Kosova në rrjetin postar shqiptar gjatë Luftës së Dytë Botërore

Kosova në vitet 1941-44

Besnik Fishta

Në historinë e komunikimeve postare shqiptare, periudha 1939–1944 zë një vend krejt të veçantë. Jo vetëm për shkak të zhvillimeve të mëdha politike dhe ushtarake që shoqëruan Luftën e Dytë Botërore, por edhe sepse kjo ishte e vetmja periudhë pas shpalljes së Pavarësisë së Shqipërisë më 1912 kur pjesa më e madhe e Kosovës u përfshi në të njëjtin sistem administrativ dhe postar me shtetin shqiptar. Ky fakt i jep historisë postare të Kosovës gjatë viteve 1941–1944 një rëndësi që shkon përtej filatelisë dhe historisë së komunikimeve. Ajo përbën një kapitull të përbashkët të historisë institucionale shqiptare, ku për herë të parë pas ndarjes së trojeve shqiptare në fillim të shekullit XX, një pjesë e madhe e Kosovës u administrua sipas të njëjtave rregulla, ligje dhe struktura shtetërore që vepronin në Shqipëri.

Nëse deri në vitin 1912 të gjitha trojet shqiptare bënin pjesë në sistemin administrativ dhe postar të Perandorisë Osmane, pas Luftërave Ballkanike dhe vendimeve të Fuqive të Mëdha rrugëtimi historik i Kosovës dhe i Shqipërisë mori drejtime të ndryshme. Shqipëria krijoi administratën e saj postare kombëtare, ndërsa Kosova mbeti nën administrimin serb dhe më pas jugosllav. Kjo gjendje vazhdoi deri në vitin 1941. Pas vitit 1945, Kosova u rikthye sërish në kuadrin administrativ jugosllav, ku qëndroi deri në fund të shekullit XX. Për rrjedhojë, vitet 1941–1944 mbeten një periudhë unike në historinë postare të Kosovës dhe njëkohësisht pjesë përbërëse e historisë postare shqiptare.

Kur Italia pushtoi Shqipërinë më 7 prill 1939, Kosova vazhdonte të ishte pjesë e Mbretërisë së Jugosllavisë. Për pasojë, organizimi i shërbimit postar në territorin kosovar nuk pësoi ndryshime të menjëhershme. Postat në Prishtinë, Prizren, Pejë, Gjakovë, Mitrovicë, Ferizaj, Gjilan dhe qendra të tjera vepronin sipas legjislacionit postar jugosllav. Në përdorim ishin pullat postare jugosllave, vulat e administratës jugosllave dhe tarifat e përcaktuara nga autoritetet e Beogradit. Rrjeti i komunikimeve lidhej me sistemin e përgjithshëm postar të Mbretërisë Jugosllave dhe dokumentacioni i ruajtur nga kjo periudhë dëshmon vazhdimësinë e plotë të këtij organizimi. Për këtë arsye, vitet 1939–1941 përbëjnë më tepër fazën përmbyllëse të historisë postare jugosllave në Kosovë sesa pjesë të historisë postare shqiptare.

Ngjarjet e prillit 1941 sollën një ndryshim rrënjësor. Sulmi i Fuqive të Boshtit kundër Jugosllavisë dhe kapitullimi i saj më 17 prill 1941 krijuan një realitet të ri politik në Ballkan. Pjesa më e madhe e Kosovës, përfshirë Prishtinën, Prizrenin, Pejën, Gjakovën, Ferizajn dhe Gjilanin, iu bashkua administrativisht Shqipërisë së kohës. Për herë të parë që nga krijimi i shtetit shqiptar, kufijtë administrativë dhe institucionalë të Shqipërisë u shtrinë edhe në pjesën më të madhe të territorit të Kosovës. Ky ndryshim u reflektua menjëherë në organizimin e shërbimit postar. Administrimi i postës kaloi nën juridiksionin e Ministrisë Shqiptare të Postë-Telegrafëve dhe Telefonave në Tiranë. Rrjeti postar kosovar u integrua në sistemin postar shqiptar dhe filloi të funksiononte sipas të njëjtave rregulla që zbatoheshin në qytetet e Shqipërisë.

Vitet 1941–1943 përfaqësojnë fazën më të rëndësishme të historisë postare të Kosovës gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në këtë periudhë u realizua integrimi i plotë administrativ dhe teknik i shërbimit postar. Në të gjitha zyrat postare të territorit të administruar nga Shqipëria filluan të përdoren pullat postare shqiptare. U aplikuan tarifat postare shqiptare dhe komunikimet postare u organizuan sipas rregulloreve të hartuara nga administrata e Tiranës. Gjithashtu u krijuan lidhje të drejtpërdrejta postare me Shkodrën, Tiranën, Durrësin, Elbasanin dhe qytete të tjera të vendit.

Një rëndësi të veçantë morën vulat postare. Në vend të emërtimeve të mëparshme, zyrat postare përdorën vula me emrat shqip të qyteteve si Prishtinë, Prizren, Pejë, Gjakovë, Ferizaj dhe Gjilan. Këto vula përbëjnë sot dëshmi të rëndësishme të administrimit shqiptar dhe njëkohësisht objekte me interes të madh filatelik. Nga këndvështrimi i historisë postare, kjo periudhë është veçanërisht domethënëse sepse dokumenton funksionimin e një rrjeti unik komunikimesh brenda hapësirës shqiptare. Zarfa, kartolina, mandate postare, telegrame dhe dokumente të tjera të kohës dëshmojnë qarkullimin e korrespondencës brenda një sistemi të përbashkët administrativ, i cili nuk kishte ekzistuar më parë që nga fundi i sundimit osman.

Vula datare cilëson qytetin Prizren

Pas kapitullimit të Italisë në shtator 1943, kontrolli ushtarak kaloi në duart e Gjermanisë. Megjithatë, në pjesën më të madhe të Kosovës të lidhur me Shqipërinë, administrata civile shqiptare vazhdoi të funksiononte. Për pasojë, edhe shërbimi postar ruajti vazhdimësinë e tij. Vazhduan të përdoren pullat shqiptare, emisionet postare të viteve 1943–1944, vulat e mëparshme dhe organizimi i rrjetit sipas praktikave të administratës shqiptare. Ndryshimet kryesore ishin të natyrës politike dhe ushtarake, ndërsa funksionimi teknik i postës mbeti në thelb i pandryshuar. Kjo vazhdimësi është një element i rëndësishëm për studiuesit, sepse tregon se integrimi postar i Kosovës me Shqipërinë nuk ishte një fenomen i përkohshëm disa mujor, por një proces që u shtri gjatë gjithë periudhës 1941–1944.

Vula datare cilëson qytetin Prishtinë

Megjithatë, duhet theksuar se jo i gjithë territori i Kosovës së sotme u përfshi në këtë sistem. Disa zona lindore dhe veriore mbetën nën administrim bullgar ose gjerman dhe vazhduan të përdornin struktura postare të ndryshme. Për këtë arsye, historia postare e Kosovës gjatë Luftës së Dytë Botërore paraqet edhe një mozaik interesant administrativ, ku në të njëjtën hapësirë gjeografike bashkëjetuan sisteme të ndryshme postare. Materialet postare të viteve 1941–1944 përbëjnë sot burime të dorës së parë për studimin e historisë së Kosovës dhe të Shqipërisë.

Zarfat e qarkulluar, kartolinat postare, telegramet, mandatet, formularët administrativë dhe vulat e zyrave postare japin informacion të drejtpërdrejtë mbi organizimin e shtetit, funksionimin e institucioneve dhe marrëdhëniet ndërmjet qyteteve të ndryshme. Pullat, vulat dhe dokumentet e ruajtura nga ajo kohë mbeten dëshmi të prekshme të këtij kapitulli të veçantë, duke i dhënë historisë postare një rol të rëndësishëm në kuptimin e marrëdhënieve historike ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë gjatë një prej periudhave më vendimtare të shekullit XX.

Vula datare cilëson qytetin Gjakovë

Për filatelinë shqiptare, kjo periudhë përfaqëson një fushë të veçantë studimi. Përdorimi i pullave shqiptare në qytetet e Kosovës krijoi një kategori materialesh që sot kanë vlerë të rëndësishme dokumentare dhe koleksionuese. Ato dëshmojnë jo vetëm historinë e postës, por edhe një moment të veçantë të historisë kombëtare shqiptare. Kjo periudhë përbën një rast unik në historinë moderne të Kosovës. Ajo është e vetmja periudhë ndërmjet vitit 1912 dhe fundit të shekullit XX kur shumica e territorit të Kosovës u bë pjesë e të njëjtit sistem postar me shtetin shqiptar. Për këtë arsye, vitet 1941–1944 nuk përfaqësojnë vetëm një kapitull të historisë postare të Kosovës, por edhe një pjesë të pandashme të historisë postare shqiptare në tërësi.