[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Një trakt i OMLK-së për mobilizimin e mërgatës shqiptare në mbështetje të rezistencës së Kosovës
Në zarfin e përmendur më sipër nuk gjendeshin vetëm fletushka apo parulla të shpërndara nga organizatat ilegale shqiptare, por edhe një numër traktesh të hartuar nga veprimtarët e mërgatës shqiptare, të cilët, larg atdheut, vazhdonin ta mbanin të gjallë idealin e lirisë dhe të çlirimit kombëtar. Pjesa më e madhe e këtyre materialeve ishte botuar nën logon e gazetës “Liria”, organ i Organizatës Marksiste-Leniniste të Kosovës (OMLK), një prej botimeve më të rëndësishme të shtypit ilegal shqiptar në mërgatë. Përmes faqeve të saj përcilleshin analiza politike, denoncohej represioni jugosllav, informohej opinioni shqiptar dhe ndërkombëtar mbi zhvillimet në Kosovë, si dhe forcohej fryma e organizimit dhe e rezistencës kombëtare.
Ndër të gjitha këto materiale, njëri prej tyre më tërhoqi veçanërisht vëmendjen. Bëhej fjalë për një trakt të korrikut 1985, një dokument, që në shikimin e parë, dëshmonte se nuk ishte hartuar vetëm për të informuar lexuesin mbi zhvillimet politike të kohës, por edhe për ta mobilizuar atë rreth një kauze të përbashkët kombëtare. Ai pasqyronte frymën e kohës, shqetësimet e mërgatës shqiptare dhe vendosmërinë e saj për të mos e lënë Kosovën të vetmuar përballë represionit të regjimit jugosllav.
Ky trakt përfaqësonte një dëshmi të qartë se mërgata shqiptare nuk ishte thjesht një bashkësi njerëzish të shpërndarë në vende të ndryshme të Evropës, por një faktor i rëndësishëm politik dhe kombëtar, i organizuar rreth idealeve të lirisë. Përmes botimeve të tilla, ajo jo vetëm që mbante gjallë lidhjet shpirtërore me vendlindjen, por ndërtonte edhe një front të fuqishëm informues, i cili synonte ta ndërkombëtarizonte çështjen e Kosovës dhe të zgjonte ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve kudo që jetonin. Prandaj, trakti i korrikut 1985 nuk duhet parë vetëm si një dokument i zakonshëm i shtypit ilegal, por si një burim historik me vlerë të veçantë, që pasqyron mendimin politik, organizimin dhe angazhimin e mërgatës shqiptare në një nga periudhat më të vështira të historisë së Kosovës.
Trakti hapej me një nga parullat më të njohura të lëvizjes revolucionare ndërkombëtare: “PROLETARË TË TË GJITHA VENDEVE DHE POPUJ TË SHTYPUR, BASHKOHUNI!” Ky formulim nuk ishte zgjedhur rastësisht. Ai vendoste që në hyrje kornizën ideologjike të dokumentit dhe synonte ta lidhte kauzën e shqiptarëve të Kosovës me luftën më të gjerë të popujve që kërkonin çlirim nga shtypja dhe padrejtësia. Për organizatat ilegale shqiptare të viteve tetëdhjetë, përdorimi i kësaj parulle nuk kishte vetëm karakter ideologjik, por edhe politik e diplomatik, pasi përmes saj përpiqeshin ta paraqisnin çështjen e Kosovës si pjesë të lëvizjeve botërore për liri, barazi dhe vetëvendosje.
Menjëherë pas kësaj pasonte përshëndetja e drejtpërdrejtë “TË DASHUR BASHKATDHETARË!”, një thirrje që krijonte një afërsi të menjëhershme mes autorëve të traktit dhe lexuesve të tij. Kjo formë komunikimi nuk ishte vetëm një hyrje formale, por një mënyrë për të forcuar ndjenjën e përkatësisë së përbashkët kombëtare. Ajo u drejtohej shqiptarëve kudo që ndodheshin, veçanërisht atyre në mërgim, duke i bërë ata pjesë të pandashme të fatit të popullit të Kosovës. Në këtë mënyrë, trakti ndërtonte një urë shpirtërore ndërmjet atdheut dhe diasporës, duke e shndërruar lexuesin në një pjesëmarrës të drejtpërdrejtë në përpjekjet për liri.
Që në rreshtat e parë, autorët e dokumentit e vendosin lexuesin përballë një tabloje historike të rëndë. Ata kujtojnë se kishin kaluar afro katër dekada që nga vendosja e regjimit komunist jugosllav, periudhë gjatë së cilës, shqiptarët e Kosovës, të Maqedonisë dhe të Malit të Zi kishin jetuar nën një sistem të karakterizuar nga diskriminimi politik, ekonomik dhe kulturor. Kjo periudhë ishte një kohë robërie, në të cilën shqiptarëve u mohoheshin të drejtat themelore kombëtare, ndërsa çdo përpjekje për afirmimin e identitetit të tyre përballej me represion të vazhdueshëm.
Në tekst përdoret një gjuhë me simbolikë politike, ku udhëheqja jugosllave cilësohet si “revizioniste titiste“, një terminologji karakteristike për diskursin politik të organizatave ilegale shqiptare të asaj periudhe. Përmes këtij përcaktimi, autorët synonin të denonconin jo vetëm politikën e Beogradit ndaj shqiptarëve, por edhe ta paraqisnin atë si një sistem që kishte devijuar nga parimet e deklaruara të barazisë ndërmjet popujve të federatës. Politika shtetërore ishte ndërtuar mbi diskriminimin sistematik të shqiptarëve dhe mbi përpjekjet për të dobësuar identitetin e tyre kombëtar.
Veçanërisht domethënëse është fjalia se regjimi ishte përpjekur “ta zhdukë nga faqja e dheut popullin tonë dhe ta sllavizojë tokën shqiptare”. Kjo nuk duhet kuptuar vetëm si një figurë retorike, por si pasqyrim për politikat shtetërore të kohës. Në trakt, proceset e shpërnguljes së shqiptarëve, kolonizimi i viseve shqiptare, kufizimi i arsimit në gjuhën shqipe, goditja e elitës intelektuale dhe presioni i vazhdueshëm administrativ ishin pjesë e një strategjie afatgjatë për të ndryshuar strukturën etnike dhe për të dobësuar identitetin kombëtar shqiptar.
Në këtë mënyrë, hyrja e traktit nuk kishte vetëm funksion informues. Ajo shërbente si një hyrje programatike, përmes së cilës autorët rikujtonin vuajtjet historike të shqiptarëve dhe njëkohësisht krijonin bazën morale mbi të cilën ndërtohej i gjithë mesazhi i dokumentit. Duke evokuar katër dekada represioni, ata i dëshmonin lexuesin se demonstratat, rezistenca dhe organizimi politik nuk ishin reagime të çastit, por vazhdimësi e një lufte të gjatë historike për mbijetesë kombëtare.
Pikërisht për këtë arsye, ky fillim i traktit përbën një burim me rëndësi të veçantë për studiuesin e historisë së lëvizjes ilegale shqiptare. Ai pasqyron jo vetëm gjuhën politike të organizatave të kohës, por edhe mënyrën se si ato e interpretonin historinë e shqiptarëve nën Jugosllavi dhe përpiqeshin ta shndërronin kujtesën historike në një mjet mobilizimi politik e kombëtar. Në pak rreshta ndërthuren historia, ideologjia dhe thirrja për veprim, duke e bërë këtë dokument një dëshmi të çmuar të mendimit politik të rezistencës shqiptare në mesin e viteve tetëdhjetë.
Më tej, autorët e traktit ndalen në përshkrimin e politikës represive që, ishte ushtruar për dekada ndaj shqiptarëve në Kosovë dhe në viset e tjera shqiptare nën administrimin jugosllav. Në tekst thuhet se pushteti “vrau, dënoi dhe shpërnguli me forcë popullin e Kosovës”, duke sqaruar se me emërtimin Kosovë nënkuptoheshin të gjitha trojet shqiptare që ndodheshin brenda Federatës Jugosllave. Ky sqarim nuk ishte i rastësishëm. Ai pasqyronte konceptin politik dhe kombëtar të organizatave ilegale shqiptare, të cilat Kosovën e shihnin si simbol të tërësisë së viseve shqiptare nën Jugosllavi dhe jo vetëm si njësi administrative autonome.
Përmes këtij formulimi, autorët rikujtonin një varg të gjatë vuajtjesh kolektive që kishin shoqëruar shqiptarët që nga përfundimi i Luftës së Dytë Botërore. Që në kujtesën historike ishin të pranishme arrestimet masive, proceset politike të montuara, dënimet e rënda me burg, vrasjet pa gjyq, represioni policor dhe shpërnguljet e detyruara të mijëra familjeve shqiptare drejt Turqisë e vendeve të tjera. Të gjitha këto ishin pjesë e një politike sistematike, që synonte dobësimin e elementit shqiptar dhe ndryshimin e strukturës etnike të trojeve të tij historike.
Megjithatë, pavarësisht këtij represioni shumëvjeçar, trakti thekson me vendosmëri se regjimi nuk arriti ta realizonte qëllimin e tij kryesor. Sipas autorëve, as dhuna, as burgjet, as shpërnguljet dhe as përndjekjet nuk mundën ta thyenin shpirtin e rezistencës shqiptare. Përkundrazi, çdo valë represioni prodhoi një brez të ri veprimtarësh dhe një ndërgjegje kombëtare edhe më të fuqishme. Kjo është arsyeja pse në dokument thuhet me bindje se pushteti “nuk arriti ta mposhtte dhe ta nënshtronte popullin tonë”. Në këtë fjali mishërohet besimi se forca morale e një populli nuk matet me mjetet ushtarake të kundërshtarit, por me aftësinë për të ruajtur identitetin, kujtesën historike dhe aspiratën për liri.
Po aq domethënëse është edhe pjesa ku thuhet se pushteti “nuk arriti t’i realizojë planet e tij të mbrapshta karshi popullit tonë heroik.” Kjo nuk ishte vetëm një figurë stilistike, por një realitet që vendoste rezistencën shqiptare në vazhdën e një tradite të gjatë historike. Në diskursin e organizatave ilegale, shqiptarët ishin një popull që kishte mbijetuar përmes shekujsh përballë pushtimeve të ndryshme dhe që kishte ruajtur gjuhën, kulturën dhe identitetin e tij falë qëndresës së pandërprerë. Për këtë arsye, cilësimi “popull heroik“ nuk kishte vetëm karakter emocional, por përfaqësonte një kategori historike dhe morale, e ndërtuar mbi kujtesën e sakrificave të brezave të tërë.
Në aspektin historik, ky trakt është mjaft domethënës, sepse pasqyron mënyrën se si organizatat ilegale interpretonin marrëdhënien ndërmjet shtetit jugosllav dhe shqiptarëve. Ai nuk është thjesht një përshkrim i represionit, por edhe një deklarim besimi në qëndrueshmërinë e identitetit kombëtar. Për autorët e traktit, historia nuk ishte vetëm kronikë e vuajtjeve, por edhe dëshmi se çdo përpjekje për ta nënshtruar popullin shqiptar kishte dështuar. Pikërisht ky besim në pamposhtshmërinë e popullit shërbente si burim frymëzimi për brezin e ri të veprimtarëve dhe si mesazh shprese për mërgatën shqiptare, e cila, edhe pse jetonte larg atdheut, vazhdonte ta konsideronte veten pjesë të pandashme të kësaj rezistence historike. Në këtë kuptim, ky fragment i traktit shndërrohet në një manifest të qëndresës kombëtare, ku kujtesa e vuajtjeve ndërthuret me bindjen se liria dhe dinjiteti nuk mund të mposhten përmes dhunës dhe represionit.
Më tej, autorët e traktit e zhvendosin vëmendjen nga përshkrimi i represionit drejt qëndresës së pandërprerë të shqiptarëve, duke e paraqitur atë si një vazhdimësi historike që kishte kaluar nga një brez në tjetrin. Në tekst thuhet se “populli ynë martir, ashtu si ndaj të gjithë armiqve të tjerë, nuk e ndali kurrë luftën as kundër pushtuesve titistë.” Kjo fjali përmbledh një nga shtyllat kryesore të mendimit politik të organizatave ilegale shqiptare: bindjen se historia e shqiptarëve është historia e një populli që, pavarësisht pushtimeve dhe dhunës së vazhdueshme, nuk e kishte pranuar kurrë nënshtrimin si fat të pashmangshëm.
Përdorimi i cilësimit “popull martir“ nuk ishte një figurë e rastësishme letrare. Ky përcaktim mishëronte sakrificat e panumërta që shqiptarët kishin përjetuar ndër dekada: burgosjet, internimet, vrasjet, përndjekjet politike dhe mohimin sistematik të të drejtave kombëtare. Në të njëjtën kohë, ata theksonin se vuajtjet nuk kishin prodhuar nënshtrim, por përkundrazi kishin forcuar vendosmërinë për të vazhduar luftën për liri. Në këtë mënyrë, martirizimi nuk paraqitej si shenjë dobësie, por si dëshmi e qëndresës dhe e forcës morale të një kombi që kishte mbijetuar falë sakrificës së bijve dhe bijave të tij.
Autorët e vendosin luftën kundër regjimit jugosllav në vazhdën e gjithë përballjeve historike që shqiptarët kishin zhvilluar me pushtues të ndryshëm gjatë shekujve. Kështu, pushteti titist nuk paraqitet si një fenomen i veçuar historik, por si hallka më e re në një zinxhir të gjatë sundimesh që, kishin synuar ta nënshtronin popullin shqiptar dhe t’ia mohonin të drejtën për të jetuar i lirë në trojet e veta. Kjo mënyrë e interpretimit të historisë kishte për qëllim të forconte bindjen se rezistenca e viteve tetëdhjetë nuk ishte një lëvizje spontane, por vazhdim i natyrshëm i një tradite të gjatë kombëtare të qëndresës.
Më pas, dokumenti shpall se kjo luftë kishte hyrë në një fazë të re historike. Sipas autorëve, rezistenca nuk mbështetej më vetëm në veprimtarinë e organizatave ilegale apo të grupeve të veçanta patriotike, por ishte shndërruar në një lëvizje të gjerë popullore. Ata theksojnë se në këtë etapë të re ishin bashkuar punëtorët, rinia, fshatarët dhe të gjitha shtresat liridashëse të popullit, duke krijuar një front të përbashkët kundër padrejtësive të regjimit. Kjo paraqitje synonte të dëshmonte se kërkesat për liri nuk ishin më aspirata të një grupi të kufizuar intelektualësh apo studentësh, por ishin bërë kërkesa të mbarë popullit shqiptar në Kosovë.
Veçanërisht domethënës është përshkrimi i popullit që “është ngritur si një trup i vetëm.” Ky formulim përfaqëson një metaforë të fuqishme të unitetit kombëtar. Nëpërmjet saj, autorët synonin të krijonin idenë se dallimet shoqërore, profesionale apo krahinore ishin tejkaluar përballë një qëllimi më të madh – mbrojtjes së dinjitetit kombëtar dhe fitimit të lirisë. Në këtë vizion, studenti, punëtori, fshatari dhe intelektuali nuk paraqiten si kategori të ndara, por si pjesë të një organizmi të vetëm kombëtar, që vepron me të njëjtin ideal dhe me të njëjtin synim historik.
Në tekst theksohet gjithashtu se kjo frymë e re e rezistencës po shprehej përmes grevave dhe demonstratave, të cilat përshkruheshin si forma legjitime të kundërshtimit ndaj një sistemi të perceptuar si shtypës. Këto protesta thuhej se, nuk ishin thjesht reagime ndaj vështirësive ekonomike apo sociale, por manifestime të ndërgjegjes kombëtare dhe politike të shqiptarëve. Përmes tyre, populli ngrinte zërin kundër diskriminimit, shfrytëzimit ekonomik, represionit policor dhe mohimit të të drejtave elementare njerëzore e kombëtare.
Autorët e traktit e karakterizojnë regjimin jugosllav si “regjim fashist i Titos“, një terminologji tipike për gjuhën politike të organizatave ilegale të asaj kohe. Në sytë e tyre, represioni, burgosjet, dhuna policore, ndalimi i lirisë së shprehjes dhe diskriminimi sistematik ndaj shqiptarëve ishin elemente që e bënin regjimin të ngjashëm me format më të ashpra të autoritarizmit të shekullit XX.
Në aspektin historik, ky fragment i traktit paraqet një moment të rëndësishëm të vetëdijes politike të lëvizjes ilegale shqiptare. Ai dëshmon se, pas demonstratave të vitit 1981, rezistenca nuk e shihte më veten si një veprimtari të kufizuar të organizatave konspirative, por si një lëvizje të gjerë popullore që kishte fituar mbështetjen e shtresave të ndryshme të shoqërisë shqiptare. Pikërisht ky besim në unitetin e popullit dhe në vazhdimësinë e luftës për liri përbënte një nga burimet kryesore të forcës morale të rezistencës dhe njëkohësisht mesazhin që autorët e traktit synonin t’ua përcillnin shqiptarëve në mërgim: se populli i Kosovës nuk ishte dorëzuar dhe se rruga drejt lirisë vazhdonte të ndërtohej mbi solidaritetin, sakrificën dhe bashkimin kombëtar.
Në vazhdim të traktit, autorët përshkruajnë reagimin e pushtetit jugosllav ndaj zgjerimit të rezistencës shqiptare. Shteti, ishte i alarmuar nga rritja e ndërgjegjes kombëtare dhe nga uniteti gjithnjë e më i madh i shqiptarëve, ai kishte vendosur të përgjigjej me forcën më brutale të aparatit të tij represiv. Në dokument thuhet se “armiku, i tmerruar nga forca e popullit dhe uniteti i tij, u lëshua në Kosovë me të gjitha mjetet që kishte në dorë.” Ky formulim pasqyron bindjen se demonstratat dhe mobilizimi popullor kishin tronditur seriozisht strukturat e pushtetit jugosllav, të cilat nuk iu përgjigjën kërkesave të qytetarëve me dialog apo reforma, por me dhunë të organizuar shtetërore.
Në këtë mënyrë, trakti paraqet një tablo të zhvillimeve që pasuan demonstratat e vitit 1981. Sipas autorëve, në Kosovë u aktivizua i gjithë mekanizmi represiv i shtetit jugosllav, ku policia, ushtria dhe shërbimet e sigurisë vepruan në mënyrë të koordinuar për të shuar çdo formë kundërshtimi. Në tekst përmendet veçanërisht policia dhe ushtria serbe, vepronin në bashkëpunim me funksionarë dhe bashkëpunëtorë shqiptarë të regjimit, të cilët në gjuhën politike të organizatave ilegale cilësoheshin si “vegla” të pushtetit jugosllav. Ky ishte një diskurs karakteristik i kohës, përmes të cilit bëhej dallimi ndërmjet popullit shqiptar dhe atyre individëve që konsideroheshin mbështetës të politikave të Beogradit.
Dokumenti përshkruan me tone të forta pasojat e këtij represioni, duke folur për masakra, vrasje, plagosje dhe arrestime masive. Ata informonin se, qindra demonstrues humbën jetën, mijëra të tjerë u plagosën dhe filloi një valë e paprecedentë burgosjesh, që preku pothuajse çdo familje shqiptare. Edhe pse gjuha e traktit është emocionale, ajo pasqyron klimën e frikës dhe të represionit që mbizotëroi në Kosovë pas demonstratave të pranverës së vitit 1981. Në fakt, burime të shumta historike dëshmojnë se pas demonstratave u ndërmorën masa të gjera policore, u zhvilluan procese gjyqësore ndaj mijëra shqiptarëve dhe u ashpërsua kontrolli politik mbi institucionet arsimore, kulturore dhe shoqërore të Kosovës.
Një nga pjesët më prekëse të këtij fragmenti është pohimi se “është vështirë të gjendet një kosovar, i cili të mos ketë dikë të vrarë, të plagosur a të arrestuar nga familja a farefisi.” Kjo fjali nuk duhet lexuar vetëm si një figurë retorike, por si një e vërtet për të shprehur përmasën kolektive të traumës që, kishte përfshirë shoqërinë shqiptare. Mesazhi synon të krijojë bindjen se represioni nuk kishte goditur individë të veçantë, por tërë trupin shoqëror shqiptar, duke prekur pothuajse çdo familje dhe duke e bërë dhimbjen një përvojë të përbashkët kombëtare.
Ky fragment gjithashtu ndërton një kontrast të fortë ndërmjet dy forcave: nga njëra anë qëndron populli, i paraqitur si i bashkuar, i vendosur dhe moralisht superior, nga ana tjetër paraqitet shteti, i cili, përballë pamundësisë për ta thyer këtë unitet, mbështetet tek dhuna, frika dhe ndëshkimi. Në këtë logjikë, përdorimi i forcës nuk interpretohet si shenjë fuqie, por si dëshmi e dobësisë politike të regjimit, i cili, kishte humbur aftësinë për të qeverisur përmes legjitimitetit dhe mbështetej vetëm në aparatin represiv.
Ky tekst është një dëshmi e rëndësishme për mënyrën se si organizatat ilegale shqiptare e perceptonin periudhën pas demonstratave të vitit 1981. Ai nuk pasqyron vetëm ngjarjet konkrete, por edhe gjendjen emocionale, psikologjike dhe politike të një brezi që jetonte nën presionin e vazhdueshëm të ndjekjeve, arrestimeve dhe proceseve politike. Përmes këtij rrëfimi, autorët jo vetëm që dokumentonin dhunën e ushtruar ndaj shqiptarëve, por edhe të mobilizonin mërgatën, duke e bindur se lufta për të drejtat kombëtare nuk ishte një çështje e disa individëve apo organizatave, por një dramë kolektive që kërkonte solidaritet, angazhim dhe përgjegjësi të përbashkët. Në këtë kuptim, ky dokument mbetet një dëshmi e rëndësishme e diskursit politik të rezistencës shqiptare në mesin e viteve tetëdhjetë dhe një burim i vlefshëm për të kuptuar represionin, sakrificën dhe qëndresën kombëtare.
Në vijim të traktit, autorët arrijnë në një përfundim që përbën edhe boshtin e gjithë argumentimit të tyre politik. Sipas tyre, represioni i ushtruar nga pushteti jugosllav nuk kishte prodhuar efektin që synonte regjimi. Përkundrazi, dhuna, burgosjet, vrasjet dhe persekutimet kishin zgjuar një ndjenjë edhe më të fuqishme revolte dhe vetëdijeje kombëtare. Në dokument thuhet se “kjo ka shkaktuar një zemërim të madh te populli ynë, i cili është më i vendosur se kurrë më parë në luftën e tij të drejtë dhe ka arritur suksese të mëdha në konsolidimin e forcimin e kësaj lufte.” Kjo fjali shpreh bindjen e autorëve se represioni shtetëror nuk kishte arritur ta frikësonte popullin shqiptar, por kishte prodhuar efektin e kundërt, duke e bërë atë më të bashkuar dhe më të vendosur për të vazhduar rrugën e rezistencës.
Në interpretimin e trakshkruesve ishte se, çdo akt dhune i ushtruar nga pushteti shndërrohej në një faktor mobilizues. Arrestimet masive, proceset politike, ndëshkimet kolektive dhe kufizimi i lirive nuk paraqiteshin si shenja të triumfit të regjimit, por si dëshmi se sistemi kishte hyrë në një krizë të thellë politike dhe se përpiqej ta ruante pushtetin vetëm përmes forcës. Për autorët e traktit, një pushtet që mbështetet te represioni është një pushtet që ka humbur besimin e qytetarëve dhe që nuk mund të sigurojë stabilitet afatgjatë. Pikërisht për këtë arsye, ata e interpretonin ashpërsimin e politikave shtetërore si tregues të dobësisë së regjimit dhe jo të fuqisë së tij.
Veçanërisht domethënës është përdorimi i shprehjes “lufta e drejtë”. Ky formulim kishte një funksion të rëndësishëm moral dhe politik. Ai synonte ta paraqiste rezistencën shqiptare jo si një konflikt të zakonshëm politik, por si një përpjekje legjitime për mbrojtjen e lirive themelore, të dinjitetit njerëzor dhe të të drejtave kombëtare. Në këtë mënyrë, autorët përpiqeshin t’i jepnin luftës së shqiptarëve një legjitimitet moral, duke e vendosur atë në të njëjtën traditë historike me lëvizjet çlirimtare të popujve të tjerë që kishin luftuar kundër shtypjes dhe padrejtësisë.
Po aq i rëndësishëm është edhe konstatimi se rezistenca kishte arritur “suksese të mëdha në konsolidimin dhe forcimin e kësaj lufte.“ Ky pohim nuk lidhej domosdoshmërisht me fitore ushtarake apo politike të menjëhershme, por me bindjen se lëvizja kishte fituar një bazë shumë më të gjerë shoqërore. Pas demonstratave të vitit 1981, organizatat ilegale vlerësonin se ndërgjegjja kombëtare ishte zgjeruar ndjeshëm, se rezistenca kishte depërtuar në shtresa të ndryshme të popullsisë dhe se ideali i lirisë po bëhej gjithnjë e më shumë një aspiratë e përbashkët e studentëve, punëtorëve, fshatarëve, intelektualëve dhe mërgatës shqiptare. Në këtë kuptim, “konsolidimi” nënkuptonte forcimin e organizimit politik, zgjerimin e rrjetit të mbështetjes dhe krijimin e një fryme uniteti që, sipas autorëve, do të ishte vendimtare për të ardhmen e çështjes kombëtare.
Ky trakt, gjithashtu ndërton një ide të rëndësishme historike: se popujt nuk forcohen vetëm në kohë paqeje, por edhe nëpërmjet përballjes me sprovat më të rënda. Në optikën e autorëve, çdo sakrificë, çdo burgim dhe çdo humbje njerëzore nuk shihej si fund i rezistencës, por si një gur tjetër në themelet e saj. Pikërisht në momentet kur pushteti mendonte se kishte arritur ta thyente vullnetin e shqiptarëve, lindte një energji e re kolektive, e cila ushqehej nga kujtesa e padrejtësive dhe nga besimi se liria kërkonte qëndrueshmëri, durim dhe sakrificë.
Nga këndvështrimi historik, ky tekst është i rëndësishëm sepse pasqyron filozofinë politike të lëvizjes ilegale shqiptare në mesin e viteve tetëdhjetë. Ai dëshmon se organizatat e rezistencës nuk e matnin suksesin vetëm me rezultatet e menjëhershme politike, por edhe me aftësinë për të ruajtur gjallë frymën e qëndresës, për të zgjeruar ndërgjegjen kombëtare dhe për ta kthyer represionin në një faktor mobilizimi. Pikërisht ky besim se dhuna nuk mund ta mposhtte një popull të bashkuar përbënte një nga shtyllat kryesore të diskursit politik të rezistencës shqiptare dhe njëkohësisht mesazhin që autorët e traktit dëshironin t’u përcillnin bashkatdhetarëve të tyre në mërgim: se rruga drejt lirisë ishte e gjatë dhe e vështirë, por tashmë kishte hyrë në një fazë të pakthyeshme, të mbështetur mbi unitetin, sakrificën dhe vendosmërinë e një populli që besonte në drejtësinë e kauzës së tij.
