ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (37)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Parullat, Organizimi dhe Konspiracioni në demonstratat e mërgatës shqiptare

Në mesin e një morie dokumentesh, procesverbalesh, korrespondencash dhe materialesh të ndryshme që hedhin dritë mbi veprimtarinë e lëvizjes kombëtare shqiptare, më ra në dorë edhe një fletë e veçantë, në dukje e thjeshtë, por me një vlerë të jashtëzakonshme historike. Nuk ishte një deklaratë politike, as një trakt ideologjik dhe as një raport zyrtar. Ishte një dokument pune, i përgatitur nga organizatorët e demonstratave të shqiptarëve në vendet e Evropës Perëndimore, ku ishin përmbledhur me kujdes udhëzimet dhe masat organizative për mbarëvajtjen e protestave.

Në shikim të parë, ai mund të dukej si një shënim teknik, pa ndonjë peshë të veçantë. Megjithatë, një lexim më i vëmendshëm zbulon shumë më tepër se kaq. Në rreshtat e tij pasqyrohet kultura organizative e një lëvizjeje që kishte kuptuar se suksesi i një veprimi politik nuk mbështetet vetëm te entuziazmi apo te numri i pjesëmarrësve, por mbi të gjitha te planifikimi, disiplina dhe përgjegjësia kolektive. Çdo detaj ishte menduar paraprakisht, çdo veprim kishte një qëllim të qartë dhe çdo pjesëmarrës pritej të dinte vendin dhe detyrën e tij.

Vetë përmbajtja e këtij dokumenti dëshmon se organizatorët nuk i qaseshin demonstratave si shpërthime spontane emocionale, por si veprime politike të përgatitura me kujdes. Ata ishin të vetëdijshëm se çdo protestë e organizuar në qendrat evropiane do të ndiqej me vëmendje nga autoritetet e vendeve pritëse, nga opinioni publik ndërkombëtar, nga mediat dhe, njëkohësisht, nga shërbimet e fshehta jugosllave. Për këtë arsye, çdo element – nga organizimi i kolonave, mbajtja e pankartave, ruajtja e rendit, komunikimi me pjesëmarrësit, deri te përfundimi i demonstratës – ishte parashikuar me një përpikëri të admirueshme.

Ky dokument është një dëshmi e rëndësishme se veprimtaria e diasporës shqiptare nuk ndërtohej mbi improvizimin. Përkundrazi, ajo mbështetej në një kulturë të organizimit politik, ku përgjegjësia individuale dhe ajo kolektive ndërthureshin në funksion të një ideali të përbashkët. Organizatorët kishin krijuar një metodologji pune që synonte jo vetëm mbarëvajtjen e protestës, por edhe mbrojtjen e pjesëmarrësve, ruajtjen e dinjitetit të demonstratës dhe përcjelljen e një mesazhi të qartë para opinionit ndërkombëtar.

Nga vetë shënimet e ruajtura mund të kuptohet se asnjë element nuk lihej në dorë të rastësisë. Çdo situatë ishte menduar paraprakisht, çdo mundësi ishte analizuar dhe çdo detyrë ishte ndarë me kujdes. Kjo përpikëri nuk ishte vetëm shprehje e aftësive organizative, por edhe pasqyrim i vetëdijes së lartë politike të atyre që kishin marrë përsipër përgjegjësinë e organizimit. Ata e dinin se një gabim i vetëm mund të dëmtonte jo vetëm demonstratën e radhës, por edhe kauzën që përfaqësonin.

Në një plan më të gjerë historik, kjo fletë e vogël merr vlerën e një dokumenti që flet për kulturën politike të diasporës shqiptare gjatë viteve të tetëdhjeta. Ajo dëshmon se rezistenca shqiptare në mërgim nuk ishte vetëm një reagim emocional ndaj padrejtësive të kohës, por një veprimtari e organizuar mbi baza të mirëfillta politike dhe organizative. Pas çdo demonstrate që shfaqej në sheshet e qyteteve evropiane qëndronte një punë e gjatë, shpesh e padukshme, e mbushur me përkushtim, përgjegjësi dhe sakrificë.

Prandaj, kjo fletë nuk duhet parë vetëm si një dokument arkivor. Ajo është një dëshmi e gjallë e seriozitetit, largpamësisë dhe profesionalizmit me të cilin vepronin organizatorët e demonstratave shqiptare në Perëndim. Pikërisht në këto shënime të thjeshta, por tepër domethënëse, pasqyrohet fryma e një brezi që besonte se edhe detaji më i vogël mund të ndikonte në suksesin e një kauze të madhe kombëtare.

Përpara se të dilnin në rrugët dhe sheshet e qyteteve evropiane për të ngritur zërin në mbrojtje të të drejtave të popullit shqiptar, organizatorët e demonstratave zhvillonin një punë të gjatë dhe të kujdesshme përgatitore. Demonstratat nuk ishin kurrë veprime spontane apo tubime të mbështetura vetëm mbi emocionin e çastit. Përkundrazi, ato ishin rezultat i një organizimi të mirëfilltë, i ndërtuar mbi planifikim, disiplinë dhe ndjenjë të lartë përgjegjësie.

Para çdo demonstrate, grupi organizativ mblidhej në takime të posaçme, ku diskutoheshin me hollësi të gjitha aspektet e veprimit që do të zhvillohej. Këto mbledhje përfaqësonin zemrën e organizimit, vendin ku hartohej strategjia e protestës dhe ku përcaktohej me saktësi roli i secilit pjesëmarrës. Nuk bëhej fjalë vetëm për zgjedhjen e datës apo të vendit të demonstratës, por për ndërtimin e një skeme të tërë organizative, një organogrami funksional, në të cilin secili kishte detyrat dhe përgjegjësitë e veta.

Në këtë organogram përcaktohej me kujdes se kush do të udhëhiqte kolonën e demonstruesve, kush do të mbante pankartat dhe flamujt kombëtarë, kush do të koordinonte komunikimin ndërmjet grupeve, kush do të mbante kontaktet me mediat dhe kush do të kujdesej për ruajtjen e rendit dhe disiplinës gjatë gjithë zhvillimit të protestës. Madje, parashikoheshin edhe situatat e papritura, mënyra e reagimit ndaj provokimeve të mundshme dhe rrugët alternative të lëvizjes, në rast se rrethanat do ta kërkonin një gjë të tillë.

Kjo mënyrë organizimi dëshmon për një kulturë të lartë politike dhe organizative të diasporës shqiptare. Organizatorët ishin të vetëdijshëm se suksesi i një demonstrate nuk varej vetëm nga numri i pjesëmarrësve apo nga forca e parullave, por edhe nga aftësia për të vepruar në mënyrë të koordinuar, të disiplinuar dhe të përgjegjshme. Ata e kuptonin se çdo lëvizje, çdo veprim dhe çdo mesazh do të vëzhgohej me kujdes, jo vetëm nga autoritetet e vendeve ku zhvilloheshin demonstratat, por edhe nga përfaqësuesit diplomatikë jugosllavë, shërbimet sekrete dhe mediat ndërkombëtare.

Në këtë kuptim, organogrami nuk ishte thjesht një skemë teknike organizimi. Ai ishte shprehje e një filozofie veprimi, ku çdo individ ishte pjesë e një tërësie dhe ku përgjegjësia personale lidhej ngushtë me suksesin e përbashkët. Çdo pjesëmarrës e dinte paraprakisht vendin që do të zinte, detyrën që do të kryente dhe mënyrën se si duhej të vepronte gjatë gjithë demonstratës. Kjo shmangte konfuzionin, forconte disiplinën dhe garantonte që protesta të zhvillohej me qetësi, dinjitet dhe efektivitet.

Në planin historik, këto takime organizative dëshmojnë pjekurinë politike të lëvizjes shqiptare në mërgatë. Ato rrëzojnë perceptimin se demonstratat ishin vetëm reagime emocionale ndaj zhvillimeve në Kosovë. Përkundrazi, ato ishin pjesë e një strategjie të menduar mirë, ku çdo veprim ndërtohej mbi analiza, përvojë dhe bashkërendim. Pas çdo proteste që tërhiqte vëmendjen e opinionit ndërkombëtar qëndronin orë të tëra diskutimesh, planifikimesh dhe ndarje të detyrave, të realizuara nga njerëz që e kuptonin se kauzat e mëdha kombëtare kërkojnë jo vetëm guxim, por edhe organizim të përpiktë.

Prandaj, mbledhjet e grupit organizativ dhe hartimi i organogramit përbënin një hallkë thelbësore të veprimtarisë së diasporës shqiptare. Ato dëshmojnë se rezistenca politike nuk ndërtohet vetëm mbi idealin dhe sakrificën, por edhe mbi aftësinë për të organizuar, për të bashkërenduar dhe për të parashikuar çdo detaj. Pikërisht kjo kulturë organizative bëri që demonstratat e shqiptarëve në Perëndim të fitonin besueshmëri, seriozitet dhe jehonë, duke u shndërruar në një zë të fuqishëm të çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare.

Asgjë nuk i lihej rastësisë. Përpara se turma të mbushte sheshet, përpara se flamujt kuqezi të valëviteshin mbi kokat e mijëra bashkatdhetarëve dhe përpara se thirrjet për liri të jehonin në rrugët e qyteteve evropiane, zhvillohej një punë e heshtur, por jashtëzakonisht e rëndësishme. Ishte puna e organizatorëve, të cilët me përkushtim dhe ndjenjë të lartë përgjegjësie ndërtonin skenarin e çdo demonstrate, sikur të përgatitnin një akt të madh historik, ku çdo njeri kishte vendin dhe misionin e tij.

Në ato mbledhje nuk vendosej vetëm dita dhe ora e manifestimit. Me kujdes të veçantë përcaktohej se cilat parulla do të ngriheshin mbi turmë, cilat fjalë do të flisnin në emër të një populli që prej dekadash kërkonte liri, drejtësi dhe dinjitet. Parullat nuk ishin fjali të rastit, ato ishin zëri i një kombi, i përmbledhur në pak fjalë, por me peshën e një historie të tërë. Çdo slogan ishte menduar me kujdes, sepse duhej të përcillte një mesazh të qartë për shqiptarët, për opinionin ndërkombëtar dhe për botën që duhej ta dëgjonte të vërtetën e Kosovës.

Po aq me kujdes përzgjidheshin edhe njerëzit që do t’i bartnin ato. Nuk ishte vetëm çështje force fizike apo pranie në rreshtin e parë. Bartësit e pankartave dhe flamujve përfaqësonin fytyrën e demonstratës, ata ishin simboli i vendosmërisë dhe i qëndresës. Në duart e tyre nuk ndodheshin vetëm copa pëlhure apo kartoni të shkruara me parulla, por shpresat, dhimbjet dhe aspiratat e një populli që kërkonte të drejtën për të jetuar i lirë në tokën e vet.

Disiplina e demonstratës

Një vend të rëndësishëm në organizim zinte edhe shpërndarja e trakteve. Edhe kjo detyrë nuk u besohej rastësisht kujtdo. Personat e ngarkuar me këtë përgjegjësi lëviznin me kujdes mes turmës dhe qytetarëve, duke u dhënë në dorë fletushka që bartnin mesazhe politike, informacione dhe thirrje për solidaritet. Çdo trakt ishte më shumë se një copë letër, ai ishte një dëshmi e së vërtetës shqiptare, një urë komunikimi me opinionin publik dhe një përpjekje për ta thyer heshtjen që regjimi jugosllav përpiqej ta impononte.

Në mënyrë po aq të përpiktë caktoheshin edhe kujdestarët e demonstratës. Disa prej tyre mbanin shirita dallues në krah, që i bënin të identifikueshëm për pjesëmarrësit. Ata kishin detyrën të ruanin rendin, të shmangnin çdo provokim dhe të siguronin që manifestimi të zhvillohej me qetësi, disiplinë dhe dinjitet. Prania e tyre ishte shprehje e vetëdijes se një protestë e organizuar fiton forcë jo nga kaosi, por nga rregulli dhe vetëpërmbajtja.

Megjithatë, krahas kujdestarëve me shirita, vepronin edhe shumë të tjerë që nuk dalloheshin nga turma. Ata nuk mbanin asnjë shenjë të jashtme, por kishin një rol po aq të rëndësishëm. Të shpërndarë në mesin e demonstruesve, ata orientonin pjesëmarrësit, ndihmonin në ruajtjen e rendit, qetësonin situatat e papritura dhe siguronin që kolona të lëvizte në mënyrë të organizuar. Ishin si fijet e padukshme që mbanin të bashkuar të gjithë organizmin e demonstratës, njerëz që punonin në heshtje, pa kërkuar vëmendje apo lavdi, por me bindjen se suksesi i një kauze ndërtohet edhe mbi sakrificën anonime.

Në një kuptim më të thellë, ky organizim pasqyronte kulturën politike të diasporës shqiptare. Demonstratat nuk ishin thjesht tubime proteste, ato ishin manifestime të ndërgjegjes kombëtare, ku çdo pjesëmarrës ishte një gur në mozaikun e madh të lirisë. Secili rol, sado i vogël të dukej, ishte i domosdoshëm për harmoninë e tërësisë. Si në një orkestër ku çdo instrument kontribuon në krijimin e simfonisë, edhe në ato manifestime çdo detyrë, nga bartja e një pankarte deri te orientimi i turmës, kishte rëndësinë e vet.

Prandaj, kur sot kujtohen ato demonstrata, nuk duhet të admirohen vetëm pamjet e flamujve që valëviteshin apo jehona e thirrjeve që mbushnin sheshet. Pas tyre fshihej një botë e tërë përkushtimi, disipline dhe organizimi. Ishte fryma e njerëzve që kishin kuptuar se liria nuk fitohet vetëm me guxim, por edhe me urtësi, me bashkërendim dhe me respekt për përgjegjësinë kolektive. Pikërisht kjo kulturë organizative bëri që demonstratat e shqiptarëve në mërgatë të mos mbeteshin thjesht ngjarje të përkohshme, por të shndërroheshin në kapituj të rëndësishëm të historisë së rezistencës kombëtare.

Organizimi i demonstratave të shqiptarëve në mërgatë nuk kufizohej vetëm në mobilizimin e pjesëmarrësve, në hartimin e parullave apo në përcaktimin e përgjegjësive të secilit aktivist. Ai shtrihej edhe në një dimension tjetër, po aq të rëndësishëm: dokumentimin e ngjarjes. Organizatorët e kishin kuptuar se një demonstratë, sado e suksesshme të ishte, mbetej një ngjarje kalimtare nëse nuk ruhej në kujtesën vizuale të kohës. Për këtë arsye, edhe fotografimi i manifestimeve ishte pjesë e planifikimit të hollësishëm.

Qysh përpara fillimit të demonstratës caktoheshin personat që do të mbanin aparatet fotografike dhe që do të kishin detyrën e rëndësishme të fiksonin në objektivin e tyre çdo moment domethënës të protestës. Ata nuk ishin thjesht fotografë, ishin kronikanë të heshtur të historisë. Përmes fotografive të tyre, ata ruanin jo vetëm pamjen e turmës, por edhe emocionet, vendosmërinë, flamujt që valëviteshin, pankartat që ngriheshin drejt qiellit dhe fytyrat e njerëzve që, larg atdheut, vazhdonin ta mbanin gjallë idealin e lirisë.

Çdo fotografi ishte menduar si një dëshmi për kohën, si një dokument që një ditë do t’u tregonte brezave se çështja shqiptare nuk kishte mbetur e mbyllur brenda kufijve të Kosovës apo të Jugosllavisë, por kishte depërtuar në sheshet e qyteteve evropiane. Ato fotografi do të shërbenin për të informuar opinionin ndërkombëtar, për të dokumentuar veprimtarinë e diasporës dhe për të ruajtur kujtesën kolektive të një lëvizjeje që zhvillohej larg vendlindjes, por me zemër të kthyer kah ajo.

Vijon