Një lexim niçean i protestave në Shqipëri

Autore:
Elife LUZHA

Zhvillimet e fundit në Shqipëri, veçanërisht protestat masive, si dhe debatet dhe analizat e shumta rreth tyre në mediat kombëtare e ndërkombëtare, më rikthyen në mendje Zarathustrën e Niçes, i cili u fliste njerëzve të mos mbeten të ngujuar në sistemet e vjetra të vlerave, por të hapeshin ndaj krijimit të horizonteve të reja.

Ashtu si Zarathustra i Niçes që i nxiste individët të çliroheshin nga idhujt e vjetër, edhe protestat masive qytetare në Shqipëri duket se shprehin një lodhje të thellë ndaj figurave dhe “idhujve” politikë që, për dekada me radhë kanë dominuar jetën publike. Thirrjet kundër korrupsionit, emigrimit, varfërisë dhe, mbi të gjitha, keqqeverisjes, nuk janë vetëm kërkesa politike, por dëshmi e një krizë më të thellë morale dhe shoqërore.

Me një fjalë, revolta e këtyre protestave nuk drejtohet vetëm kundër një qeverie apo një force të caktuar politike, por kundër mënyrës se si ushtrohet pushteti.

Sigurisht, protestat janë pjesë normale e jetës politike në demokraci dhe, në shumicën e rasteve, ato luajnë rol vendimtar në korrigjimin dhe përmirësimin e mënyrës se si përfaqësohen interesat e qytetarëve nga përfaqësuesit e tyre politik.

Megjithatë, protestat masive, si ato që po shohim në Shqipëri, zakonisht shfaqen vetëm atëherë kur qytetarët e humbin besimin te sistemi ekzistues, duke dhënë shenja të qarta se kontrata mes qytetarit dhe institucioneve është konsumuar.

Dhe pikërisht këtu lind pyetja: a janë këto protesta shprehje e një vetëdijeje politike qytetare dhe e një mendimi kritik të artikuluar politikisht, apo thjesht një zemërim kolektiv që rrezikon të shuhet pa prodhuar vlera të reja? A kemi të bëjmë me qytetarë që kërkojnë të rindërtojnë raportin e tyre me shtetin, apo me njerëz që synojnë vetëm të zëvendësojë një elitë me tjetrën?

Ndryshe nga filozofi Jean-Jacques Rousseau, i cili protestat do t’i interpretonte si shprehje të “vullnetit të përgjithshëm” të popullit, në optikën niçeane, vlera e një proteste nuk përcaktohet nga numri i pjesëmarrësve, por nga niveli i vetëdijes, qëllimit dhe autonomisë së mendimit të tyre. Për Niçen, çdo protestë duhet të gjykohet jo vetëm nga forca e kundërshtimit, por edhe nga aftësia për të artikuluar një vizion të ri politik dhe shoqëror. Këtu qëndron dallimi mes një proteste që e transformon shoqërinë dhe një proteste që thjesht riciklon pakënaqësinë.

Nëse protestat aktuale në Shqipëri mbeten në nivelin e një reagimi emocional, ato do shuhen si shumë tjera para tyre. Mirëpo, nëse ato arrijnë të rimendojnë vlerat mbi të cilat ndërtohet jeta publike, atëherë protestat nuk do të jenë thjesht kundërshtim i pushtetit, por fillim i një procesi krijues, i asaj që Niçe do ta quante tejkalim të së vjetrës përmes krijimit të së resë.

Me një fjalë, një mënyrë të re të menduarit dhe vepruarit politik.

Ashtu qoftë!

ANALIZË 1

Analizë për media: Protesta, përfaqësimi dhe vetëdija qytetare në Shqipëri

Protestat e fundit në Shqipëri shfaqin një fenomen që nuk është i ri për demokracitë në tranzicion: tensionin midis pakënaqësisë qytetare dhe kapacitetit institucional për ta përthithur dhe përkthyer atë në ndryshim politik. Në pamje të parë, ato duken si reagim i drejtpërdrejtë ndaj çështjeve konkrete politike dhe ekonomike, por në një nivel më të thellë ato tregojnë një krizë besimi në mekanizmat e përfaqësimit.

Në një lexim klasik demokratik, si ai i Jürgen Habermas, protestat përfaqësojnë një formë legjitime të “sferës publike”, ku qytetarët artikulojnë kërkesa kur institucionet nuk arrijnë të përfaqësojnë në mënyrë adekuate interesin e tyre. Në këtë kuptim, dalja në shesh nuk është devijim nga demokracia, por pjesë e saj funksionale. Sfida kryesore nuk është vetë ekzistenca e protestës, por aftësia e sistemit politik për ta kthyer atë në dialog institucional dhe reforma konkrete.

Megjithatë, analiza sociologjike dhe filozofike nuk mund të ndalet vetëm te dimensioni institucional. Në sfond qëndron edhe një pyetje më e thellë mbi mënyrën se si formohet vetëdija kolektive gjatë protestës. Këtu hyn një lexim më kritik, i lidhur me Friedrich Nietzsche, i cili do të tërhiqte vëmendjen te rreziku i shndërrimit të individit në pjesë të një mase emocionale, ku mendimi kritik individual zbehet përballë energjisë së turmës.

Nga ky këndvështrim, protestat nuk janë vetëm shprehje politike, por edhe një test i vetëdijes qytetare: a po veprojnë individët si subjekte autonome me gjykim të pavarur, apo si pjesë e një reagimi kolektiv të unifikuar nga emocioni dhe narrativat e thjeshtuara?

Në këtë tension mes institucionit dhe individit, mes dialogut demokratik dhe energjisë së turmës, shfaqet edhe kuptimi më i thellë i protestave në Shqipëri. Ato nuk mund të lexohen vetëm si ngjarje politike të momentit, por si simptomë e një transformimi më të gjerë shoqëror, ku qytetarët kërkojnë njëkohësisht më shumë përfaqësim dhe më shumë dinjitet në raport me shtetin.

Në përfundim, vlera e këtyre protestave nuk matet vetëm nga numri i pjesëmarrësve apo intensiteti i tyre, por nga aftësia për të prodhuar dy gjëra njëkohësisht: artikulim të qartë politik dhe rritje të vetëdijes qytetare. Në mungesë të këtyre dy elementeve, ekziston rreziku që energjia e protestës të mbetet ciklike dhe të mos shndërrohet në ndryshim të qëndrueshëm institucional.

Në këtë kuptim, protesta nuk është as thjesht “kundër qeverisë”, as thjesht “shprehje emocionale e turmës”, por një hapësirë ku testohet cilësia e demokracisë dhe pjekuria e vetë shoqërisë civile.

Përmbledhtas…

Zhvillimet e fundit në Shqipëri, veçanërisht protestat masive, më rikthyen në mendje Zarathustrën e Niçes dhe reflektimet e tij mbi marrëdhënien mes individit, turmës dhe vetëdijes kolektive.

Në veprën Thus Spoke Zarathustra, Friedrich Nietzsche nuk e trajton “turmën” thjesht si një grumbull njerëzish, por si një mënyrë të të menduarit dhe të jetuarit: njeriun që përshtatet me shumicën, që kërkon siguri në mendimin e përbashkët dhe që shpesh heq dorë nga gjykimi personal në emër të bashkimit me të tjerët.

Në këtë kuptim, çdo lëvizje masive shoqërore bëhet një rast për të reflektuar mbi një pyetje themelore: a po veprojnë individët si subjekte të vetëdijshme politike, apo si pjesë e një reagimi kolektiv të drejtuar nga emocioni dhe momenti historik?

Protestat në Shqipëri, të lidhura me pakënaqësi ndaj qeverisjes, korrupsionit dhe çështjeve të ndryshme të zhvillimit publik, mund të lexohen në disa nivele njëkohësisht. Në një lexim klasik demokratik, ato përfaqësojnë një shprehje të pakënaqësisë qytetare dhe një kërkesë për llogaridhënie institucionale. Në këtë kuptim, ato janë pjesë e funksionimit normal të një shoqërie demokratike, ku qytetarët reagojnë kur ndiejnë se institucionet nuk i përfaqësojnë mjaftueshëm.

Por një lexim më kritik, i frymëzuar nga Niçe, do të ngrinte një pyetje tjetër: a po prodhon kjo energji kolektive një vetëdije më të thellë individuale, apo po riprodhon thjesht logjikën e turmës? A janë këto protesta hapësira ku individi afirmon mendimin e tij kritik, apo ku ai tretet në një zë të përbashkët që nuk i përket më askujt në veçanti?

Në të njëjtën kohë, një qasje më institucionale, e lidhur me mendimtarë si Jürgen Habermas, do t’i shihte këto protesta si pjesë të domosdoshme të “sferës publike”. Sipas kësaj perspektive, kur kanalizohen në mënyrë të organizuar dhe shndërrohen në dialog me institucionet, protestat mund të funksionojnë si mekanizëm korrigjues i demokracisë. Ato nuk janë thjesht krizë, por edhe mundësi për ripërtëritje të besimit midis qytetarëve dhe shtetit.

Në këtë ndërthurje perspektivash, protestat nuk mund të reduktohen në një etiketë të vetme. Ato janë njëkohësisht shprehje pakënaqësie, kërkesë për përfaqësim dhe test i vetëdijes qytetare. Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e tyre: jo vetëm në numrin e pjesëmarrësve apo intensitetin e tyre, por në atë që ato zbulojnë për mënyrën se si një shoqëri e sheh veten dhe raportin e saj me pushtetin.

Në fund, dilema që ngre Niçe mbetet ende e hapur: a po bëhet individi më i vetëdijshëm përmes përvojës kolektive, apo po humbet veten brenda saj? Dhe paralelisht me të, pyetja e Habermasit mbetet po aq aktuale: a po arrin kjo energji qytetare të shndërrohet në dialog të qëndrueshëm institucional, apo mbetet vetëm në nivelin e shpërthimit momental?

Në këtë tension midis individit dhe turmës, midis reagimit dhe reflektimit, midis protestës dhe dialogut, duket se qëndron edhe kuptimi më i thellë i zhvillimeve të fundit në Shqipëri.