ANATOMIA E KRIZËS DHE DEMONSTRATAT E 1981-it SI ARTIKULIM I KËRKESAVE KOMBËTARE ( 5-a )

Prof. Dr. Sabile Keçmezi-Basha

(Broshura e ilegales: Eksploatimi i egër nën prangat e rënda kolonialiste, Zëri i Kosovës, Zvicër, 1987)

Çfarë akumulimi realizon ekonomia e Kosovës

Duke u mbështetur në të dhënat zyrtare, autori e materializon argumentin e tij mbi shpërndarjen sekondare jo me formulime të përgjithshme, por me tregues të matshëm që synojnë ta bëjnë të prekshme peshën reale të detyrimeve federative mbi ekonominë e Kosovës. Ai thekson se pjesëmarrja e mjeteve të ndara nga të ardhurat e realizuara të Kosovës për “nevoja të përgjithshme dhe të përbashkëta” (jugosllave) ishte jashtëzakonisht e lartë, për shembull, në vitin 1973 kjo pjesëmarrje arrinte në 39.7%, ndërsa Bosnja dhe Hercegovina, nga të ardhurat e veta të realizuara, kishte ndarë 35.3%[1]. Në vetvete, këto përqindje mund të duken si diferenca jo shumë të mëdha, megjithatë, autori nënkupton se domethënia e tyre nuk mund të kuptohet pa u vendosur në kontekstin e kapacitetit real të secilës ekonomi për të krijuar mjete zhvillimore dhe për të mbajtur ritmin e riprodhimit ekonomik.

Sipas tij, një gjendje pothuajse e ngjashme shihet edhe në vitin 1978. Kosova ndau 38.6% të të ardhurave të realizuara për këto nevoja të përgjithshme, ndërsa Jugosllavia (në tërësi) 35%. Këtu autori e zhvendos vëmendjen nga krahasimi numerik në peshën strukturore të barrës, e njëjta përqindje nuk e ka të njëjtin ndikim për një ekonomi të konsoliduar dhe për një ekonomi periferike, me bazë të dobët industriale dhe me mundësi të kufizuara akumulimi. Prandaj, për të kuptuar se çfarë nënkuptojnë realisht këto përqindje për Kosovën, ai i drejtohet statistikave zyrtare dhe llogarive të vitit 1978, të cilat-sipas interpretimit të tij—e nxjerrin në pah disproporcionin e thellë ndërmjet asaj që ekonomia mund të mbajë për vete dhe asaj që detyrohet të transferojë.

Në këto llogari, theksohet se ekonomia e Kosovës realizonte mjete që mund të shërbenin për riprodhim (akumulim) vetëm 2.7 miliardë dinarë të rinj, madje, nga ky total, 2.2 miliardë përbënin mjete të amortizimit të obligueshëm, pra fonde që lidhen me detyrimin teknik-financiar për zëvendësim dhe mirëmbajtje të kapitalit ekzistues, e jo domosdoshmërisht hapësirë të lirë për investime të reja zhvillimore. Në të njëjtën kohë, në emër të obligimeve për “nevoja të përgjithshme jugosllave”, Kosova pagoi 4.4 miliardë dinarë të rinj[2]. Ky kontrast i drejtpërdrejtë-kur detyrimet federative rezultojnë më të mëdha se vetë mundësia e akumulimit—shërben për autorin si provë se shpërndarja sekondare nuk ishte thjesht mekanizëm rishpërndarjeje, por instrument që e rrudhte, e kufizonte dhe e neutralizonte kapacitetin e Kosovës për zhvillim.

Autori e përkufizon këtë disproporcion edhe më prerë me një formulim të rëndë, nëse obligimet e një republike apo krahine për nevoja të përgjithshme janë 1.7 herë më të mëdha se akumulimi—siç ishte rasti i Kosovës—atëherë kjo gjendje, sipas tij, nuk mund të emërtohet ndryshe veçse si një “katastrofë e vërtetë ekonomike”. Kjo nuk është vetëm hiperbolë: në logjikën e analizës, “katastrofa” nënkupton bllokim të mekanizmit të riprodhimit të zgjeruar, domethënë pamundësi për të investuar, për të modernizuar bazën prodhuese, për të rritur produktivitetin dhe, rrjedhimisht, për të dalë nga cikli i prapambetjes. Kur një ekonomi i jep jashtë sistemit më shumë sesa mban për të ndërtuar të ardhmen e saj, ajo mbetet e dënuar të riprodhojë varfërinë dhe varësinë.

Në përmbyllje, autori e lidh këtë gjendje drejtpërdrejt me tezën e tij kryesore se kjo “katastrofë ekonomike” e Kosovës është rezultat i një eksploatimi të pamëshirshëm, i cili—përveç formave të tjera—realizohej edhe përmes kësaj rruge, pra përmes mekanizmave të shpërndarjes sekondare, të ushtruar nga Serbia dhe nga Jugosllavia në tërësi. Kështu, shpërndarja sekondare del si një fazë e institucionalizuar e transferimit të resurseve, ku politika fiskale dhe obligimet ligjore, të prezantuara si “të përbashkëta”, veprojnë praktikisht si mjete që e varfërojnë ekonominë periferike dhe e forcojnë qendrën, duke e kthyer pabarazinë në rezultat të rregullt të sistemit dhe jo në anomali të tij.

Në pjesën pasuese të broshurës, autori (apo autorët) e zhvendos vëmendjen nga mekanizmat e shpërndarjes—primare dhe sekondare—drejt një fushe po aq vendimtare për ta kuptuar prapambetjen dhe varësinë strukturore të Kosovës: akumulimin ekonomik. Kjo trajtohet me qasje analitike duke u fokusuar veçanërisht në periudhën 1971–1974, një hark kohor që, sipas logjikës së shkrimit, shërben si dritare për të vëzhguar jo thjesht nivelin e zhvillimit, por kapacitetin real të ekonomisë së Kosovës për të krijuar tepricë, për ta ruajtur atë brenda vetes dhe për ta shndërruar në investim e rritje.

Në kuadër të këtij trajtimi, përmendet punimi me titull “Çfarë akumulimi realizon ekonomia e Kosovës”, ku autori e artikulon tezën e tij themelore në mënyrë të drejtpërdrejtë- ekonomia e Kosovës, duke qenë e futur në një marrëdhënie që ai e përkufizon si kolonialiste dhe eksploatuese me ekonominë e Jugosllavisë, arrin të realizojë vetëm një normë shumë të ulët të akumulimit. Në këtë argumentim, akumulimi nuk shihet si problem thjesht teknik—si rezultat i menaxhimit të dobët, i mungesës së kapitalit apo i rrethanave të tregut—por si pasojë logjike e një raporti struktural, ku vlera e krijuar në Kosovë, në vend që të mbetet për të ndërtuar riprodhimin e zgjeruar të ekonomisë vendore, rrjedh dhe riciklon në funksion të qendrës federative dhe të njësive më të privilegjuara të sistemit.

Autori sugjeron se pikërisht këto marrëdhënie e shpjegojnë paradoksin- edhe kur ka punë, edhe kur ka prodhim dhe kapacitete të rëndësishme (siç janë sektorët energjetikë dhe minerarë), norma e akumulimit mbetet e dobët, sepse mekanizmat e shpërndarjes dhe të dirigjimit ekonomik e zhbëjnë mundësinë që teprica të “kapet” dhe të përdoret për zhvillim vendor. Në këtë kuptim, akumulimi bëhet tregues i marrëdhënies së pushtetit: kush e përvetëson tepricën, kush e kanalizon, kush e shndërron në kapital të ri dhe kush mbetet pa mjetet minimale për t’i rikonstruktuar dhe modernizuar kapacitetet e veta.

Duke kaluar nga interpretimi te evidenca, autori pranon edhe një kufizim metodologjik- për shkak të mungesës së të dhënave statistikore për normat e akumulimit për “vitet e fundit” (pra, për vitet më të afërta me kohën kur është shkruar punimi), ai propozon që analiza të mbështetet në të dhënat zyrtare të disponueshme për normat e akumulimit për një grup njësish krahasimore—Jugosllavinë, Bosnjën e Hercegovinën, Maqedoninë dhe Kosovën—dhe konkretisht për vitet 1971 dhe 1974[3]. Kjo zgjedhje krahasuese synon të krijojë një pasqyrë relative: jo vetëm “sa” akumulon Kosova, por “sa” akumulon në raport me ekonomitë e tjera brenda të njëjtit sistem, duke e bërë më të qartë nëse kemi të bëjmë me prirje të përgjithshme të federatës apo me një gjendje veçanërisht të pafavorshme të Kosovës.

Kështu, autori e përgatit terrenin për tabelat ose statistikat që vijojnë (për normat e akumulimit në 1971 dhe 1974), me qëllim që konkluzioni mbi normën e ulët të akumulimit të mos mbetet vetëm tezë, por të mbështetet edhe në krahasime numerike të nxjerra nga burime zyrtare.

Nga këto të dhëna del qartë se ekonomia e Kosovës paraqitet me një kapacitet dukshëm më të dobët akumulimi në raport me hapësirën e përgjithshme ekonomike jugosllave. Në vitin 1971, norma e përgjithshme e akumulimit në Kosovë rezulton rreth 1.9 herë më e ulët sesa norma mesatare e Jugosllavisë, çka sinjalizon jo thjesht një diferencë numerike, por një hendek strukturor në aftësinë për të krijuar mjete zhvillimore dhe për t’i kthyer ato në investime e rritje të qëndrueshme. Me fjalë të tjera, edhe kur ekonomia prodhon të ardhura, ajo nuk arrin t’i shndërrojë ato në një bazë solide riprodhimi të zgjeruar—pra në akumulim—në masën që e realizojnë njësitë e tjera brenda federatës.

Ndërkaq, në vitin 1974, pamja bëhet edhe më domethënëse për shkak se norma e akumulimit e ekonomisë së Kosovës nuk mbetet vetëm dukshëm nën mesataren jugosllave, por shfaqet e ulët edhe në krahasim me republikat që në diskursin zyrtar të kohës trajtoheshin si “të pazhvilluara”. Kjo e zhvendos problemin nga krahasimi me qendrën (Jugosllavinë si tërësi) te krahasimi horizontal me njësi të tjera periferike, dhe e forcon idenë se Kosova, në aspektin e akumulimit, gjendej në një pozitë edhe më të pafavorshme sesa disa ekonomi që ndanin status të ngjashëm zhvillimor në kuptimin formal.

Konkretisht, sipas përllogaritjeve të nxjerra nga të dhënat, norma e akumulimit e Kosovës del 1.6 herë më e ulët se ajo e Bosnjës dhe Hercegovinës, si dhe 1.7 herë më e ulët se norma e akumulimit e Maqedonisë[4]. Këto raporte tregojnë se Kosova jo vetëm nuk arrinte të krijonte një tepricë të mjaftueshme për investime, por mbetej prapa edhe në raport me ekonomitë që, teorikisht, do të duhej të kishin sfida të afërta zhvillimore. Prandaj, siç nënvizohej në shkrim, të dhënat e akumulimit nuk janë thjesht statistika, ato shërbejnë si dëshmi e një gjendjeje ku ekonomia e Kosovës operonte me mundësi të kufizuara për vetë-riprodhim dhe vetë-zgjerim, duke e bërë të vështirë thyerjen e ciklit të prapambetjes dhe varësisë ekonomike.

Nëse vështrimi zhvendoset posaçërisht te industria—sektori që zakonisht konsiderohet si motor i rritjes dhe i akumulimit—atëherë pabarazia del edhe më e theksuar. Sipas të dhënave të cituara, norma e akumulimit industrial në Kosovë paraqitet rreth dy herë më e ulët në krahasim me normat e akumulimit të industrisë së Jugosllavisë dhe të Maqedonisë. Ky raport nuk është thjesht një diferencë aritmetike; ai shënjon një hendek të qartë në aftësinë e industrisë së Kosovës për të gjeneruar tepricë ekonomike, për ta ruajtur atë brenda vetes dhe për ta kthyer në kapital të ri, modernizim, zgjerim kapacitetesh dhe rritje të produktivitetit.

Në fakt, statistikat e akumulimit—qoftë në nivel të përgjithshëm, qoftë në nivel sektorial-e konfirmojnë në mënyrë të vazhdueshme një prirje, ekonomia e Kosovës operon me norma akumulimi dukshëm më të ulëta se mesatarja jugosllave dhe se ato të Bosnjës e Hercegovinës dhe Maqedonisë. Me fjalë të tjera, Kosova jo vetëm që mbetet prapa qendrës federative, por evidentohet si më e dobët edhe krahasuar me njësi të tjera që në diskursin zyrtar shpesh konsideroheshin të ngjashme për nga niveli i zhvillimit. Kjo do të thotë se problemi nuk mund të reduktohet në “vonesë zhvillimore” të përgjithshme, ai merr formën e një pengese strukturore që e kufizon sistematikisht kapacitetin e Kosovës për të krijuar bazë investimi.

Autori e bën edhe më të kapshme këtë gjendje përmes një elaborimi të thjeshtë numerik: në çdo 100 dinarë të angazhuar, industria e Kosovës arrinte të akumulonte vetëm 5.8 dinarë, ndërsa industria e Bosnjës e Hercegovinës, si dhe ajo e Jugosllavisë dhe e Maqedonisë, arrinin të akumulonin rreth 11.4 dinarë. Ky krahasim, në pamje të parë i thjeshtë, ka kuptim të thellë ekonomik: ai tregon se i njëjti “angazhim” kapitali dhe pune nuk prodhon të njëjtën mundësi të rritjes së fondit, sepse rezultati—akumulimi—kufizohet nga rrethana që shkojnë përtej përpjekjes së drejtpërdrejtë prodhuese. Prandaj, pabarazia nuk është vetëm në “sasinë” e punës, por në kushtet në të cilat ajo punë lejohet të shndërrohet në rezultat financiar dhe zhvillimor.

Kjo reflektohet edhe në përfundimin tjetër të shkrimit-fondet e organizatave ekonomike në Jugosllavi, sipas autorit, janë rritur 2.5 herë më shumë se ato të Kosovës. Fondet e Bosnjës e Hercegovinës janë rritur 1.9 herë më shumë, ndërsa ato të Maqedonisë 2.4 herë më shumë se fondet e organizatave ekonomike të Kosovës[5]. E thënë ndryshe, ndërkohë që pjesë të tjera të federatës arrinin ta shumëfishonin bazën e tyre materiale dhe financiare, organizatat ekonomike në Kosovë mbeteshin me një rritje dukshëm më të ngadaltë, duke e ruajtur—madje duke e thelluar—hendekun zhvillimor.

Në këtë pikë, shkrimi e lidh qartë shkakun me pasojën. Ky akumulim kaq i vogël i Kosovës nuk shpjegohet vetëm me “dobësinë” e brendshme të ekonomisë, por me një varg faktorësh të ndërthurur që, sipas autorit, veprojnë si mekanizma të diskriminimit ekonomik. Së pari, përmendet struktura e rëndë ekonomike e investimeve, që sugjeron orientim të investimeve në degë me efekt të kufizuar shumëfishues, me kthim të ulët dhe me kapacitet të dobët për zhvillim të brendshëm. Së dyti, përmenden dy format e shpërndarjes: shpërndarja primare (sidomos përmes sistemit të çmimeve) dhe shpërndarja sekondare (përmes tatimeve, kontributeve dhe obligimeve të tjera), të cilat, në interpretimin e autorit, e kufizojnë transferimin e vlerës së krijuar në Kosovë në fonde të akumulimit vendor. Së treti, autori i shton kësaj edhe masa të tjera diskriminuese të politikës ekonomike, duke nënkuptuar një kuadër më të gjerë vendimmarrjeje ku rregullat, prioritetet dhe instrumentet federative nuk operonin në mënyrë të barabartë për të gjitha njësitë, por prodhonin rezultate të modifikuara dhe të pafavorshme për Kosovën.

Kështu, përfundimi i përgjithshëm merr formë të qartë- norma e ulët e akumulimit, veçanërisht në industri, shfaqet si simptomë e një rendi ekonomik ku Kosova nuk ndodhej në kushte të barabarta për të shndërruar punën dhe burimet e saj në kapital zhvillimor. Dhe pikërisht kjo pamundësi për akumulim-si zemra e zhvillimit ekonomik-bëhet, në leximin e autorit, një ndër dëshmitë më bindëse të marrëdhënieve asimetrike dhe diskriminuese që e karakterizonin sistemin.

Duhet theksuar se autori e vendos rastin e Kosovës si një përjashtim të rëndë brenda mozaikut ekonomik të ish-Jugosllavisë- një situatë e tillë, sipas tij, nuk shfaqej me të njëjtën intensitet në republikat e tjera. Kjo nuk paraqitet thjesht si përshtypje e përgjithshme, por si konstatim i mbështetur në tregues krahasimorë mbi shkallën e “ngarkimit” ekonomik—pra, mbi barrën relative që i vihej një ekonomie në raport me kapacitetin e saj për të gjeneruar të ardhura dhe për të mbajtur mjete zhvillimore brenda vetes. Në këtë logjikë, “ngarkimi” nuk nënkupton vetëm detyrime të zakonshme fiskale ose kontribute të natyrshme të një sistemi të përbashkët, por një peshë strukturore që e shteron potencialin e riprodhimit ekonomik.

Kështu, autori vë në pah se shkalla relative e ngarkimit të ekonomisë së Kosovës ishte 4.5 herë më e lartë se ajo e Jugosllavisë (si tërësi), 3.1 herë më e lartë se e Bosnjës e Hercegovinës dhe 4.7 herë më e lartë se e Maqedonisë[6]. Këto raporte të theksuara e qartësojnë idenë se Kosova nuk po operonte thjesht në kushte më të vështira zhvillimore, por në kushte ku barra e vendosur mbi të ishte proporcionalisht shumë më e madhe sesa mbi ekonomitë e tjera. Me fjalë të tjera, ndërsa njësi të tjera ekonomike, edhe kur konsideroheshin “më pak të zhvilluara”, ruanin njëfarë hapësire për akumulim dhe për investim, Kosova përballej me një regjim ngarkesash që e reduktonte sistematikisht këtë hapësirë.

Nga ky këndvështrim, autori arrin në një përfundim që synon të kapë jo vetëm dimensionin ekonomik, por edhe natyrën politike të rendit- pikërisht këtu, në këtë pabarazi të ndërtuar përmes mekanizmave të ngarkimit dhe transferimit të të ardhurave, gjendet “thelbi” i politikës ekonomike serbo-jugosllave ndaj Kosovës. Dhe ky thelb, sipas tij, nuk mund të kufizohet vetëm në sferën e ekonomisë, sepse mekanizmat financiarë dhe rregullat e shpërndarjes funksiononin paralelisht si instrumente të shtypjes kombëtare dhe shoqërore: pra, si mjete që e mbanin Kosovën në varësi ekonomike, por edhe e dobësonin pozitën e saj kolektive në hierarkinë politike e shoqërore të federatës.

Në përmbyllje, autori e sintetizon këtë logjikë duke e paraqitur mekanizmin si një sistem të orientuar me qëllim- i tërë funksionimi institucional, në leximin e tij, ishte i ndërtuar në atë mënyrë që të ardhurat e Kosovës të derdheshin pamëshirshëm në fondet dhe arkat serbo-jugosllave. Këtu “derdhen” nuk përdoret thjesht si metaforë; është ideja e një rrjedhjeje të njëanshme të vlerës—nga periferia drejt qendrës—ku Kosova, ndonëse prodhonte dhe kontribuonte, nuk kishte mundësi reale ta shndërronte këtë kontribut në akumulim të brendshëm, zhvillim të qëndrueshëm dhe mirëqenie për popullsinë e saj. Sipas autorit, ky është pikërisht mekanizmi përmes të cilit ekonomia shndërrohet në politikë, sepse përmes rregullimit të rrjedhave financiare dhe të shpërndarjes së të ardhurave, konsolidohet një rend i pabarabartë që ushqen dominimin dhe riprodhon varësinë.

Autori e zgjeron më tej argumentin e tij duke e vendosur eksploatimin jo vetëm si marrëdhënie ekonomike, por si një ligj funksionimi shoqëror me pasoja të dyanshme dhe të kundërta- në njërën anë prodhon grumbullim pasurie dhe konsolidim pushteti, ndërsa në anën tjetër krijon varfëri, degradim social dhe—paradoksalisht—edhe energji rezistence. Sipas këtij këndvështrimi, logjika e eksploatimit është e tillë që përfitimet nuk shpërndahen në mënyrë të barabartë, por koncentrohen te “qendra” dhe te shtresat që zotërojnë mjetet e dominimit, ndërsa kostoja ekonomike dhe sociale bie mbi ata që prodhojnë, punojnë dhe mbajnë barrën e sistemit.

Në krahun e eksploatorëve, autori përshkruan një proces akumulimi që shkon përtej të ardhurave monetare të zakonshme- atje grumbullohet pasuria minerare dhe rritet mundësia për ta shndërruar atë pasuri në privilegj, luks dhe mënyra jetese të shkëputura nga realiteti i shumicës. Ai e sheh këtë si një dinamikë që i ushqen jo vetëm konsumin e lartë, por edhe një kulture të “jetës së shfrenuar”, ku teprica ekonomike kthehet në shenjë pushteti e arbitrariteti. Në të njëjtën vijë, autori sugjeron se aty ku koncentrohen pasuria dhe privilegji, krijohen edhe kushtet për deformime morale e shoqërore: shtim të kriminalitetit, përforcim të rrjeteve të interesit dhe rritje të “forcave të errëta reaksionare” që mbrojnë rendin e padrejtë, sepse për ta ai rend është burim përfitimi dhe instrument sundimi.

Në anën tjetër të kësaj marrëdhënieje-në krahun e të eksploatorëve-pasojat shfaqen si përkeqësim i vazhdueshëm i jetesës. Shtohet varfëria, rëndohen vështirësitë e përditshme dhe thellohet niveli i ulët i standardit jetësor. Në këtë interpretim, varfëria nuk paraqitet si gjendje rastësore apo si rezultat i mungesës së “aftësive” individuale, por si produkt i një sistemi që e transferon vlerën nga njëra anë në tjetrën[7]. Pra, ndërsa njëra palë akumulon, pala tjetër shteron, ndërsa njëra palë e kthen tepricën në luks, pala tjetër e ndien tepricën si mungesë.

Megjithatë, autori e mbyll analizën me një element që e zhvendos tekstin nga diagnostikimi drejt një horizonti politik, ai argumenton se këto kushte të padrejta nuk prodhojnë vetëm varfëri dhe nënshtrim, por edhe vetëdije dhe organizim. Pikërisht sepse pabarazia bëhet e prekshme dhe e vazhdueshme, në radhët e të eksploatuarve, sipas tij, “rriten dhe forcohen” forcat revolucionare, të cilat synojnë vendosjen e marrëdhënieve më të drejta. Kështu, eksploatimi përshkruhet si proces që krijon dy realitete paralelë: nga njëra anë, luks e reaksion, nga ana tjetër, varfëri e mobilizim shoqëror për ndryshim. Në këtë mënyrë, autori e përfundon analizën duke e paraqitur konfliktin ekonomik si bazë të një konflikti më të gjerë shoqëror e politik, ku kërkesa për drejtësi del si përgjigje e natyrshme ndaj një rendi të ndërtuar mbi pabarazi.

Vijon

[1] Po aty, 30.
[2] Po aty, 30.
[3]Çfarë akumulimi realizon ekonomia e Kosovës, 31.
[4] Po aty, 32.
[5]Po aty, 33.
[6] Po aty, 34
[7] Po aty, 35.