[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
Në historinë e kulturës shqiptare, sidomos gjatë gjysmës së dytë të shekullit XIX dhe gjysmës së parë të shekullit XX, Kisha Katolike luajti një rol të pazëvendësueshëm në ruajtjen dhe kultivimin e dijes. Në radhët e klerit katolik u formua një brez personalitetesh që, krahas misionit fetar, u morën me gjuhën, historinë, folklorin, etnografinë dhe arsimin kombëtar. Emra si Shtjefën Gjeçovi, Marin Sirdani, Vinçenc Prennushi e shumë të tjerë janë bërë pjesë e pandashme e historisë sonë kulturore. Krahas këtyre figurave të njohura qëndrojnë edhe disa personalitete më pak të studiuara, por jo më pak të rëndësishme. Njëri prej tyre është Dom Prend Suli, meshtar, mësues dhe studiues i jetës tradicionale të Mirditës.
Dom Prend Suli lindi në Kallmet më 20 mars 1873, në një familje me prejardhje nga Spaçi i Mirditws. Mësimet e para i mori pranë ipeshkvisë së vendlindjes, ndërsa formimin e tij intelektual e përfundoi në Kolegjin Papnor të Shkodrës, ku u diplomua në vitin 1897. Pas shugurimit meshtar, ai filloi shërbimin e tij në Orosh dhe më pas në famullitë e Kashnjetit, Kaçinarit dhe Fanit. Nga viti 1926 deri në vitin 1943 shërbeu në Orosh dhe Mnelë, duke kaluar pothuajse të gjithë jetën e tij meshtarake në trevat e Mirditës.
Kjo lidhje e gjatë me Mirditën nuk mbeti vetëm në kuadrin e detyrës pastorale. Duke jetuar mes banorëve dhe duke njohur nga afër jetën e tyre, Dom Prend Suli u bë një vëzhgues i kujdesshëm i realitetit shoqëror e kulturor të krahinës. Ai i përkiste atij brezi klerikësh që e shihnin kulturën si pjesë të misionit të tyre. Për ta, ruajtja e traditave, mbledhja e dëshmive historike dhe përhapja e arsimit ishin forma konkrete të shërbimit ndaj kombit.
Në këtë kontekst duhet parë veprimtaria e tij etnografike dhe historike. Vepra “Vrojtorja”, e hartuar gjatë viteve të shërbimit në Mirditë, përbën një dëshmi të rëndësishme për jetën e krahinës në fillim të shekullit XX. Në të gjejnë vend të dhëna mbi toponiminë, organizimin e jetës shoqërore, mënyrat e banimit, zakonet dhe elemente të tjera të kulturës tradicionale. Edhe pse nuk njihet gjerësisht në historiografinë shqiptare, kjo vepër përfaqëson një përpjekje serioze për të dokumentuar një realitet që në atë kohë transmetohej kryesisht nëpërmjet traditës gojore.
Vlera e këtyre shënimeve bëhet edhe më e qartë në ditët tona. Shumë prej zakoneve, mënyrave të jetesës dhe formave të organizimit shoqëror që Dom Prend Suli përshkruante kanë pësuar ndryshime të mëdha ose janë zhdukur. Për rrjedhojë, shënimet e tij fitojnë karakterin e një dokumentacioni historik që ndihmon në rindërtimin e botës tradicionale të Mirditës.
Po aq domethënës është edhe studimi i tij “Mbiemrat e vjetër të Mirditës”, botuar në “Visare të Kombit”. Interesimi për mbiemrat nuk lidhej vetëm me aspektin gjuhësor. Në kushtet e një shoqërie ku fisi dhe farefisnia kishin një rol themelor në organizimin shoqëror, studimi i mbiemrave përfaqësonte një mënyrë për të ruajtur kujtesën historike të bashkësive vendore. Nëpërmjet këtij studimi, Dom Prend Suli dëshmoi një vetëdije të qartë për rëndësinë e trashëgimisë kulturore dhe historike.
Një dimension tjetër i veprimtarisë së tij ishte arsimi. Ai u mor me mësimdhënie dhe kontribuoi në përhapjen e dijes në zonat ku shërbeu. Në këtë drejtim ai vazhdonte traditën e klerikëve shqiptarë që e konsideronin shkollën një institucion themelor për përparimin e shoqërisë. Veprimtaria e tij si mësues dhe publicist e plotëson profilin e një intelektuali të angazhuar në jetën kulturore të kohës.
Dom Prend Suli la gjithashtu në dorëshkrim materiale dhe shënime mbi historinë e Mirditës. Edhe pse nuk dihet shkalla e ruajtjes së tyre, ekzistenca e këtyre dorëshkrimeve dëshmon për një interesim të vazhdueshëm kërkimor. Ato përbëjnë një fushë ende të hapur për studiuesit e historisë dhe kulturës së Shqipërisë së Veriut.
Sot, më shumë se tetëdhjetë vjet pas vdekjes së tij, figura e Dom Prend Sulit meriton një vlerësim më të plotë. Ai nuk ishte vetëm një meshtar i përkushtuar ndaj detyrës së vet fetare. Ai ishte një mbledhës i kujtesës historike, një vëzhgues i jetës tradicionale dhe një intelektual që kuptoi rëndësinë e dokumentimit të trashëgimisë kulturore të vendit të tij.
Rikthimi i vëmendjes ndaj figurave të tilla nuk është thjesht një akt përkujtimi. Ai përbën një detyrim ndaj historisë sonë kulturore, sepse pikërisht falë punës së tyre të heshtur janë ruajtur shumë prej dëshmive që na ndihmojnë të kuptojmë Shqipërinë e djeshme. Në këtë kuptim, Dom Prend Suli zë një vend të nderuar në traditën e klerikëve-studiues që kontribuuan në ruajtjen e kujtesës historike dhe etnografike të shqiptarëve.
