një simbol të unitetit kombëtar dhe të përbashkimit rreth një ideali që po fitonte përmasa gjithnjë e më të gjera.

Demonstratat e vitit 1981 nuk përbënin vetëm një revoltë studentore për kushte më të mira studimi, siç përpiqej t’i paraqiste propaganda zyrtare jugosllave. Ato u shndërruan në një lëvizje me përmasa të gjera politike dhe kombëtare, e cila artikuloi hapur aspiratat e shqiptarëve të Kosovës për barazi, dinjitet dhe vetëvendosje. Pikërisht për këtë arsye, çdo shenjë mbështetjeje, qoftë edhe në formën e një parulle të shkruar e të shpërndarë fshehurazi, merrte një rëndësi të jashtëzakonshme historike. Ajo dëshmonte se kërkesat e studentëve nuk ishin zëri i një grupi të izoluar, por pasqyronin aspiratat e një populli të tërë.

Nga ana historike, dokumentet e tilla kanë një vlerë të shumëfishtë. Ato nuk janë vetëm dëshmi të aktivitetit të organizatave ilegale, por edhe pasqyra të klimës shpirtërore dhe politike të kohës. Përmes tyre kuptohet se rezistenca nuk zhvillohej vetëm nëpërmjet organizimit të demonstratave apo veprimtarive të fshehta, por edhe nëpërmjet fjalës së shkruar, e cila kishte fuqinë të ngrinte moralin, të forconte besimin dhe të krijonte ndjenjën e përkatësisë së përbashkët. Një parullë e tillë ishte, në të vërtetë, një manifest i shkurtër i ndërgjegjes kombëtare, që u bënte jehonë idealeve të lirisë në një kohë kur çdo shprehje e tillë mund të kushtonte me burg, përndjekje apo edhe me jetën.

Prandaj, kjo fletë duhet parë jo thjesht si një material  që e kishte nxjerr koha, por si një dokument me vlerë të veçantë historike, që dëshmon se rezistenca shqiptare ndërtohej edhe mbi gjeste të vogla në formë, por të mëdha në përmbajtje. Ajo ruan në vetvete frymën e solidaritetit kombëtar dhe dëshmon se idealet e demonstruesve të vitit 1981 gjetën mbështetje të gjerë në mesin e popullit, duke u bërë pjesë e pandashme e rrugëtimit historik të Kosovës drejt lirisë dhe pavarësisë.

Që në rreshtat e parë, dokumenti hapet me një fjali të shkurtër, por jashtëzakonisht të fuqishme në përmbajtje dhe simbolikë: “Kosova – është gjaku ynë që nuk falet.” Ky nuk ishte thjesht një slogan i zakonshëm politik, por një betim moral e kombëtar, i formuluar për të zgjuar ndjenjën e përkatësisë, përgjegjësisë dhe sakrificës ndaj atdheut. Në pak fjalë përmblidhej një botë e tërë emocionesh, kujtimesh historike dhe aspiratash kolektive, duke e paraqitur Kosovën jo si një hapësirë gjeografike, por si pjesë të pandashme të qenies kombëtare shqiptare. Për autorët e kësaj thirrjeje, Kosova ishte gjaku i trashëguar ndër breza, amaneti i të parëve dhe përgjegjësia e brezit të tyre, ndaj edhe ajo nuk mund të falej, të harrohej apo të bëhej objekt kompromisi politik.

Përdorimi i metaforës së gjakut nuk ishte i rastësishëm. Në traditën shqiptare, gjaku ka përfaqësuar gjithmonë lidhjen më të shenjtë me familjen, fisin dhe kombin. Ai simbolizon vazhdimësinë, sakrificën dhe detyrimin moral për të mbrojtur atë që është fituar me mund e me jetë njerëzish. Për këtë arsye, shprehja “gjaku ynë që nuk falet” përçonte një mesazh shumë më të thellë sesa një deklaratë politike, ajo shprehte bindjen se padrejtësitë historike ndaj Kosovës nuk mund të pranoheshin si të kryera dhe se kujtesa për to duhej të mbetej e gjallë në ndërgjegjen kombëtare.

Kjo hyrje e fuqishme nuk kishte vetëm funksion retorik. Ajo synonte të krijonte menjëherë një lidhje emocionale me lexuesin, ta ftonte atë të mos e shihte Kosovën si një çështje të largët politike, por si pjesë të identitetit të tij. Në kushtet e regjimit jugosllav, kur çdo shprehje e tillë konsiderohej propagandë armiqësore dhe ndiqej penalisht, formulime të këtij lloji ishin një akt i hapur rezistence dhe një dëshmi e vendosmërisë për të mos hequr dorë nga aspiratat kombëtare.

Po aq domethënës ishte edhe elementi grafik që shoqëronte tekstin. Në anën e majtë të dokumentit ishte vendosur shqiponja dykrenare pa yll, një simbol me peshë të veçantë historike dhe politike. Shqiponja dykrenare, e trashëguar nga tradita heraldike shqiptare dhe e lidhur ngushtë me epokën e Gjergj Kastriotit – Skënderbeut, kishte qenë prej shekujsh shenja më përfaqësuese e identitetit kombëtar shqiptar. Vendosja e saj në krye të dokumentit nuk ishte një zgjedhje estetike, por një deklarim i qartë i përkatësisë kombëtare dhe i vazhdimësisë historike të idealit shqiptar.

Fakti që shqiponja paraqitej pa yllin pesëcepësh kishte gjithashtu një domethënie të veçantë. Ky detaj e largonte simbolin nga ikonografia zyrtare e shtetit socialist shqiptar të kohës dhe e paraqiste atë në formën e tij tradicionale, historike e kombëtare. Për organizatat ilegale shqiptare, përdorimi i shqiponjës pa elemente ideologjike synonte të vinte në plan të parë identitetin kombëtar mbi çdo orientim politik, duke e paraqitur luftën për të drejtat e shqiptarëve si një çështje të kombit në tërësi dhe jo të një sistemi apo ideologjie të caktuar.

Në këtë mënyrë, ndërthurja e një fjalie me ngarkesë të fuqishme emocionale me simbolin më përfaqësues të kombit krijonte një hyrje që fliste njëkohësisht me gjuhën e historisë dhe të ndërgjegjes kombëtare. Ishte një kombinim i menduar për të prekur jo vetëm arsyen, por edhe ndjenjat e mërgatës, duke i kujtuar se identiteti shqiptar ishte ndërtuar mbi sakrifica të shumta dhe se mbrojtja e Kosovës shihej si vazhdimësi e një misioni historik të nisur shumë breza më parë. Për këtë arsye, edhe një dokument i shkurtër si ky fiton sot vlerën e një dëshmie të rëndësishme historike, sepse pasqyron mënyrën se si simbolika kombëtare dhe fjala e shkruar u shndërruan në mjete të fuqishme të rezistencës politike dhe të ruajtjes së kujtesës historike.

Menjëherë pas mesazhit hyrës, në qendër të dokumentit binte në sy një mbishkrim i vendosur me germa të mëdha, i hartuar në mënyrë që të tërhiqte menjëherë vëmendjen e çdo lexuesi. Në të shkruhej: “SOLIDARIZOHEMI ME MANIFESTIMET E STUDENTËVE SHQIPTARË NË PRISHTINË MË 11 E 12 MARS 1981.” Vetë mënyra e paraqitjes grafike dëshmonte se kjo ishte boshti kryesor i dokumentit, mesazhi që autorët dëshironin të përçohej me forcë dhe pa asnjë mëdyshje. Përdorimi i shkronjave kapitale nuk ishte një zgjedhje tipografike e rastësishme, ai përfaqësonte një formë proteste të heshtur, por njëkohësisht një deklaratë të hapur politike, që synonte të zgjonte ndërgjegjen kombëtare dhe të mobilizonte mbështetjen e shqiptarëve kudo që ndodheshin.

Fjala “solidarizohemi” mbartte një peshë të veçantë morale dhe politike. Ajo nuk shprehte vetëm simpati apo përkrahje emocionale ndaj studentëve të Prishtinës, por nënkuptonte bashkim shpirtëror dhe politik me idealet, kërkesat dhe sakrificat e tyre. Në rrethanat e pranverës së vitit 1981, kur demonstratat studentore po përballeshin me represion të egër policor dhe ushtarak, një deklaratë e tillë ishte një akt guximi dhe rezistence. Ishte një mënyrë për t’i bërë të ditur opinionit shqiptar se studentët nuk ishin vetëm në përballjen e tyre me pushtetin, por gëzonin mbështetjen e një rrjeti të gjerë patriotësh, veprimtarësh dhe organizatash ilegale që ndanin të njëjtin ideal kombëtar.

Përmendja e datave 11 dhe 12 mars 1981 nuk ishte një referencë e zakonshme kronologjike. Këto ditë shënojnë fillimin e një procesi historik që do të ndryshonte rrjedhën e zhvillimeve politike në Kosovë. Ato ishin ditët kur studentët e Universitetit të Prishtinës dolën fillimisht me kërkesa që lidhnin jetën studentore me kushte më të mira në mensa dhe konvikte, por shumë shpejt këto kërkesa u shndërruan në një lëvizje me përmasa të gjera politike dhe kombëtare. Demonstratat u bënë zëri i pakënaqësisë së akumuluar ndër vite dhe shprehën aspiratat e shqiptarëve për barazi, dinjitet dhe avancimin e statusit politik të Kosovës.

Në këtë kontekst, parulla e solidarizimit merrte një domethënie shumë më të gjerë sesa një deklaratë mbështetjeje. Ajo përfaqësonte një akt të ndërgjegjshëm të rreshtimit historik në anën e studentëve, duke i konsideruar ata jo vetëm si protestues të një momenti të caktuar, por si bartës të idealeve kombëtare dhe demokratike të popullit shqiptar në Kosovë. Përmes kësaj deklarate, organizatorët e dokumentit synonin të krijonin ndjenjën se demonstratat nuk ishin një ngjarje lokale apo e izoluar, por pjesë e një lëvizjeje të gjerë kombëtare që kërkonte drejtësi historike dhe afirmim të të drejtave kolektive.

Në aspektin historik, dokumente të tilla kanë rëndësi të jashtëzakonshme, sepse dëshmojnë se jehona e demonstratave të marsit 1981 u përhap me shpejtësi përtej auditorëve universitarë dhe rrugëve të Prishtinës. Ato depërtuan në rrjetet ilegale të rezistencës, në mërgatën shqiptare dhe në çdo mjedis ku jetonte e vepronte një shqiptar i ndërgjegjshëm për fatin e Kosovës. Kjo mbështetje e organizuar ndihmoi që demonstratat të mos mbeteshin një episod i izoluar studentor, por të shndërroheshin në një pikë kthese në historinë e rezistencës shqiptare.

Prandaj, mbishkrimi “Solidarizohemi me manifestimet e studentëve shqiptarë në Prishtinë më 11 e 12 mars 1981” duhet parë si shumë më tepër se një slogan politik. Ai është një dëshmi autentike e klimës së kohës, një shprehje e unitetit kombëtar dhe një manifest i shkurtër i ndërgjegjes historike shqiptare. Në pak fjalë ai përmbledh frymën e një brezi që e kuptoi se mbrojtja e studentëve ishte, në të njëjtën kohë, mbrojtje e së drejtës së një populli për liri, dinjitet dhe vetëvendosje. Për këtë arsye, ky dokument mbetet një burim me vlerë të veçantë për të kuptuar jo vetëm zhvillimet e vitit 1981, por edhe mënyrën se si u ndërtua solidariteti kombëtar rreth një prej ngjarjeve më vendimtare të historisë bashkëkohore të Kosovës.

Pas deklarimit të hapur të solidaritetit me studentët shqiptarë të Prishtinës, dokumenti vazhdonte me një tjetër mesazh të fuqishëm, të shkruar po ashtu me germa të mëdha, duke mos lënë asnjë hapësirë për paqartësi mbi qëndrimin politik të autorëve. Në qendër të fletës qëndronte mbishkrimi: “PROTESTOJMË KUNDËR QEVERISË JUGOSLLAVE.” Ky formulim i drejtpërdrejtë përfaqësonte kulmin e mesazhit politik të dokumentit dhe shndërrohej në një deklaratë të hapur kundërshtimi ndaj pushtetit jugosllav, të cilin organizatorët e konsideronin përgjegjës për dhunën, shtypjen dhe mohimin sistematik të të drejtave të shqiptarëve në Kosovë.

Përdorimi i foljes “protestojmë” në vetën e parë shumës kishte një domethënie të veçantë. Ajo nuk shprehte vetëm qëndrimin e autorëve të dokumentit, por synonte të përfshinte simbolikisht të gjithë shqiptarët në një akt të përbashkët rezistence. Ishte një gjuhë që krijonte ndjenjën e unitetit dhe të përgjegjësisë kolektive, duke e paraqitur protestën jo si veprim të një grupi të vogël ilegal, por si shprehje të vullnetit të një populli që kërkonte drejtësi, liri dhe dinjitet. Në këtë mënyrë, fjala e shkruar bëhej zë i një ndërgjegjeje kombëtare që nuk pranonte më heshtjen përballë padrejtësive.

Po aq domethënëse ishte edhe identifikimi i qartë i objektit të protestës – qeveria jugosllave. Në një kohë kur propaganda zyrtare përpiqej t’i paraqiste demonstratat e vitit 1981 si incidente të izoluara, të nxitura nga elementë armiqësorë apo kundërrevolucionarë, ky dokument e zhvendoste përgjegjësinë tek vetë sistemi politik jugosllav. Autorët nuk e shihnin krizën si pasojë të veprimeve të studentëve, por si rezultat të politikave diskriminuese, represionit institucional dhe mohimit të të drejtave politike, kulturore e kombëtare të shqiptarëve në Kosovë.

Në aspektin historik, ky formulim pasqyron qartë evolucionin e diskursit politik të lëvizjes ilegale shqiptare. Nëse në fazat e mëhershme rezistenca shprehej shpesh në mënyrë të tërthortë për shkak të rrezikut të madh që paraqiste çdo deklaratë publike, pas demonstratave të pranverës së vitit 1981 gjuha e dokumenteve ilegale bëhet më e drejtpërdrejtë, më e vendosur dhe më e qartë në identifikimin e përgjegjësve për gjendjen politike në Kosovë. Kjo ishte pasojë e bindjes se rruga e dialogut me institucionet federative kishte dështuar dhe se represioni kishte zbuluar fytyrën e vërtetë të sistemit.

Vendosja e këtij mesazhi me shkronja kapitale kishte gjithashtu një funksion të rëndësishëm psikologjik dhe propagandistik. Në një epokë kur mjetet e informimit kontrolloheshin plotësisht nga shteti dhe çdo zë kritik censurohej, një fletushkë ilegale e shkruar me këtë mënyrë grafike synonte të krijonte efekt vizual dhe emocional. Lexuesi nuk përballej vetëm me një tekst, por me një deklaratë që kërkonte vëmendje të menjëhershme dhe e ftonte atë të merrte një qëndrim moral e politik ndaj zhvillimeve të kohës.

Ky dokument dëshmon gjithashtu se organizatat ilegale nuk kufizoheshin vetëm në mbështetjen morale të demonstruesve, por synonin të artikulonin hapur një kundërshtim politik ndaj strukturave shtetërore që konsideroheshin burimi i padrejtësive. Në këtë kuptim, protesta nuk ishte vetëm reagim ndaj ngjarjeve të marsit dhe prillit 1981, por pjesë e një vizioni më të gjerë për ndryshimin e pozitës së Kosovës dhe afirmimin e të drejtave kombëtare të shqiptarëve.

Prandaj, mbishkrimi “PROTESTOJMË KUNDËR QEVERISË JUGOSLLAVE” përfaqëson më shumë sesa një slogan proteste. Ai është një dëshmi historike e guximit politik të atyre që, në kushte të një kontrolli të rreptë policor dhe të ndëshkimeve të ashpra, vendosën ta shprehnin publikisht kundërshtimin e tyre ndaj një sistemi që e konsideronin shtypës. Sot, kjo fjali mbetet një burim i rëndësishëm për të kuptuar frymën e rezistencës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë dhe mënyrën se si fjala e shkruar u shndërrua në një instrument të fuqishëm të qëndresës kombëtare dhe të mbrojtjes së idealeve të lirisë.

Një ndër elementet më domethënëse të këtij dokumenti, që meriton vëmendje të veçantë, ndodhej në fund të fletës. Aty ishte shënuar qartë se përgjegjës për botimin dhe shtypjen e saj ishte vetë Enver Hadri, një nga figurat më të njohura të veprimtarisë patriotike shqiptare në mërgatë dhe një zë i fuqishëm në mbrojtje të të drejtave të shqiptarëve të Kosovës në arenën ndërkombëtare. Për më tepër, dokumenti nuk kufizohej vetëm në përmendjen e emrit të tij, por jepte edhe adresën e plotë të veprimtarisë së tij: 2, Rue Gachard – Bte 9, 1050 Bruxelles. Ky fakt, në pamje të parë teknik, në të vërtetë mbart një rëndësi të jashtëzakonshme historike, sepse dëshmon transparencën, guximin dhe përkushtimin me të cilin vepronin patriotët shqiptarë në mërgim.

Në një kohë kur shërbimet sekrete jugosllave, të njohura për rrjetin e tyre të gjerë të survejimit dhe eliminimit të kundërshtarëve politikë jashtë kufijve të Jugosllavisë, ndiqnin sistematikisht çdo veprimtar që angazhohej për çështjen e Kosovës, publikimi i emrit dhe adresës së plotë përbënte një akt të jashtëzakonshëm guximi qytetar dhe kombëtar. Ishte një deklarim i hapur se autorët e këtyre materialeve nuk kishin ndërmend të fshiheshin pas anonimitetit, por ishin të gatshëm të merrnin mbi vete përgjegjësinë morale dhe politike për çdo fjalë të shkruar në mbrojtje të popullit të tyre.

Figura e Enver Hadrit zë një vend të rëndësishëm në historinë e rezistencës shqiptare në diasporë. I vendosur në Belgjikë, ai u bë një nga përfaqësuesit më aktivë të çështjes së Kosovës në institucionet evropiane dhe ndërkombëtare. Përmes shkrimeve, raporteve, kontakteve me organizatat për mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe me parlamentarë evropianë, ai denonconte vazhdimisht shkeljet e të drejtave themelore të shqiptarëve në Kosovë, duke dokumentuar arrestimet arbitrare, torturat, proceset e montuara politike dhe represionin e vazhdueshëm të regjimit jugosllav. Veprimtaria e tij nuk kufizohej vetëm në propagandën politike, por përfshinte një punë të palodhur për ta ndërkombëtarizuar çështjen e Kosovës dhe për ta bërë atë pjesë të debatit politik evropian.

Prania e adresës së tij në këtë dokument tregon gjithashtu se Brukseli nuk ishte thjesht vendbanimi i një veprimtari shqiptar, por një nga qendrat më të rëndësishme të organizimit të mërgatës patriotike. Pikërisht prej andej hartoheshin, shtypeshin dhe shpërndaheshin materiale që synonin të informonin opinionin ndërkombëtar dhe të mbanin gjallë lidhjen ndërmjet mërgatës dhe rezistencës së zhvilluar në Kosovë. Adresa 2, Rue Gachard – Bte 9, 1050 Bruxelles u bë, në njëfarë mënyre, një pikë referimi për veprimtarinë politike shqiptare në Evropën Perëndimore, një vend prej nga buronin iniciativa që sfidonin propagandën zyrtare jugosllave dhe ngrinin zërin për liri e drejtësi.

Historia do të dëshmonte se ky angazhim kishte një çmim të rëndë. Veprimtaria e Enver Hadrit e bëri atë objekt të vazhdueshëm të ndjekjes nga shërbimet sekrete jugosllave. Ai nuk u tërhoq asnjëherë nga misioni i tij, megjithëse ishte plotësisht i vetëdijshëm për rrezikun që e shoqëronte çdo ditë. Përkushtimi i tij ndaj së vërtetës dhe mbrojtjes së të drejtave të shqiptarëve e shndërroi në një simbol të rezistencës paqësore dhe të diplomacisë patriotike, derisa më 25 shkurt 1990 u vra në Bruksel nga atentatorë të lidhur me shërbimin sekret jugosllav (UDB-a), duke hyrë përgjithmonë në panteonin e martirëve të çështjes kombëtare shqiptare.

Pikërisht për këtë arsye, shënimi i emrit dhe adresës së Enver Hadrit në fund të kësaj fletushke nuk duhet parë si një informacion administrativ apo teknik. Ai përfaqëson një dëshmi autentike të një kohe kur mbrojtja e së vërtetës kërkonte guxim të jashtëzakonshëm, kur një adresë e shkruar në fund të një dokumenti mund të ishte njëkohësisht edhe adresë e shpresës për shqiptarët, edhe adresë e rrezikut për atë që e mbante mbi supe barrën e rezistencës. Sot, ky detaj i vogël dokumentar fiton një vlerë të madhe historike, sepse na kujton se pas çdo materiali të shtypur fshiheshin njerëz konkretë, me emra, me jetë dhe me ideale, të cilët nuk kursyen asgjë për ta mbajtur gjallë kauzën e lirisë së Kosovës.

Në shikim të parë, kjo fletë mund të krijojë përshtypjen e një materiali të zakonshëm propagandistik, me përmasa modeste dhe përmbajtje të shkurtër. Megjithatë, një lexim dhe analizë më e thelluar zbulojnë se kemi të bëjmë me një dokument që tejkalon vlerën e tij fizike dhe fiton përmasa të rëndësishme historike. Ajo nuk është thjesht një copë letër e shtypur në kushte ilegaliteti, por një dëshmi autentike e një periudhe kur fjala e shkruar shndërrohej në armë të rezistencës, ndërsa çdo mesazh i shpërndarë përfaqësonte një akt të guximshëm politik dhe kombëtar.

Rëndësia e kësaj fletushke nuk qëndron vetëm në përmbajtjen e saj, por edhe në ndikimin që ajo pati tek shqiptarët e shpërndarë nëpër botë. Është e arsyeshme të besohet se ky material kaloi nga dora në dorë dhe u lexua nga qindra e mijëra shqiptarë të mërgatës, të cilët jetonin në Belgjikë, Gjermani, Zvicër, Francë, Suedi e në vende të tjera të Evropës Perëndimore. Për ta, çdo dokument i ardhur nga organizatat patriotike përfaqësonte shumë më tepër sesa një burim informacioni, ai ishte një lidhje shpirtërore me vendlindjen, një dëshmi se rezistenca në Kosovë vazhdonte dhe se kauza kombëtare nuk ishte shuar, pavarësisht represionit të vazhdueshëm.

Në faqet e kësaj fletushke, mërgimtari shqiptar nuk lexonte vetëm një mesazh politik. Ai gjente pasqyrimin e dhimbjes së popullit të tij, vuajtjet e studentëve, padrejtësitë e përditshme dhe shpresën se liria nuk ishte një ideal i largët, por një synim për të cilin ia vlente të sakrifikohej. Çdo rresht zgjonte kujtime për vendlindjen, për familjet e mbetura në Kosovë, për rrënjët që nuk mund të këputeshin nga asnjë kufi shtetëror. Pikërisht për këtë arsye, ndikimi emocional i dokumenteve të tilla ishte jashtëzakonisht i madh.

Këto materiale ushqenin dhe forconin dashurinë për atdheun, duke rikujtuar se identiteti kombëtar nuk zbehej me largësinë gjeografike. Përkundrazi, në shumë raste mërgimi e bënte edhe më të fortë lidhjen shpirtërore me Kosovën. Në të njëjtën kohë, ato zgjonin revoltë dhe kundërshtim të hapur ndaj politikave shtypëse të regjimit jugosllav. Çdo informacion mbi dhunën, burgosjet, diskriminimin dhe represionin institucional forconte bindjen se lufta për të drejtat e shqiptarëve ishte e drejtë dhe se ajo duhej mbështetur me të gjitha mjetet e mundshme.

Mërgata shqiptare nuk ishte thjesht një komunitet ekonomik i vendosur jashtë vendit. Ajo u shndërrua në një pjesë të pandashme të rezistencës kombëtare. Shqiptarët që jetonin larg Kosovës nuk e shkëputën kurrë lidhjen me popullin e tyre. Ata organizuan protesta, tubime, demonstrata, botuan gazeta e revista, shpërndanë trakte e fletushka, mblodhën ndihma financiare dhe krijuan ura komunikimi me opinionin ndërkombëtar. Ata e kuptuan se largësia nuk i përjashtonte nga përgjegjësia kombëtare, përkundrazi, u jepte mundësinë të vepronin më lirshëm dhe ta bënin zërin e Kosovës të dëgjohej në qendrat më të rëndësishme politike të Evropës.

Në këtë kuptim, kjo fletushkë nuk ishte vetëm një dokument i destinuar për t’u lexuar dhe më pas për t’u harruar. Ajo ishte një instrument mobilizimi, një mjet ndërgjegjësimi dhe një simbol i unitetit kombëtar. Çdo kopje e saj përfaqësonte një hallkë në zinxhirin e gjatë të komunikimit ndërmjet Kosovës dhe mërgatës, duke dëshmuar se kufijtë politikë nuk mund të ndanin një popull të lidhur nga historia, gjuha dhe aspirata e përbashkët për liri.

Prandaj, vlera historike e kësaj flete nuk matet me numrin e rreshtave që përmban, por me ndikimin që pati në ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve. Ajo është një dëshmi e gjallë se rezistenca shqiptare nuk zhvillohej vetëm në rrugët e Prishtinës, në auditorët universitarë apo në burgjet jugosllave, por edhe në zemrat e qindra mijëra mërgimtarëve që, megjithëse larg fizikisht nga atdheu, mbetën pranë popullit të tyre në çdo moment vendimtar të historisë. Ata jetonin larg Kosovës, por mendjen, zemrën dhe angazhimin e kishin të lidhur pazgjidhshmërisht me fatin e saj. Pikërisht ky solidaritet i pandërprerë ndërmjet atdheut dhe mërgatës u bë një nga shtyllat më të fuqishme mbi të cilat u mbështet rezistenca kombëtare shqiptare gjatë dekadave të fundit të shekullit XX.