ROLI I MËRGATËS SHQIPTARE NË KUJTESËN HISTORIKE TË KOSOVËS (26)

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha 

Uniteti, disiplina dhe sakrifica në një trakt të mërgatës shqiptare (1982)

Pikërisht për këtë arsye, ata argumentonin se vëmendja nuk duhej të përqendrohej në hipoteza se si do të ishte gjendja nëse Jugosllavia do të drejtohej nga një parti e vërtetë komuniste. Sipas tyre, detyra e kohës ishte analizimi i realitetit ekzistues dhe organizimi i përpjekjeve konkrete për të fituar të drejtat që shqiptarëve u mohoheshin. Në këtë kuptim, demonstrata nuk paraqitej thjesht si një akt proteste kundër një kongresi partiak, por si një formë e organizuar e kundërshtimit politik ndaj të gjithë sistemit që, sipas bindjes së protestuesve, kishte dështuar të garantonte barazinë dhe liritë themelore për shqiptarët.

Kështu, zgjedhja e datës së demonstratës në kohën e mbajtjes së Kongresit të XII të LKJ-së përfaqësonte një akt simbolik me peshë të madhe politike. Ajo synonte të tërhiqte vëmendjen e opinionit publik ndërkombëtar, të sfidonte narrativën zyrtare të regjimit jugosllav dhe të dëshmonte se pas fasadës së deklaruar të vëllazërim-bashkimit dhe barazisë socialiste ekzistonin pakënaqësi të thella dhe kërkesa të papërmbushura të një populli që vazhdonte të kërkonte njohjen e të drejtave të tij kombëtare dhe politike.

Në vazhdim të analizës së gjendjes politike në Kosovë pas demonstratave të vitit 1981, autori i traktit përpiqet të paraqesë sakrificat dhe pasojat që, sipas tij, kishte përjetuar populli shqiptar gjatë më shumë se një viti përpjekjesh në mbështetje të kërkesave që konsideroheshin të drejta dhe legjitime. Në rrëfimin e tij, periudha pas demonstratave paraqitet si një kohë e mbushur me vuajtje, përndjekje dhe përballje të vazhdueshme me aparatin shtetëror jugosllav.

Sipas përshkrimit të traktit, ngjarjet e pranverës së vitit 1981 dhe zhvillimet që pasuan kishin sjellë pasoja të rënda për shoqërinë shqiptare në Kosovë. Autori flet për viktima, arrestime masive, procese gjyqësore dhe masa të ndryshme ndëshkuese që prekën veçanërisht rininë, studentët, intelektualët dhe veprimtarët e angazhuar në lëvizjen politike shqiptare. Në këtë mënyrë, ai synon të krijojë para lexuesit një tablo të gjerë të represionit që, sipas bindjes së tij, po ushtrohej ndaj shqiptarëve në Kosovë.

Përgjegjësinë kryesore për këtë situatë, traktshkruesi e vendos mbi autoritetet federative jugosllave dhe veçanërisht mbi qendrën politike të Beogradit. Në diskursin politik të lëvizjeve ilegale shqiptare të asaj kohe, politika zyrtare jugosllave paraqitej si bartëse e një qasjeje diskriminuese ndaj shqiptarëve dhe si pengesa kryesore për realizimin e aspiratave të tyre kombëtare. Për këtë arsye, autori e konsideron qeverinë federative si përgjegjësen kryesore për përshkallëzimin e tensioneve dhe për masat represive të ndërmarra pas demonstratave.

Një element tjetër i rëndësishëm në argumentimin e traktit është pretendimi se autoritetet jugosllave nuk kishin treguar gatishmëri për të shqyrtuar kërkesat e ngritura nga demonstruesit, por kishin zgjedhur rrugën e forcës dhe të represionit. Në perceptimin e autorit, në vend që të zhvillohej një dialog politik mbi problemet dhe pakënaqësitë e shqiptarëve, ishte zgjedhur rruga e ndëshkimit, kontrollit policor dhe e kufizimit të lirive politike e qytetare.

Po ashtu, trakti përmban kritika të ashpra ndaj mënyrës se si, sipas autorit, paraqitej çështja e Kosovës para popujve të tjerë të Jugosllavisë dhe para opinionit ndërkombëtar. Në gjuhën polemike të kohës, ai pretendon se propaganda shtetërore po përpiqej të diskreditonte lëvizjen shqiptare dhe të paraqiste kërkesat e saj në një drejtim armiqësor. Ky perceptim ishte mjaft i përhapur në literaturën ilegale shqiptare të viteve tetëdhjetë, e cila shpesh e shihte luftën politike jo vetëm si përballje me institucionet shtetërore, por edhe si betejë për të fituar mbështetjen e opinionit publik ndërkombëtar.

Në analizën e tij, autori e lidh gjithashtu çështjen shqiptare me krizën më të gjerë ekonomike dhe politike që po përjetonte Jugosllavia në fillim të viteve tetëdhjetë. Pas vdekjes së Josip Broz Titos në vitin 1980, federata jugosllave ishte përballur me vështirësi të shumta ekonomike, me rritje të borxhit të jashtëm, papunësi dhe tensione politike ndërmjet republikave dhe krahinave. Në këtë kontekst, traktshkruesi argumenton se presioni ndaj shqiptarëve ishte pjesë e përpjekjeve të sistemit për të menaxhuar krizën e brendshme dhe për të shmangur adresimin e problemeve reale që po përballonin qytetarët e federatës.

Megjithatë, përkundër përshkrimit të një realiteti të vështirë dhe represiv, autori përpiqet të përcjellë një mesazh qëndrese dhe vendosmërie. Sipas tij, sakrificat e bëra nuk kishin dobësuar vullnetin e popullit shqiptar, por kishin forcuar bindjen se të drejtat kombëtare dhe politike nuk mund të arriheshin pa përpjekje dhe pa qëndresë të vazhdueshme. Në këtë aspekt, trakti paraqet një narrativë tipike të lëvizjeve kombëtare, ku vuajtjet dhe flijimet shihen si pjesë e një rruge të gjatë drejt realizimit të idealeve kolektive.

Në mënyrë të veçantë, autori ndalet te roli i rinisë shqiptare, të cilën e paraqet si forcën më aktive dhe më të vendosur të lëvizjes. Studentët, të rinjtë dhe veprimtarët politikë përshkruhen si bartës të aspiratave për liri dhe barazi, të gatshëm të përballen me rreziqe dhe pasoja personale për hir të një qëllimi më të madh kombëtar. Kjo figurë e rinisë sakrifikuese dhe idealiste përbënte një nga motivet më të shpeshta në literaturën politike shqiptare të periudhës.

Nga një këndvështrim historik, ky fragment i traktit pasqyron qartë gjuhën, perceptimet dhe botëkuptimin politik të një pjese të mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ai përfaqëson jo vetëm një reagim ndaj ngjarjeve të kohës, por edhe një dëshmi të mënyrës se si ato ngjarje interpretoheshin dhe përjetohej nga veprimtarët politikë shqiptarë jashtë Kosovës. Përmes këtij rrëfimi, trakti shndërrohet në një burim të rëndësishëm për të kuptuar klimën politike, emocionet kolektive dhe aspiratat që karakterizuan një nga periudhat më të ndjeshme të historisë moderne të Kosovës.

Duke vijuar argumentimin e tij, autori i traktit ndalet në një moment reflektimi të thellë, duke iu drejtuar bashkatdhetarëve jo vetëm me thirrje për veprim, por edhe me pyetje që synojnë të zgjojnë ndërgjegjen e tyre kombëtare dhe politike. Në stilin karakteristik të publicistikës patriotike të kohës, ai shtron një varg pyetjesh themelore: Kush jemi ne? Ku gjendemi? Çfarë përgjegjësish kemi? Dhe çfarë duhet të bëjmë për t’i dalë zot popullit dhe atdheut ashtu siç e kërkon koha dhe historia?

Këto pyetje nuk paraqiten si një ushtrim i zakonshëm filozofik apo si një reflektim abstrakt mbi identitetin. Përkundrazi, ato burojnë nga një situatë konkrete historike dhe politike, në të cilën gjendej mërgata shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Në sfondin e represionit që kishte pasuar demonstratat e vitit 1981 në Kosovë, autori përpiqet t’i bëjë bashkatdhetarët të mendojnë jo vetëm për pozitën e tyre personale, por edhe për raportin që kishin me kombin, me historinë dhe me zhvillimet dramatike që po përjetonte populli i tyre.

Pyetja “Kush jemi ne?” përbën në vetvete një rikthim te identiteti kolektiv. Në mendimin e traktshkruesit, shqiptarët e mërguar nuk duhej ta shihnin veten thjesht si punëtorë të shpërndarë nëpër vendet e Evropës Perëndimore, por si pjesëtarë të një kombi që po kalonte një periudhë të rëndësishme të historisë së tij. Për të, identiteti kombëtar nuk zbehej nga largësia gjeografike, përkundrazi, ai duhej të forcohej edhe më shumë në rrethanat e mërgimit.

Po aq domethënëse është edhe pyetja “Ku gjendemi ne?”. Kjo pyetje nuk ka të bëjë vetëm me vendndodhjen fizike të shqiptarëve në Zvicër, Gjermani, Austri apo vende të tjera të Evropës. Ajo synon të analizojë pozitën historike dhe politike të mërgatës. Autori kërkon që bashkatdhetarët të kuptojnë se ata ndodheshin në një moment kur nuk mund të mbeteshin vetëm spektatorë të zhvillimeve në atdhe. Sipas tij, mërgimi nuk duhej të perceptohej si shkëputje nga realiteti kombëtar, por si një hapësirë prej së cilës mund të organizohej mbështetja për çështjen shqiptare.

Më tej, pyetja “Çfarë përgjegjësish kemi?” e zhvendos diskutimin nga vetëdija drejt detyrimit moral. Në interpretimin e autorit, të qenit shqiptar në mërgim nuk ishte vetëm një status identitar, por edhe një përgjegjësi. Ai përpiqet të krijojë bindjen se çdo shqiptar kishte detyrime ndaj popullit të vet, veçanërisht në një kohë kur ai përballej me sfida të mëdha politike dhe kombëtare. Kjo përgjegjësi nuk kufizohej në ndjenjën e solidaritetit, por kërkonte angazhim konkret, pjesëmarrje dhe veprim.

Kulmi i këtij reflektimi arrin me pyetjen “Çfarë duhet bërë?”, e cila përfaqëson kalimin nga mendimi në veprim. Për traktshkruesin, njohja e realitetit dhe vetëdija për përgjegjësinë nuk kishin vlerë nëse nuk shoqëroheshin me angazhim praktik. Në këtë kuptim, pyetja nuk kërkon një përgjigje teorike, por një qëndrim konkret ndaj ngjarjeve të kohës. Ajo përbën një thirrje për mobilizim, për organizim dhe për pjesëmarrje aktive në përpjekjet që mërgata shqiptare po zhvillonte në mbështetje të çështjes së Kosovës.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment është tepër domethënës sepse pasqyron mënyrën se si lëvizja politike shqiptare në mërgim përpiqej të ndërtonte një vetëdije kolektive. Përmes pyetjeve të tilla, autorët e trakteve nuk synonin vetëm të informonin, por të formësonin një kulturë përgjegjësie dhe përkatësie kombëtare. Ata kërkonin që çdo individ ta shihte veten si pjesë të një procesi më të madh historik dhe si bartës të një misioni që shkonte përtej interesave personale.

Në këtë mënyrë, pyetjet e shtruara nga traktshkruesi shndërrohen në një lloj thirrjeje morale dhe politike për brezin e mërgimtarëve shqiptarë të asaj kohe. Ato synojnë të zgjojnë ndërgjegjen, të nxisin reflektimin dhe, mbi të gjitha, të krijojnë bindjen se përballë sfidave historike askush nuk mund të qëndrojë neutral. Për autorin, përgjigjja e vetme e denjë ndaj këtyre pyetjeve ishte angazhimi i përbashkët në mbrojtje të popullit, të atdheut dhe të aspiratave kombëtare.

Në vazhdim të traktit, autori përpiqet t’i japë përgjigje pyetjeve që kishte shtruar më herët mbi identitetin, përgjegjësinë dhe detyrimet e mërgatës shqiptare. Ai e nis argumentimin e tij me një pohim të prerë: shqiptarët nuk ndodheshin në mërgim rastësisht dhe as për dëshirën e tyre. Sipas tij, largimi nga vendlindja kishte qenë pasojë e drejtpërdrejtë e kushteve të vështira ekonomike dhe shoqërore që kishin detyruar mijëra shqiptarë të merrnin rrugët e botës për të siguruar mbijetesën e familjeve të tyre.

Në interpretimin e traktshkruesit, mërgimi nuk paraqitet si një zgjedhje individuale, por si një plagë kolektive e shoqërisë shqiptare. Ai e sheh këtë fenomen si rezultat të një gjendjeje paradoksale: shqiptarët detyroheshin të largoheshin nga troje që, sipas bindjes së tij, zotëronin pasuri të shumta natyrore dhe potenciale të konsiderueshme zhvillimi. Kjo kontradiktë përdoret nga autori për të argumentuar se shkaqet e emigrimit nuk ishin natyrore, por politike dhe ekonomike.

Në mënyrë të veçantë, ai u kujton bashkatdhetarëve se, pavarësisht largësisë nga atdheu, ata mbeteshin bij dhe bija të të njëjtit popull, të lindur dhe të rritur në të njëjtën hapësirë kombëtare. Për të, mërgimi nuk mund të shkëpuste lidhjet morale me popullin dhe vendin e origjinës. Përkundrazi, ai e konsideron përvojën e emigrimit si një formë sakrifice që shqiptarët kishin bërë për të siguruar jetesën e familjeve të tyre, shpesh duke punuar në kushte të vështira dhe larg njerëzve të tyre më të dashur.

Në diskursin politik të kohës, autori përshkruan jetën e emigrantëve si një realitet të mbushur me vështirësi, sakrifica dhe punë të rëndë. Ai i paraqet mërgimtarët si një shtresë që kishte bartur mbi supe barrën ekonomike të familjeve të mbetura në atdhe, ndërsa njëkohësisht ruante lidhjet emocionale dhe kombëtare me vendin e vet. Kjo figurë e mërgimtarit sakrifikues ishte një nga motivet më të shpeshta në literaturën patriotike shqiptare të viteve tetëdhjetë.

Pas këtij reflektimi mbi arsyet e mërgimit, autori e zhvendos vëmendjen te gjendja që, sipas tij, po kalonte populli shqiptar në Kosovë. Ai përshkruan një situatë të rëndë represioni dhe përndjekjeje, duke iu referuar zhvillimeve që pasuan demonstratat e vitit 1981. Në perceptimin e tij, shqiptarët po përballeshin me një valë të gjerë ndëshkimesh, arrestimesh dhe presionesh politike, ndërsa familjet e tyre po jetonin nën një klimë pasigurie dhe frike.

Pikërisht në këtë kontekst, traktshkruesi argumenton se mërgata nuk kishte të drejtë të qëndronte indiferente. Ai e konsideron të papranueshme që shqiptarët jashtë vendit të mjaftoheshin vetëm me keqardhje ose me shprehje emocionale të dhimbjes. Sipas tij, lidhja me popullin dhe atdheun nënkuptonte edhe përgjegjësi konkrete. Në këtë mënyrë, ai përpiqet të krijojë bindjen se heshtja dhe pasiviteti nuk ishin qëndrime neutrale, por forma të shmangies së detyrës morale që çdo shqiptar kishte ndaj kombit të vet.

Një vend të rëndësishëm në argumentimin e tij zë edhe ideja e përgjegjësisë historike. Autori u kujton bashkatdhetarëve se ata përbënin një numër të madh njerëzish, të shpërndarë në vende të ndryshme të Evropës dhe më gjerë. Në sytë e tij, kjo masë e madhe emigrantësh përfaqësonte një potencial të jashtëzakonshëm shoqëror dhe politik. Ai i përshkruan mërgimtarët si një “ushtri” njerëzish në moshën më aktive të jetës, të cilët bartnin mbi supe barrën e punës, të familjes dhe të përgjegjësive të përditshme. Pikërisht për këtë arsye, sipas tij, ata duhej të ndienin edhe peshën e detyrimeve kombëtare.

Në vazhdim, autori kthehet te gjendja në Kosovë dhe përpiqet të paraqesë rezistencën e popullit shqiptar si dëshmi të forcës së tij morale dhe politike. Ai argumenton se, pavarësisht presioneve dhe masave të ashpra të autoriteteve jugosllave, shqiptarët nuk kishin hequr dorë nga kërkesat dhe aspiratat e tyre. Përkundrazi, sipas tij, përballja me represionin kishte forcuar ndjenjën e bashkimit dhe kishte rritur vetëdijen kombëtare.

Një element i rëndësishëm i këtij fragmenti është përshkrimi i rinisë shqiptare si bartëse e energjisë dhe e idealizmit të kohës. Në diskursin e traktit, të rinjtë paraqiten si forca më dinamike e rezistencës, të gatshëm të përballen me rreziqe dhe sakrifica për hir të idealeve kombëtare. Heroizmi i tyre përmendet si burim frymëzimi për të tjerët dhe si tregues i vendosmërisë së popullit për të mos u nënshtruar.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment përfaqëson një shembull tipik të retorikës mobilizuese që karakterizonte literaturën politike të mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Në të ndërthuren kujtesa e sakrificës së emigrimit, ndjenja e përkatësisë kombëtare, shqetësimi për zhvillimet në Kosovë dhe thirrja për angazhim politik. Për autorin, mërgimi nuk duhej të ishte një hapësirë e shkëputjes nga atdheu, por një front tjetër i veprimit kombëtar.

Në fund, mesazhi kryesor që përpiqet të përcjellë traktshkruesi është se në kohë krizash historike askush nuk mund të mbetet spektator. Sipas tij, përgjegjësia ndaj popullit dhe atdheut kërkon angazhim, solidaritet dhe gatishmëri për të vepruar. Vetëm përmes kësaj ndjenje përgjegjësie kolektive, argumenton ai, mërgata shqiptare mund të luante rolin që historia dhe koha prisnin prej saj.

Duke vazhduar argumentimin e tij, autori i traktit ndalet te çështja e qëndrimit që duhej të mbanin shqiptarët në një periudhë që ai e konsideronte vendimtare për fatin e kombit. Në optikën e tij, indiferenca nuk mund të justifikohej në asnjë mënyrë, veçanërisht në një kohë kur, sipas bindjes së tij, populli shqiptar po përballej me sfida të mëdha politike dhe kombëtare. Për këtë arsye, ai shprehte bindjen se çdo shqiptar i vetëdijshëm për rrethanat historike në të cilat jetonte nuk mund të qëndronte i painteresuar apo i shkëputur nga zhvillimet që preknin drejtpërdrejt të ardhmen e vendit të vet.

Në diskursin e traktit, autori bën një dallim të qartë ndërmjet kategorive të ndryshme të shqiptarëve që, sipas tij, nuk po rreshtoheshin përkrah kërkesave të lëvizjes kombëtare. Ai përmendte ata që, për shkak të frikës, pasigurisë ose mungesës së informacionit, mbeteshin të lidhur me strukturat e pushtetit ose përsërisnin qëndrimet zyrtare të regjimit. Në interpretimin e tij, këta individë nuk paraqiteshin domosdoshmërisht si kundërshtarë të vetëdijshëm të interesave kombëtare, por si njerëz që kishin rënë pre e propagandës, e presioneve ose e rrethanave politike të kohës. Megjithatë, autori i konsideronte veprimet e tyre të dëmshme, pasi mendonte se ato kontribuonin, qoftë edhe pa dashje, në dobësimin e përpjekjeve kolektive të popullit shqiptar.

Më e ashpër bëhej gjuha e traktit kur trajtoheshin ata që autori i konsideronte bashkëpunëtorë të vetëdijshëm të regjimit. Në frymën e literaturës politike të viteve tetëdhjetë, ai përdorte terma të fortë për të dënuar individët që, sipas tij, mbështesnin politikën shtetërore jugosllave ose përfitonin prej saj. Në mendësinë e lëvizjeve ilegale të kohës, këta persona shiheshin si pengesë për realizimin e aspiratave kombëtare dhe si faktorë që ndihmonin në ruajtjen e status quo-së politike.

Ky lloj argumentimi nuk ishte i pazakontë për literaturën politike të periudhës. Në shumë lëvizje kombëtare dhe çlirimtare, sidomos në kohë tensionesh të larta politike, krijohej një ndarje e fortë ndërmjet atyre që konsideroheshin pjesë e kauzës kombëtare dhe atyre që perceptoheshin si mbështetës të pushtetit kundërshtar. Në këtë kontekst, gjuha e traktit pasqyron klimën emocionale dhe ideologjike të kohës, kur debatet politike shpesh shoqëroheshin me qëndrime të skajshme dhe me kategorizime të forta të kundërshtarëve.

Nga këndvështrimi historik, ky fragment është domethënës sepse pasqyron shkallën e polarizimit politik që ekzistonte në mesin e shqiptarëve pas demonstratave të vitit 1981. Ai dëshmon se autorët e trakteve nuk e shihnin luftën për të drejta kombëtare vetëm si një përballje me institucionet shtetërore jugosllave, por edhe si një përpjekje për të fituar mbështetjen e plotë të komunitetit shqiptar dhe për të izoluar politikisht ata që konsideroheshin kundërshtarë të kësaj kauze.

Në thelb, mesazhi që përpiqet të përcjellë autori është se momentet e mëdha historike kërkojnë zgjedhje të qarta dhe përgjegjësi të madhe morale. Sipas bindjes së tij, çdo individ duhej të përcaktonte qëndrimin e vet përballë zhvillimeve të kohës dhe të vendoste nëse do të kontribuonte në përpjekjet kolektive të popullit apo do të mbetej në anën e forcave që ai i konsideronte penguese të aspiratave kombëtare. Kjo e bën fragmentin një dëshmi të rëndësishme të mendësisë politike, të gjuhës mobilizuese dhe të kulturës së rezistencës që karakterizoi një pjesë të mërgatës shqiptare gjatë viteve tetëdhjetë.

Në vazhdim të traktit, autori ndalet te një çështje që ai e konsideron thelbësore për suksesin e çdo veprimtarie politike dhe kombëtare: ndërgjegjësimin dhe sqarimin e bashkatdhetarëve. Sipas tij, mobilizimi i mërgatës shqiptare nuk mund të mbështetej vetëm në thirrje emocionale apo në ndjenjën e përkatësisë kombëtare. Përkundrazi, ai argumenton se për të bindur shqiptarët që t’i bashkoheshin përpjekjeve të organizuara të kohës, ishte e domosdoshme që së pari të kuptohej qartë gjendja politike dhe shoqërore në të cilën ndodhej populli shqiptar.

Traktshkruesi nënvizon se askush nuk mund të shpjegojë bindshëm para të tjerëve një çështje, nëse nuk e ka kuptuar më parë vetë. Për këtë arsye, ai kërkon që veprimtarët dhe organizatorët të pajisen me njohuri të mjaftueshme mbi zhvillimet politike, mbi kërkesat që ishin ngritur nga lëvizja shqiptare dhe mbi argumentet që i bënin ato kërkesa të drejta e legjitime. Vetëm në këtë mënyrë, sipas tij, mund të zhvillohej një dialog i frytshëm me bashkatdhetarët që ende hezitonin, që ishin të pasqaruar, të ndikuar nga propaganda zyrtare ose të frikësuar nga pasojat e angazhimit politik.

Në frymën e literaturës politike të kohës, autori e konsideron njohjen e realitetit si parakusht për veprim. Ai mendon se shumë njerëz nuk qëndrojnë larg angazhimit për shkak të mungesës së patriotizmit, por sepse nuk janë mjaftueshëm të informuar ose nuk kanë krijuar ende bindje të qarta mbi drejtësinë e kauzës që u paraqitet. Për këtë arsye, sqarimi politik dhe edukimi kombëtar paraqiten si mjete të rëndësishme për zgjerimin e radhëve të lëvizjes.

Megjithatë, ajo që e bën këtë pjesë të traktit veçanërisht interesante është fakti se autori nuk e kufizon rëndësinë e veprimtarisë vetëm te njohuritë teorike. Përkundrazi, ai i kushton vëmendje të veçantë edhe dimensionit njerëzor dhe moral të komunikimit me bashkatdhetarët. Sipas tij, njohuritë politike dhe ideologjike duhet të shoqërohen me cilësi të tjera po aq të rëndësishme: afërsinë njerëzore, sjelljen e mirë, sinqeritetin, modestinë dhe respektin ndaj të tjerëve.

Në këtë mënyrë, trakti pasqyron një kuptim mjaft realist të psikologjisë shoqërore të mërgatës. Autori vëren se njerëzit nuk binden gjithmonë vetëm nga argumentet teorike. Shpeshherë, ndikim më të madh ushtron personaliteti i atij që i paraqet këto argumente. Një njeri i dashur, i afërt me komunitetin, i ndershëm dhe i respektuar mund të fitojë besimin e bashkatdhetarëve shumë më shpejt sesa dikush që zotëron njohuri të shumta teorike, por që perceptohet si arrogant, i largët ose me integritet të dyshimtë.

Kjo qasje pasqyron një aspekt të rëndësishëm të kulturës organizative të lëvizjeve patriotike shqiptare në mërgim. Përveç përgatitjes politike, veprimtarët duhej të fitonin edhe autoritet moral brenda komunitetit. Besimi i njerëzve nuk ndërtohej vetëm mbi bazën e ideve, por edhe mbi bazën e karakterit, sjelljes dhe shembullit personal. Në shumë raste, pikërisht ky autoritet moral shërbente si ura që afronte njerëzit me veprimtarinë kombëtare dhe i bënte ata të ndiheshin pjesë e një qëllimi të përbashkët.

Nga një këndvështrim historik, kjo pjesë e traktit dëshmon se organizatorët e demonstratave dhe veprimtarët e mërgatës nuk e shihnin mobilizimin vetëm si proces politik, por edhe si proces shoqëror e moral. Ata ishin të vetëdijshëm se fitimi i zemrave dhe i mendjeve të bashkatdhetarëve kërkonte jo vetëm argumente dhe analiza, por edhe sjellje shembullore, ndershmëri dhe përkushtim ndaj interesit të përbashkët.

Prandaj, mesazhi kryesor i këtij fragmenti është se veprimtaria kombëtare nuk mund të mbështetet vetëm mbi teorinë, as vetëm mbi emocionin. Ajo kërkon bashkimin e dijes me karakterin, të bindjes me shembullin personal dhe të idealit politik me vlerat njerëzore. Vetëm atëherë, sipas autorit të traktit, mund të krijohet besimi i nevojshëm për të bashkuar njerëzit rreth një kauze të përbashkët dhe për t’i bërë ata pjesëmarrës aktivë në proceset historike të kohës së tyre.

Në vazhdim të trajtimit të çështjeve organizative, autori i traktit ndalet te një aspekt që ai e konsideron jashtëzakonisht të rëndësishëm për suksesin e veprimtarisë politike në mërgatë: roli, sjellja dhe cilësitë e atyre veprimtarëve që kishin marrë përsipër detyrën e agjitimit dhe të mobilizimit të bashkatdhetarëve. Ai pranon se kjo temë ishte diskutuar edhe më parë në rrethet organizative, por njëkohësisht shpreh bindjen se nuk ishte bërë mjaftueshëm për ta kuptuar dhe zbatuar në praktikë rëndësinë e saj.

Sipas autorit, përzgjedhja e njerëzve që dilnin para bashkatdhetarëve për të përhapur idetë e lëvizjes nuk mund të bëhej në mënyrë të rastësishme. Përvoja kishte treguar se jo çdo njeri që kishte dëshirë të vepronte politikisht ishte domosdoshmërisht i aftë të fitonte besimin dhe mbështetjen e komunitetit. Për këtë arsye, ai kërkonte që kësaj çështjeje t’i kushtohej më shumë vëmendje, më shumë analizë dhe më shumë diskutim, në mënyrë që të shmangeshin gabimet që mund të dëmtonin vetë kauzën.

Në reflektimin e tij, traktshkruesi vëren se kishte raste kur ndonjë veprimtar angazhohej me zell të madh në përhapjen e ideve dhe të thirrjeve politike, por rezultatet e punës së tij nuk ishin gjithmonë ato që priteshin. Ndonjëherë, në vend që të afronte njerëz të rinj pranë lëvizjes, mënyra e komunikimit, sjellja apo qasja e tij mund të krijonin distancë, mosbesim ose hezitim. Kjo vërejtje tregon një nivel të caktuar vetëkritike brenda radhëve të organizatorëve, të cilët e kuptonin se suksesi i një lëvizjeje nuk varet vetëm nga drejtësia e kërkesave të saj, por edhe nga mënyra se si ato kërkesa paraqiten dhe komunikohen te njerëzit.

Autori pranon se tema të tilla janë të ndërlikuara dhe nuk mund të trajtohen në mënyrë të plotë në një letër apo trakt të shkruar me shpejtësi. Ai lë të kuptohet se çështja e formimit të veprimtarëve, e etikës së komunikimit dhe e metodave të organizimit kërkon diskutime më të gjera dhe analiza më të thelluara. Kjo dëshmon se në radhët e mërgatës shqiptare po zhvillohej jo vetëm një aktivitet politik, por edhe një përpjekje për të ndërtuar kultura organizative dhe metoda më efikase të veprimit.

Megjithatë, duke qenë se situata kërkonte veprime konkrete dhe të menjëhershme, autori vendos ta përqendrojë vëmendjen te detyrat praktike që duhej të realizoheshin në ditët që pasonin. Në atë moment, sipas tij, më e rëndësishmja nuk ishte analiza teorike e pafund, por organizimi i një mobilizimi sa më të gjerë për demonstratën që po afrohej. Koha ishte e kufizuar dhe çdo ditë kishte rëndësi të veçantë.

Për këtë arsye, ai i fton bashkatdhetarët që të përqendrohen në mënyrat konkrete për të zgjeruar pjesëmarrjen në protestë. Në mendimin e tij, secili veprimtar duhej të shfrytëzonte kontaktet familjare, shoqërore dhe komunitare për të informuar sa më shumë shqiptarë, për t’i bindur ata për rëndësinë e pjesëmarrjes dhe për të krijuar një atmosferë mobilizimi të përgjithshëm. Demonstrata nuk shihej si një aktivitet i zakonshëm, por si një ngjarje me peshë politike dhe simbolike, e cila duhej të pasqyronte forcën numerike dhe unitetin e mërgatës shqiptare.

Kjo pjesë e traktit është veçanërisht domethënëse, sepse zbulon aspektet e brendshme të organizimit të mërgatës shqiptare në fillim të viteve tetëdhjetë. Ajo na lejon të kuptojmë se pas demonstratave dhe manifestimeve publike qëndronte një punë e gjerë përgatitore, e mbështetur mbi rrjete shoqërore, mbi komunikim të vazhdueshëm dhe mbi përpjekje të organizuara për të fituar mbështetjen e sa më shumë bashkatdhetarëve.

Në thelb, autori përpiqet të përcjellë idenë se fitorja e një kauze nuk varet vetëm nga idealet që ajo përfaqëson, por edhe nga njerëzit që e përçojnë atë dhe nga mënyra se si ata komunikojnë me komunitetin. Për këtë arsye, ai i kushton rëndësi jo vetëm përmbajtjes së mesazhit politik, por edhe cilësive njerëzore të atyre që e bartin atë. Vetëm duke bashkuar përkushtimin politik me urtësinë, afërsinë dhe aftësinë për të fituar besimin e njerëzve, sipas tij, mund të arrihej mobilizimi i nevojshëm për ta shndërruar demonstratën në një sukses të vërtetë politik dhe kombëtar.

Në vazhdim, autori i traktit i rendit me kujdes disa nga mënyrat konkrete përmes të cilave duhej të bëhej mobilizimi i bashkatdhetarëve për pjesëmarrje në demonstratë. Ai niset nga bindja se niveli i politizimit në mesin e mërgatës shqiptare ishte rritur ndjeshëm dhe se vetëdija kombëtare po ngrihej me shpejtësi. Për këtë arsye, sipas tij, një pjesë e madhe e bashkatdhetarëve nuk kishte nevojë për sqarime të gjata, mjaftonte që ata të informoheshin me kohë se kur dhe ku do të mbahej demonstrata, në mënyrë që t’i bashkoheshin asaj.

Megjithatë, autori nuk e idealizon gjendjen. Ai pranon se kishte edhe shqiptarë që kërkonin më shumë sqarime, më shumë bindje dhe më shumë bisedë të drejtpërdrejtë për ta kuptuar rëndësinë politike të demonstratës. Për këta bashkatdhetarë, nuk mjaftonte vetëm njoftimi teknik për datën dhe vendin e protestës. Me ta duhej biseduar më gjerë për arsyet e organizimit, për domethënien e pjesëmarrjes dhe për përgjegjësinë që mërgata kishte në ato rrethana historike.

Një vëmendje të veçantë autori i kushton edhe vonesës së shpërndarjes së thirrjeve të shkruara. Ai shpjegon se, për shkak të procedurave lidhur me lejen e demonstratës, thirrjet po dilnin me vonesë dhe se kjo nuk duhej të bëhej shkak për pasivitet. Përkundrazi, në mungesë të materialeve të shtypura, veprimtarët duhej të përdornin formën më të shpejtë dhe më të natyrshme të komunikimit: bisedën e drejtpërdrejtë, gju më gju, nga një bashkatdhetar te tjetri.

Në këtë pikë, trakti nxjerr në pah një të vërtetë të rëndësishme për mënyrën e organizimit të mërgatës shqiptare në atë periudhë. Në mungesë të gazetave të lira, të mjeteve të rregullta të informimit dhe të hapësirave publike ku mund të shprehej lirshëm qëndrimi politik shqiptar, fjala e drejtpërdrejtë merrte një rëndësi të jashtëzakonshme. Ajo bëhej mjet informimi, bindjeje dhe mobilizimi. Një bisedë në vendin e punës, në banesat e mërgimtarëve, në stacionet e trenit, në kafene apo në takime shoqërore mund të kishte ndikim më të madh sesa një tekst i gjatë politik.