[ Libra NëLinjë ]
Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha
Jehona e Marsit 1981 në rrugët e Evropës frankofone
Pas thirrjes “Rroftë Kosova e lirë!”, e cila përfaqësonte idealin më të lartë politik dhe kombëtar të shqiptarëve të asaj kohe, parulla vazhdonte me një tjetër mesazh të shkruar me shkronja të mëdha e të dukshme, sikur të dëshironte të vuloste përfundimisht frymën e saj mobilizuese:
VIVE RÉSISTENCE NATIONALE !
(“Rroftë Rezistenca Kombëtare!”)
Kjo thirrje, e shkurtër në formë, por e thellë në përmbajtje, përbënte një homazh për të gjithë ata individë dhe breza që, në rrethana të ndryshme historike, kishin kundërshtuar nënshtrimin dhe kishin mbrojtur identitetin, kulturën dhe të drejtat kombëtare shqiptare. Në të vërtetë, ajo nuk i referohej vetëm një periudhe të caktuar historike apo një organizate të veçantë politike. Përkundrazi, ajo synonte të përfshinte tërë vazhdimësinë e përpjekjeve kombëtare shqiptare për liri dhe vetëvendosje.
Në vetëdijen historike të shqiptarëve, nocioni i rezistencës kombëtare ka qenë gjithmonë i lidhur me mbijetesën. Shqiptarët, të ndarë shpeshherë nga kufij politikë të imponuar dhe të përballur me forma të ndryshme të sundimit e të asimilimit, e kanë parë rezistencën jo vetëm si një akt politik, por si një detyrim moral ndaj historisë dhe brezave që vinin pas. Për këtë arsye, fjala “rezistencë” në diskursin kombëtar shqiptar nuk lidhej vetëm me armën apo kryengritjen, ajo përfshinte edhe ruajtjen e gjuhës, mbrojtjen e kulturës, kultivimin e arsimit, ruajtjen e kujtesës historike dhe mbështetjen e vazhdueshme të idealeve kombëtare.
Kur kjo parullë u ngrit në demonstratat e mërgatës shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë, ajo kishte një domethënie të veçantë. Ishte koha kur demonstratat studentore të vitit 1981 kishin tronditur themelet politike të Jugosllavisë dhe kur pas tyre kishte filluar një periudhë e gjatë represioni, arrestimesh dhe ndjekjesh politike. Në këto rrethana, rezistenca kombëtare nuk shihej si një kapitull i mbyllur i historisë, por si një proces i gjallë dhe i pandërprerë. Për shumë shqiptarë, studentët e Prishtinës, të burgosurit politikë, intelektualët e censuruar dhe veprimtarët e mërgatës përbënin hallka të së njëjtit zinxhir historik të rezistencës.
Kjo thirrje tingëllon edhe si një akt mirënjohjeje ndaj kujtesës kolektive. Ajo duket sikur flet me të kaluarën, duke përkujtuar ata që kishin sakrifikuar jetën, lirinë dhe mirëqenien e tyre për idealet kombëtare. Në të njëjtën kohë, ajo i drejtohet edhe së ardhmes, duke u bërë thirrje brezave të rinj të mos harrojnë rrugën e ndjekur nga paraardhësit e tyre.
Shkronjat e mëdha me të cilat ishte shkruar kjo parullë nuk kishin vetëm funksionin e tërheqjes së vëmendjes. Ato pasqyronin forcën e bindjes së atyre që e mbanin në duar. Në rrugët e qyteteve evropiane, ku mërgimtarët shqiptarë protestonin për të drejtat e Kosovës, këto fjalë shërbenin si një deklaratë publike se rezistenca shqiptare nuk ishte shuar dhe se përpjekja për liri vazhdonte pavarësisht kufijve, distancave dhe pengesave politike.
Në aspektin historik, parulla “Rroftë Rezistenca Kombëtare!” pasqyronte një bindje të përhapur në mesin e veprimtarëve shqiptarë të kohës: se historia e shqiptarëve ishte histori e një qëndrese të pandërprerë. Nga lëvizjet kombëtare të Rilindjes Shqiptare, te kryengritjet e fillimshekullit XX, nga përpjekjet për mbrojtjen e identitetit gjatë periudhave të ndryshme të sundimit, deri te demonstratat studentore dhe lëvizjet politike të fund shekullit XX, rezistenca shihej si një vijë e kuqe që lidhte brezat me njëri-tjetrin.
Sot, kur kjo thirrje lexohet në një dokument të ruajtur nga koha, ajo merr vlerën e një dëshmie historike. Ajo na lejon të kuptojmë jo vetëm gjuhën politike të mërgatës shqiptare, por edhe botën e saj shpirtërore, idealet që e frymëzonin dhe mënyrën se si ajo e perceptonte misionin e vet historik. Në ato tri fjalë të shkruara me shkronja të mëdha gjendet jehona e një epoke të tërë, një epoke në të cilën rezistenca nuk konsiderohej thjesht një zgjedhje politike, por një detyrë kombëtare dhe morale.
Prandaj, “Rroftë Rezistenca Kombëtare!” nuk ishte vetëm fundi i një pankarte proteste. Ishte një shpallje besimi në forcën e qëndresës, një përkujtim i sakrificave të së kaluarës dhe një thirrje për vazhdimësi historike. Ajo mishëronte bindjen se, për aq kohë sa jeton kujtesa e një populli dhe vullneti i tij për të mbrojtur identitetin e vet, edhe rezistenca kombëtare mbetet e gjallë.
Pas thirrjeve për lirinë e Kosovës dhe për rezistencën kombëtare, parulla vazhdonte me një mesazh tjetër domethënës, të shkruar me shkronja të mëdha dhe me një ton të qartë afirmues:
VIVE LE PEUPLE ALBANAIS DE KOSSOVO, GUIDE DE SON PEUPLE !
(“Rroftë populli shqiptar i Kosovës, udhëheqës i popullit të vet!”)
Kjo thirrje përfaqësonte një nga idetë themelore që përshkonin diskursin politik të lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë gjatë dekadave të fundit të shekullit XX. Në thelbin e saj qëndronte bindja se populli shqiptar i Kosovës duhej të ishte subjekt i historisë së vet dhe jo objekt i vendimeve të marra nga të tjerët. Ajo ishte një deklaratë e qartë e vullnetit për vetëpërfaqësim, vetëvendosje dhe pjesëmarrje aktive në përcaktimin e fatit politik, shoqëror dhe kombëtar të Kosovës.
Nga një këndvështrim historik, kjo parullë pasqyronte një ndjenjë të thellë pakënaqësie që ishte krijuar ndër vite në mesin e shqiptarëve të Kosovës. Edhe pse përbënin shumicën dërrmuese të popullsisë së krahinës, ata shpesh ndiheshin të përjashtuar nga proceset vendimmarrëse që përcaktonin të ardhmen e tyre. Pikërisht për këtë arsye, kërkesa që populli shqiptar të ishte “udhëheqës i popullit të vet” nuk shihej thjesht si një slogan politik, por si një kërkesë për njohjen e një të drejte themelore demokratike: të drejtën që një popull të shprehë vullnetin e tij dhe të marrë pjesë drejtpërdrejt në qeverisjen e jetës së vet.
Në atmosferën e demonstratave të vitit 1981 dhe në vitet që pasuan, kjo ide mori një rëndësi të veçantë. Studentët që mbushën rrugët e Prishtinës nuk kërkonin vetëm përmirësimin e kushteve të studimit apo të jetesës. Ata kërkonin që shqiptarët të mos trajtoheshin si një komunitet periferik, por si një popull me identitet, histori dhe aspirata të qarta politike. Në këtë kuptim, parulla shprehte bindjen se populli shqiptar i Kosovës kishte pjekurinë, kapacitetin dhe legjitimitetin për të marrë përgjegjësinë e drejtimit të jetës së vet kolektive.
Kjo thirrje tingëllon si një akt vetëbesimi kombëtar. Ajo nuk përmban gjuhën e viktimizimit apo të nënshtrimit, por gjuhën e afirmimit. Në vend që të përqendrohet te padrejtësitë e së kaluarës, ajo e vendos theksin te potenciali dhe dinjiteti i një populli. Është sikur zëri i saj të shpallë se shqiptarët e Kosovës nuk kërkojnë mëshirë apo privilegje, por njohjen e rolit të tyre si bartës të së ardhmes së vendit të tyre.
Për mërgatën shqiptare, e cila mbante këto pankarta në rrugët e qyteteve evropiane, kjo thirrje kishte edhe një kuptim simbolik të veçantë. Ajo ishte një kundërpërgjigje ndaj përpjekjeve për ta paraqitur çështjen e Kosovës si një problem administrativ apo si një çështje që mund të zgjidhej pa dëgjuar zërin e vetë popullit shqiptar. Duke shpallur se “populli shqiptar i Kosovës” duhet të jetë “udhëheqës i popullit të vet”, mërgimtarët kërkonin t’i kujtonin botës se asnjë zgjidhje e drejtë nuk mund të ndërtohej pa respektuar vullnetin e atyre që jetonin në atë tokë.
Në planin historik, kjo parullë përfaqësonte gjithashtu një vazhdimësi të ideve që kishin përshkuar lëvizjet kombëtare evropiane gjatë shekujve XIX dhe XX. Në një epokë kur konceptet e vetëvendosjes së popujve dhe të sovranitetit demokratik kishin fituar një rëndësi të madhe në marrëdhëniet ndërkombëtare, shqiptarët e Kosovës përpiqeshin ta vendosnin kërkesën e tyre brenda të njëjtit kuadër moral dhe politik. Ata dëshironin të njiheshin jo si një masë pa zë, por si një komunitet politik me të drejtën për të vendosur mbi të ardhmen e vet.
Sot, kur kjo parullë lexohet në dritën e zhvillimeve historike që pasuan, ajo fiton një domethënie edhe më të thellë. Ajo mbetet dëshmi e një periudhe kur vetëdija politike e shqiptarëve të Kosovës po artikulohej gjithnjë e më qartë dhe kur kërkesat për liri, barazi dhe vetëpërfaqësim po merrnin formë publike. Në ato pak fjalë gjendet jehona e një aspirate të madhe historike: që populli shqiptar i Kosovës të mos jetë spektator i fatit të vet, por autor dhe udhëheqës i tij.
Prandaj, thirrja “Rroftë populli shqiptar i Kosovës, udhëheqës i popullit të vet!” nuk ishte vetëm një slogan proteste. Ajo ishte një deklaratë dinjiteti kombëtar, një shprehje e besimit në forcën dhe pjekurinë e popullit shqiptar dhe një pohim i të drejtës së tij për të qenë zot i vendimeve që përcaktojnë të ardhmen e Kosovës. Në këtë kuptim, ajo mbetet një nga formulimet më domethënëse të aspiratave politike dhe kombëtare që frymëzuan breza të tërë shqiptarësh gjatë periudhës së rezistencës dhe të kërkimit të lirisë.
Pas gjithë atyre thirrjeve që shprehnin solidaritet, rezistencë, liri dhe vetëdije kombëtare, parulla përfundonte me dy fjalë të thjeshta, por me një peshë të veçantë politike dhe historike:
Comité National
(“Komiteti Kombëtar.”)
Në pamje të parë, ky emërtim mund të duket vetëm si nënshkrimi i zakonshëm i autorëve të parullës. Megjithatë, në kontekstin e kohës, ai kishte një kuptim shumë më të thellë. Këto dy fjalë përfaqësonin identitetin organizativ të atyre që kishin hartuar, shtypur dhe shpërndarë parullën, por njëkohësisht simbolizonin përpjekjen për ta paraqitur kauzën shqiptare si një çështje të organizuar, të artikuluar politikisht dhe të mbështetur mbi struktura që vepronin në emër të interesit kombëtar.
Gjatë viteve shtatëdhjetë dhe tetëdhjetë, mërgata shqiptare në Evropën Perëndimore nuk ishte thjesht një bashkësi emigrantësh që jetonin larg vendlindjes. Brenda saj vepronin grupe, organizata dhe komitete të ndryshme që synonin të mbanin gjallë çështjen shqiptare në arenën ndërkombëtare. Këto organizime lindnin nga bindja se lufta për të drejtat kombëtare nuk mund të mbështetej vetëm në reagime spontane, por kërkonte koordinim, organizim dhe një strategji të qartë veprimi.
Prandaj, përdorimi i emrit “Komiteti Kombëtar” në fund të parullës nuk ishte një zgjedhje e rastësishme. Ai synonte të krijonte përshtypjen e një përfaqësimi më të gjerë, të një zëri që fliste jo në emër të individëve të veçantë, por në emër të një ideali kolektiv. Fjala “komitet” evokonte organizim, përgjegjësi dhe veprim të përbashkët, ndërsa fjala “kombëtar” e zgjeronte këtë mision përtej kufijve lokalë, duke e lidhur drejtpërdrejt me fatin dhe interesat e mbarë kombit shqiptar.
Në aspektin historik, komitetet kombëtare kanë zënë një vend të rëndësishëm në traditën politike shqiptare. Që nga periudha e Rilindjes Kombëtare, shqiptarët kishin krijuar shoqëri, komitete dhe organizata që vepronin në qytete të ndryshme të Ballkanit dhe të Evropës për të mbrojtur çështjen kombëtare. Lidhja Shqiptare e Prizrenit, komitetet e fshehta të fund shekullit XIX, organizatat patriotike të diasporës në Evropë dhe Amerikë, të gjitha kishin ndërtuar një traditë të veprimit kolektiv në emër të interesit kombëtar. Në këtë kuptim, emërtimi “Komiteti Kombëtar” bartte jehonën e kësaj trashëgimie historike dhe përpiqej të vendoste veprimtarinë e mërgatës brenda vazhdimësisë së lëvizjeve patriotike shqiptare.
Nga një këndvështrim historik, fakti që parulla përfundon me këtë emërtim ka një simbolikë të veçantë. Pas gjithë emocioneve të shprehura në thirrjet për Kosovën, për lirinë, për rezistencën dhe për popullin shqiptar, vjen nënshkrimi institucional. Është sikur pas zërit të zemrës të shfaqet zëri i organizimit. Pas pasionit vjen struktura. Pas idealit vjen përgjegjësia për ta mbajtur atë ideal gjallë. Në këtë mënyrë, parulla nuk mbetet vetëm një manifestim emocionesh patriotike, por paraqitet si një dokument i një veprimi të vetëdijshëm politik.
Sot, kur lexojmë fundin e kësaj parulle, emri “Komiteti Kombëtar” na kujton rolin e rëndësishëm që luajti mërgata shqiptare në ruajtjen dhe promovimin e çështjes së Kosovës në opinionin ndërkombëtar. Ai dëshmon se pas pankartave, trakteve dhe protestave qëndronin njerëz të organizuar, të cilët investonin kohë, energji dhe përkushtim për ta bërë zërin e Kosovës të dëgjohej në botë.
Prandaj, këto dy fjalë të vendosura në fund të parullës nuk janë thjesht një nënshkrim formal. Ato janë vula e një epoke, dëshmi e një organizimi politik dhe kombëtar që vepronte në rrethana të vështira, por me bindjen se historia nuk ndryshohet vetëm nga idealet, por edhe nga njerëzit që bashkohen rreth tyre. Në këtë kuptim, “Komiteti Kombëtar” shfaqet si simbol i përpjekjes së organizuar të mërgatës shqiptare për të mbrojtur identitetin, të drejtat dhe aspiratat e popullit shqiptar në një nga periudhat më të rëndësishme të historisë moderne të Kosovës.
Teksti i parullës:
SOLIDARITÉ
AVEC LES MANIFESTATIONS
DES ÉTUDIANTS ALBANAIS
D’UNIVERSITÉ DE PRISHTINA
LE 11-12 MARS 1981 À KOSSOVO
TERRITOIRE ALBANAIS OCCUPÉ PAR LA YOUGOSLAVIE
KOSSOVO – EST NOTRE SANG QUI NE SE PARDONNE PAS.
VIVE L’ALBANIE!
VIVE KOSSOVO LIBRE !
VIVE RÉSISTENCE NATIONALE !
VIVE LE PEUPLE ALBANAIS DE KOSSOVO, GUIDE DE SON PEUPLE !
COMITÉ NATIONAL
Teksti i përkthyer në gjuhën shqipe:
SOLIDARITET
ME MANIFESTIMET E STUDENTËVE SHQIPTARË
TË UNIVERSITETIT TË PRISHTINËS
MË 11–12 MARS 1981 NË KOSOVË
(TERRITOR SHQIPTAR I PUSHTUAR NGA JUGOSLLAVIA)
KOSOVA ËSHTË GJAKU IM QË NUK FALET.
RROFTË SHQIPËRIA!
RROFTË KOSOVA E LIRË!
RROFTË REZISTENCA KOMBËTARE!
RROFTË POPULLI SHQIPTAR I KOSOVËS, UDHËHEQËS I POPULLIT TË VET!
KOMITETI KOMBËTAR
