ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (38)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

Parullat në gjuhën gjermane të bartura nga demonstruesit shqiptarë

Në mesin e dokumenteve arkivore që pata mundësinë të shqyrtoj, gjeta edhe një material me vlerë të veçantë historike. Bëhej fjalë për tekstet e parullave të hartuara në gjuhën gjermane, të cilat ishin planifikuar të shpaloseshin gjatë marshimit protestues. Në pamje të parë, ato mund të duken vetëm si slogane të përkthyera në një gjuhë të huaj. Mirëpo, në thelb, ato përfaqësojnë një dëshmi të pjekurisë politike dhe të vizionit strategjik të organizatorëve.

Përdorimi i gjuhës gjermane nuk ishte një zgjedhje e rastësishme. Organizatorët ishin plotësisht të vetëdijshëm se mesazhi i demonstratës nuk duhej t’u drejtohej vetëm shqiptarëve të mërguar, por edhe qytetarëve të vendit mikpritës, institucioneve shtetërore, mediave dhe opinionit publik evropian. Çdo parullë ishte ndërtuar me kujdes, me një gjuhë të kuptueshme dhe me mesazhe që synonin të zgjonin ndërgjegjen ndërkombëtare për padrejtësitë që përjetonin shqiptarët në Kosovë.

Kjo dëshmon se demonstratat nuk ishin vetëm akte proteste, por edhe forma të diplomacisë qytetare. Në mungesë të një shteti shqiptar në Kosovë që të përfaqësonte zyrtarisht interesat e popullit të vet, këtë rol e merrnin mbi vete mërgimtarët. Me pankartat e shkruara në gjuhën e vendit ku protestonin, ata ndërtonin ura komunikimi me shoqërinë evropiane, duke kërkuar jo vetëm solidaritet, por edhe mirëkuptim për kauzën e tyre.

Në këtë mënyrë, dokumenti që përmban këto parulla fiton një rëndësi të shumëfishtë. Ai nuk është vetëm një listë sloganesh, por një dëshmi e mënyrës se si diaspora shqiptare e konceptonte luftën politike: si një përpjekje për ta bërë të vërtetën e Kosovës të kuptueshme për botën demokratike. Çdo fjalë e shkruar në gjermanisht ishte një thirrje për drejtësi, çdo pankartë ishte një apel për ndërgjegjen evropiane dhe çdo fotografi që do ta fiksonte atë çast ishte një copëz historie që do t’i mbijetonte kohës.

Sot, kur këto dokumente shihen në dritën e historisë, ato marrin një domethënie shumë më të madhe sesa funksioni për të cilin u krijuan. Ato dëshmojnë se lëvizja shqiptare në mërgatë ishte e organizuar, largpamëse dhe e vetëdijshme për rëndësinë e dokumentimit dhe të komunikimit me botën. Përmes objektivit të fotografit dhe përmes fjalës së shkruar në gjuhën e huaj, ajo ndërtoi një kujtesë të qëndrueshme të rezistencës, duke e shndërruar çdo demonstratë jo vetëm në një akt proteste, por edhe në një faqe të historisë moderne shqiptare.

Në mesin e parullave që valëviteshin në demonstratat e shqiptarëve në mërgatë, njëra prej tyre që ishte e shkruar në gjuhën gjermane, spikaste për thjeshtësinë e saj, por edhe për peshën e jashtëzakonshme morale dhe politike që mbante: “Gibt die politische gefangene frei” ose “Lironi të burgosurit politikë!” Ishte një thirrje e shkurtër, por e mbushur me dhimbje, shpresë dhe vendosmëri. Në vetëm pak fjalë, ajo përmblidhte fatin e qindra shqiptarëve që ndodheshin pas grilave të burgjeve jugosllave, jo për shkak të ndonjë krimi ordiner, por sepse kishin guxuar të mendonin ndryshe, të kërkonin liri, barazi dhe dinjitet kombëtar.

Kjo parullë nuk ishte vetëm një slogan proteste. Ajo ishte zëri i atyre që nuk kishin mundësi të flisnin. Ishte jehona e qelive të errëta, ku shumë veprimtarë politikë kalonin vitet më të bukura të jetës së tyre, të ndarë nga familjet, nga fëmijët dhe nga vendlindja. Çdo demonstrues që e mbante këtë pankartë në duar nuk përfaqësonte vetëm veten, por edhe qindra të burgosur politikë, emrat e të cilëve regjimi përpiqej t’i mbulonte me heshtje.

Pas demonstratave të vitit 1981, burgjet e Jugosllavisë u mbushën me studentë, profesorë, gazetarë, punëtorë, intelektualë dhe veprimtarë të çështjes kombëtare shqiptare. Proceset gjyqësore të organizuara në Prishtinë, Beograd, Nish, Pozharevc dhe qytete të tjera shërbyen si instrumente të një politike represive, e cila synonte ta frikësonte shoqërinë shqiptare dhe ta shuante çdo kërkesë për të drejta kombëtare. Në këtë kontekst, kërkesa për lirimin e të burgosurve politikë nuk ishte vetëm një apel humanitar, por një sfidë e drejtpërdrejtë ndaj një sistemi që kriminalizonte mendimin e lirë.

Përdorimi i kësaj parulle në gjuhën gjermane kishte një domethënie të veçantë. Organizatorët e demonstratave nuk synonin që mesazhi të dëgjohej vetëm nga shqiptarët e mërguar. Ata dëshironin që qytetarët gjermanë, institucionet demokratike, mediat dhe organizatat ndërkombëtare për mbrojtjen e të drejtave të njeriut të njiheshin me realitetin që përjetonte populli shqiptar në Kosovë. Në këtë mënyrë, një pankartë e shkruar në gjuhën e vendit mikpritës shndërrohej në një urë komunikimi ndërmjet dhimbjes së një populli dhe ndërgjegjes demokratike të Evropës.

Në planin filozofik, kjo thirrje përfaqësonte mbrojtjen e një prej vlerave më themelore të qytetërimit: lirinë e njeriut. Një shoqëri që burgos individët për bindjet e tyre politike nuk ndëshkon vetëm trupin e tyre, ajo përpiqet të burgosë mendimin, shpresën dhe të ardhmen. Prandaj, kërkesa për lirimin e të burgosurve politikë ishte një kërkesë për rivendosjen e drejtësisë, të dinjitetit njerëzor dhe të së drejtës universale për të menduar e për t’u shprehur lirisht.

Sot, kjo parullë mbetet një dokument historik me vlerë të madhe. Ajo dëshmon se diaspora shqiptare nuk protestonte vetëm për ideale abstrakte, por për njerëz konkretë, me emra, familje dhe histori personale. Pas çdo fjale të shkruar në atë pankartë fshiheshin vite burgimi, sakrifica dhe qëndrese. Pikërisht për këtë arsye, “Lironi të burgosurit politikë!” nuk ishte vetëm një thirrje e një demonstrate; ishte një apel i ndërgjegjes njerëzore, një kërkesë për drejtësi dhe një dëshmi e pakundërshtueshme e luftës së shqiptarëve për liri dhe të drejta themelore.

Ndër parullat që u shpalosën gjatë demonstratave të shqiptarëve në mërgatë, njëra prej tyre spikaste për gjuhën e saj të ashpër dhe për ngarkesën e fortë politike: “Vdekje shërbimit sekret jugosllav!” Në shikim të parë, kjo thirrje mund të duket si një slogan radikal, por kur vendoset në kontekstin historik të kohës, ajo shfaqet si një reagim ndaj një realiteti të mbushur me frikë, dhunë dhe përndjekje sistematike.

Për shqiptarët e Kosovës dhe për mërgatën politike, shërbimi sekret jugosllav – i njohur në opinion me emrin UDB (më vonë SDB) – nuk përfaqësonte thjesht një institucion shtetëror të sigurisë. Ai ishte simboli i mbikëqyrjes së vazhdueshme, i arrestimeve politike, i proceseve të montuara gjyqësore, i torturave psikologjike e fizike dhe i përndjekjes së çdo individi që shprehte bindje kombëtare shqiptare. Për dekada me radhë, ky aparat kishte ndërtuar një rrjet të gjerë kontrolli, i cili depërtonte në jetën private, në institucionet arsimore, në vendet e punës dhe madje edhe në mërgatën shqiptare në Evropën Perëndimore.

Pas demonstratave të vitit 1981, aktiviteti i UDB-es u intensifikua edhe më shumë. Qindra veprimtarë u arrestuan, mijëra të tjerë u morën në pyetje, ndërsa familjet e tyre u vunë nën mbikëqyrje të vazhdueshme. Për shumë shqiptarë, UDB-ja nuk ishte një nocion abstrakt, por një përvojë e dhimbshme personale, e lidhur me bastisje, burgime, internime dhe me një atmosferë të përhershme frike. Pikërisht në këtë klimë u formësua edhe gjuha e protestës së diasporës.

Parulla “Tod dem jug. Geheimdinst” ose “Vdekje shërbimit sekret jugosllav!” nuk duhet kuptuar si një thirrje e izoluar, por si një shprehje simbolike e refuzimit ndaj mekanizmit represiv që mishëronte shtypjen politike. Në diskursin e protestave të asaj kohe, objekt i kundërshtimit nuk ishte individi, por sistemi që përdorte dhunën dhe frikën për të heshtur një popull. Ishte një mënyrë për të shpallur se shqiptarët nuk e pranonin më terrorin si mjet qeverisjeje dhe se kërkonin fundin e një aparati që kishte shkelur të drejtat dhe liritë themelore.

Fakti që kjo parullë ishte shkruar në gjuhën gjermane tregon edhe një herë pjekurinë politike të organizatorëve të demonstratave. Ata synonin që mesazhi të mos mbetej i kufizuar vetëm brenda komunitetit shqiptar, por të kuptohej edhe nga qytetarët e vendit mikpritës, nga gazetarët, institucionet demokratike dhe organizatat ndërkombëtare. Përmes një gjuhe të kuptueshme për opinionin evropian, ata përpiqeshin të tërhiqnin vëmendjen mbi natyrën represive të aparatit shtetëror jugosllav dhe mbi gjendjen e të drejtave të njeriut në Kosovë.

Sot, kjo parullë duhet të lexohet si një dokument i kohës së vet. Ajo pasqyron gjuhën, emocionet dhe klimën politike të një periudhe kur mijëra shqiptarë jetonin nën presionin e një sistemi represiv. Si burim historik, ajo nuk dëshmon vetëm revoltën e diasporës, por edhe përmasat e konfliktit ndërmjet kërkesës për liri dhe mekanizmave shtetërorë të kontrollit. Në këtë kuptim, ajo mbetet një pjesë e rëndësishme e kujtesës historike të rezistencës shqiptare, duke dëshmuar se protestat në mërgatë nuk ishin vetëm manifestime simbolike, por edhe një përpjekje për ta bërë të njohur para botës përvojën e përndjekjes politike të shqiptarëve në Jugosllavinë e asaj kohe.

Në mesin e parullave të përgatitura për demonstratat e shqiptarëve në mërgatë, tërheq vëmendjen edhe slogani “Es leben die volker jugos” ose “Rrofshin popujt e Jugosllavisë!”. Në shikim të parë, kjo thirrje mund të duket paradoksale, sidomos kur vendoset pranë parullave që denonconin represionin e regjimit jugosllav dhe kërkonin lirimin e të burgosurve politikë shqiptarë. Megjithatë, pikërisht ky kontrast e bën këtë slogan një dëshmi të rëndësishme të filozofisë politike që përpiqej të përcillte një pjesë e lëvizjes shqiptare në atë kohë.

Kjo parullë nuk ishte një shprehje e mbështetjes për regjimin komunist jugosllav, as një miratim i politikave të aparatit shtetëror që ushtronte dhunë ndaj shqiptarëve. Përkundrazi, ajo bënte një dallim të qartë ndërmjet shtetit dhe popujve që jetonin brenda tij. Organizatorët e demonstratave synonin të dërgonin mesazhin se kundërshtimi i tyre nuk drejtohej kundër serbëve, kroatëve, sllovenëve, maqedonasve, malazezëve, boshnjakëve apo popujve të tjerë të federatës, por kundër një sistemi politik që mohonte të drejtat themelore të shqiptarëve dhe përdorte represionin për të ruajtur pushtetin.

Në këtë kuptim, slogani përfaqësonte një vizion të pjekur politik. Ai shprehte bindjen se popujt nuk janë armiq të njëri-tjetrit, armiqësia lind nga politikat shtypëse, nga padrejtësitë dhe nga sistemet që ndërtojnë marrëdhënie mbi pabarazinë dhe dhunën. Duke shpallur “Rrofshin popujt e Jugosllavisë!”, demonstruesit dëshironin të theksonin se kërkesa e tyre për liri dhe barazi nuk ishte e drejtuar kundër bashkëjetesës ndërmjet popujve, por kundër mohimit të së drejtës së shqiptarëve për të jetuar të lirë dhe të barabartë.

Ky mesazh kishte një rëndësi të veçantë edhe në planin ndërkombëtar. Në qytetet e Evropës Perëndimore, ku zhvilloheshin demonstratat, organizatorët ishin të vetëdijshëm se opinioni publik mund ta interpretonte gabimisht lëvizjen shqiptare si një lëvizje me karakter nacionalist apo armiqësor ndaj popujve të tjerë. Pikërisht për këtë arsye, përfshirja e një parulle të tillë kishte edhe një funksion diplomatik. Ajo synonte të dëshmonte se shqiptarët kërkonin drejtësi, barazi dhe respektim të të drejtave të njeriut, jo përplasje ndërmjet kombeve.

Në planin historik, kjo parullë pasqyron një aspekt të rëndësishëm të diskursit politik të lëvizjes shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë. Shumë veprimtarë përpiqeshin të bënin dallimin ndërmjet popujve dhe strukturave shtetërore, duke theksuar se konflikti nuk ishte me qytetarët e zakonshëm të federatës, por me mekanizmat politikë dhe represivë që ushtronin diskriminim dhe dhunë. Kjo qasje ishte një përpjekje për ta vendosur çështjen shqiptare në kuadrin universal të të drejtave të njeriut dhe të barazisë së kombeve.

Sot, kjo parullë mbetet një dëshmi domethënëse e kulturës politike të diasporës shqiptare. Ajo tregon se lufta për liri nuk ndërtohej mbi urrejtjen ndaj popujve të tjerë, por mbi kërkesën për drejtësi dhe dinjitet. Në këtë mënyrë “Rrofshin popujt e Jugosllavisë!” nuk ishte thjesht një slogan proteste, por një deklaratë parimore se paqja dhe bashkëjetesa janë të mundshme vetëm atëherë kur çdo popull gëzon liri, barazi dhe respekt të plotë për identitetin e tij.

Ndër parullat që përgatiteshin për demonstratat e shqiptarëve në mërgatë, një vend të rëndësishëm zinte edhe thirrja “Noch die internacionale solidaritat” ose në gjuhën shqipe “Rroftë solidariteti ndërkombëtar!”. Kjo nuk ishte vetëm një formulë retorike e përdorur në protesta, por një shprehje e një filozofie politike që e tejkalonte kufirin e çështjes shqiptare dhe e vendoste atë në kuadrin e përgjithshëm të të drejtave të njeriut, të lirisë dhe të bashkëpunimit ndërmjet popujve.

Organizatorët e demonstratave e kishin kuptuar se një kauzë, sado e drejtë të ishte, nuk mund të mbetej e izoluar. Ajo kishte nevojë të dëgjohej, të kuptohej dhe të mbështetej nga opinioni ndërkombëtar. Për këtë arsye, krahas parullave që denonconin represionin ndaj shqiptarëve dhe kërkonin lirimin e të burgosurve politikë, ata përdornin edhe slogane që u drejtoheshin qytetarëve të vendeve demokratike, organizatave ndërkombëtare dhe të gjithë atyre që besonin në drejtësi dhe në dinjitetin njerëzor.

Thirrja për solidaritet ndërkombëtar përmbante një mesazh të qartë: lufta e shqiptarëve për liri nuk ishte një çështje e izoluar etnike apo rajonale, por pjesë e përpjekjes universale të popujve për të jetuar të lirë, të barabartë dhe me dinjitet. Në këtë mënyrë, demonstruesit kërkonin që dhimbja e Kosovës të mos mbetej vetëm një plagë shqiptare, por të bëhej një shqetësim i ndërgjegjes demokratike evropiane dhe botërore.

Në vitet tetëdhjetë, kur Kosova përjetonte një nga periudhat më të rënda të represionit politik, solidariteti ndërkombëtar kishte një rëndësi të jashtëzakonshme. Pas demonstratave të vitit 1981, qindra shqiptarë u dënuan në procese politike, mijëra të tjerë u përballën me arrestime, përjashtime nga puna, ndjekje dhe diskriminim. Në këto rrethana, mërgata shqiptare u shndërrua në zërin që përpiqej ta çonte të vërtetën përtej kufijve të Jugosllavisë. Ajo organizonte protesta, konferenca, botime dhe takime me personalitete politike, duke kërkuar mbështetje nga organizatat për të drejtat e njeriut, sindikatat, partitë demokratike dhe shoqëria civile në Evropë.

Prandaj, slogani “Rroftë solidariteti ndërkombëtar!” nuk ishte një thirrje abstrakte. Ai ishte një apel drejtuar botës së lirë që të mos qëndronte indiferente përballë padrejtësive. Ishte një ftesë për të ndërtuar ura mirëkuptimi ndërmjet popujve dhe për të dëshmuar se liria nuk është privilegj i një kombi të vetëm, por një e drejtë universale që duhet mbrojtur kudo ku cenohet.

Në aspektin filozofik, kjo parullë shpreh një të vërtetë të thellë: asnjë popull nuk mund ta mbrojë lirinë e vet duke u izoluar nga të tjerët. Historia ka treguar se idealet e mëdha triumfojnë atëherë kur gjejnë mbështetje përtej kufijve, kur dhimbja e një kombi bëhet shqetësim i njerëzimit dhe kur drejtësia nuk njeh dallime gjuhe, feje apo përkatësie kombëtare. Solidariteti është forca morale që i bashkon njerëzit përballë padrejtësisë dhe që i jep shpresë atyre që luftojnë për liri.

Sot, kjo parullë mbetet një dëshmi e vizionit politik të diasporës shqiptare. Ajo tregon se veprimtarët shqiptarë nuk kërkonin vetëm mbështetje për një kauzë kombëtare, por besonin se çështja e Kosovës ishte pjesë e një beteje më të gjerë për mbrojtjen e të drejtave themelore të njeriut. Në këtë kuptim, “Rroftë solidariteti ndërkombëtar!” nuk ishte vetëm një slogan i një demonstrate, ishte një shprehje e besimit se liria fitohet më lehtë kur popujt dhe ndërgjegjet e lira qëndrojnë pranë njëri-tjetrit.

Parulla “Fur eing albanische Republik in Jugos” ose “Për një Republikë Shqiptare në Jugosllavi!” përfaqëson një nga formulimet më domethënëse të mendimit politik shqiptar gjatë dekadës së tetë të shekullit XX. Ajo nuk ishte thjesht një slogan proteste i shkruar mbi një pankartë dhe i ngritur në sheshet e qyteteve evropiane. Në të përmblidhej aspirata politike e një populli që, pas dekadash pabarazie dhe diskriminimi institucional, kërkonte të njihej si subjekt i barabartë në kuadër të Federatës Jugosllave.

Kjo kërkesë kishte rrënjë të thella historike. Pas Luftës së Dytë Botërore, shqiptarët në Kosovë mbetën jashtë statusit të republikës, ndonëse përbënin një nga komunitetet më të mëdha etnike të Jugosllavisë. Kushtetuta e vitit 1974 i kishte dhënë Kosovës një autonomi të zgjeruar, duke i mundësuar institucione më të fuqishme dhe një shkallë më të madhe vetadministrimi. Megjithatë, ajo vazhdonte të mbetej Krahinë Autonome në kuadër të Republikës së Serbisë, pa të drejtën kushtetuese që gëzonin gjashtë republikat federative. Pikërisht kjo pozitë juridike dhe politike u bë burim i pakënaqësive të shumta dhe i kërkesave për barazi të plotë.

Në këtë kontekst, parulla “Për një Republikë Shqiptare në Jugosllavi!” nuk përfaqësonte domosdoshmërisht një kërkesë për shkëputje nga federata. Për shumë veprimtarë dhe pjesëmarrës në demonstrata, ajo ishte para së gjithash një kërkesë për barazi kushtetuese. Shqiptarët kërkonin që Kosova të kishte të njëjtin status institucional si republikat e tjera jugosllave, me kompetenca të plota politike, ekonomike dhe kulturore. Kjo shihej si mënyra më e drejtë për të garantuar zhvillimin e lirë të identitetit kombëtar dhe mbrojtjen e të drejtave kolektive të shqiptarëve.

Vijon