[ Libra NëLinjë ]
Nga Gjon Marku
- ese
Historia e Mirditës nuk fillon me organizimin fisnor, me kuvendet dhe bajraqet, as me qëndresën e njohur të shekujve të mëvonshëm. Rrënjët e saj zbresin më thellë, në Mesjetën shqiptare, kur këto troje ishin pjesë e zhvillimeve politike, ushtarake dhe shpirtërore të Arbërisë. Në këtë hapësirë malore, me lugina, vendbanime të lashta dhe rrugë që lidhnin krahinat shqiptare, u formuan qendra të rëndësishme të pushtetit vendor. Ndër familjet fisnike që lanë gjurmë në këtë periudhë, një vend të veçantë zënë Blinishtët.
Emri i tyre nuk është thjesht emri i një familjeje të vjetër. Ai lidhet me kohën kur fisnikëria arbërore po fitonte peshë politike, kur krerët vendas ndërtonin marrëdhënie me fuqitë e kohës dhe kur Arbëria nxirrte personalitete që ushtronin funksione të larta në administrimin e saj. Rëndësia e Blinishtëve dëshmohet nga dokumentet mesjetare, nga titujt që mbanin dhe nga marrëdhëniet me pushtetet bizantine, anzhuine dhe serbe. Në këtë dinasti shquhen veçanërisht Vllado, Guljelm dhe Kalojan Blinishti, figura që duhen parë jo vetëm si përfaqësues të një familjeje fisnike, por si pjesë e historisë politike të Arbërisë.
Të ndalemi te Blinishtët do të thotë të hapim një dritare drejt një kohe pak të njohur për lexuesin e sotëm, por vendimtare për të kuptuar të kaluarën e Mirditës. Historia e një krahine nuk matet vetëm me ngjarjet e ruajtura në kujtesën popullore, por edhe me dokumentet, figurat dhe institucionet që dëshmojnë praninë e saj në historinë kombëtare.
Për të kuptuar rëndësinë e Blinishtëve duhet të kthehemi në shekujt XIII–XIV, kur hapësira arbërore përjetonte ndryshime të mëdha. Perandoria Bizantine po humbiste gradualisht kontrollin mbi disa territore perëndimore, ndërsa Anzhuinët, sundimtarët serbë dhe fuqi të tjera përpiqeshin të zgjeronin ndikimin e tyre në Arbëri.
Në këtë realitet u fuqizuan familjet fisnike vendase. Ato nuk ishin thjesht bashkësi me autoritet tradicional, por formacione aristokratike që zotëronin territore, mbanin njerëz të armatosur, administronin pasuri dhe lidhnin marrëdhënie me oborret sundimtare. Ndër to, Blinishtët zinin një vend të dukshëm.
Sipas studimeve historike, familja e mori emrin nga vendbanimi i Blinishtit, në Mirditën e sotme, ku kishte edhe qendrën e saj të hershme. Territori i hershëm i Blinishtëve përshkruhet ndërmjet lumit Gjadër në perëndim, Malit të Shenjtë në lindje, Fush-Arrsit në veri dhe Ndërfanës në jug. Ky pozicion u jepte mundësi të kontrollonin një hapësirë me rëndësi strategjike, të lidhur me zona të tjera të Arbërisë.
Gjatë fundit të shekullit XIII dhe fillimit të shekullit XIV, Blinishtët u shndërruan në një nga familjet më të njohura fisnike të vendit. Pozita e tyre nuk mbështetej vetëm te toka, por edhe te aftësia për të ushtruar funksione ushtarake, administrative dhe politike. Kështu ata u bënë pjesë e aristokracisë arbërore që, pavarësisht ndryshimeve të shpeshta të sundimit, ruante një rol të rëndësishëm në jetën e vendit, dhe emri i Blinishtit doli përtej kufijve të një vendbanimi, duke u lidhur me një dinasti që la gjurmë në historinë mesjetare shqiptare.
Historia e një dinastie nuk ndërtohet vetëm mbi territorin që ajo zotëron, por mbi njerëzit që i japin emër, autoritet dhe rol. Dokumentet mesjetare kanë ruajtur emrat e disa përfaqësuesve të Blinishtëve, të cilët dëshmojnë se kjo familje kishte arritur një pozitë të rëndësishme në jetën politike të Arbërisë.
Vllado Blinishti është një nga përfaqësuesit më të hershëm të njohur të familjes. Ai përmendet në dokumentacionin e vitit 1274 me titullin miles, që lidhet me statusin e kalorësit dhe shërbimin ushtarak; në dokumente të tjera shfaqet edhe me titullin kaznac, funksion me karakter administrativ e financiar në sistemin mesjetar.
Jeta e tij lidhet me një periudhë të ndërlikuar, kur zotërimet shqiptare ndodheshin ndërmjet ndikimeve anzhuine dhe serbe. Vllado duket se ndërroi anë politike sipas rrethanave, duke krijuar marrëdhënie me sundimtarë të ndryshëm. Në vitin 1279 u burgos nga autoritetet anzhuine dhe u dërgua në Brindizi. Më vonë, në vitin 1304, Filipi i Tarantos e riktheu në Mbretërinë e Arbërisë dhe e nderoi me titullin e kontit. Kjo kthesë tregon se ai nuk ishte figurë e zakonshme vendore, por pjesë e një bote aristokratike ku besnikëria, aleancat dhe interesat ndryshonin sipas ekuilibrave të pushtetit.
Guljelm Blinishti i biri i Vllados, është ndër figurat më të rëndësishme të dinastisë. Në vitin 1304 Filipi i Tarantos dhe Karli II i Anzhuit e emëruan marascallum Regni Albaniae, pra mareshall të Mbretërisë së Arbërisë, një funksion me peshë të veçantë në organizimin ushtarak dhe administrativ të mbretërisë. Në dokumentacionin e vitit 1319 ai përmendet edhe me titullin bizantin prothosevastus. Prania e dy titujve nga tradita të ndryshme politike dëshmon për pozitën e tij në një hapësirë ku ndikimet perëndimore dhe bizantine ndërthureshin vazhdimisht. Guljelmi nuk ishte thjesht zot i një krahine malore, por fisnik me detyrë të lartë në strukturat e Mbretërisë së Arbërisë.
Kalojan Blinishti Kalojani përmendet në dokumentet e fillimit të shekullit XIV dhe lidhet me titullin comes Regni Albaniae, kont i Mbretërisë së Arbërisë. Në një dokument anzhuin të shtatorit 1304 identifikohet si vëlla i Vllados, ndërsa në dokumentacionin papnor të vitit 1319 shfaqet ndër fisnikët e rëndësishëm të familjes. Në atë vit, Guljelmi dhe Kalojani përmenden bashkë në një letër të Papa Gjonit XXII drejtuar fisnikëve të Arbërisë, gjë që tregon se Blinishtët njiheshin në nivelet e larta të politikës së kohës [Lala, f. 138]. Vetë titulli i kontit dhe përmendja në dokumentet e kohës dëshmojnë për një pozitë të konsoliduar të familjes në hierarkinë politike të Arbërisë.
Vllado, Guljelmi dhe Kalojani përfaqësojnë tri hallka të rëndësishme të historisë së Blinishtëve. Titujt e tyre (kalorës, kont, mareshall, protosevast) dëshmojnë për përfshirjen e familjes në strukturat politike e ushtarake të kohës. Përmes tyre, emri i Blinishtit bëhet pjesë e historisë së aristokracisë arbërore, e marrëdhënieve me fuqitë e kohës dhe e përpjekjeve të fisnikëve vendas për të ruajtur e zgjeruar pozitën e tyre. Këto figura nuk duhen parë të shkëputura nga vendi prej nga morën emrin: pas titujve dhe dokumenteve qëndronte një territor, një bashkësi njerëzore dhe një qendër vendore, historia e së cilës meriton të studiohet më tej.
Nëse emri i Blinishtëve na çon drejt historisë politike të Mirditës mesjetare, Gëziqi dhe Ndërfanda hapin një faqe tjetër: atë të trashëgimisë shpirtërore, kishtare dhe kulturore. Këto nuk janë vetëm pika në hartë, por vende që ruajnë dëshmi të një jete politike e institucionale me rëndësi për historinë shqiptare.
Ndërfanda, e njohur edhe me emrin mesjetar Trafandina, zë një vend të veçantë në studimet për Principatën e Arbërit. Në këtë territor janë zbuluar gjurmë arkeologjike dhe mbishkrime që dëshmojnë praninë e institucioneve kishtare dhe të autoriteteve politike të kohës. Më e rëndësishmja është mbishkrimi latin i zbuluar në Gëziq, i përbërë nga fragmente mermeri të lidhura me kishën e vjetër të Ndërfanës. Ai përmend emra dhe funksione të rëndësishme, ndër ta Dhimitrin, Progonin dhe Gjinin, dhe lidhet me ndërtimin e dhurimin e një kishe, si dhe me një testament mbi trashëgiminë e autoritetit politik e kishtar në këtë krahinë. Mermeri i gdhendur, i copëzuar nga koha dhe i ruajtur nëpër muret e ndërtimeve të mëvonshme, është një nga dëshmitë më të çmuara të së kaluarës së kësaj treve.
Fragmente të mbishkrimit i vuri re konsulli austriak Theodor Ippen në fillim të shekullit XX. Më pas u morën me botimin dhe interpretimin e tij studiues shqiptarë, ndër ta Dhimitër Shuteriqi [Shuteriqi, 1967]. Në vitin 1984 arkeologu Koço Zheku botoi në revistën Iliria studimin “Gurët e mbishkruar të Kishës së Ndërfanës (Gziq-Mirditë)”, ku trajtoi historinë e zbulimit, fragmentet dhe vështirësitë e leximit [Zheku, 1984]. Kjo dëshmi është e rëndësishme jo vetëm për historinë e një kishe, por edhe për të kuptuar organizimin e pushtetit dhe të institucioneve fetare në Arbërinë mesjetare.
Blinishti, Gëziqi dhe Ndërfanda ndodhen në një mjedis gjeografik e historik të lidhur me rrugët, qendrat kishtare dhe zotërimet e fisnikërisë arbërore. Megjithatë, duhet bërë një dallim: mbishkrimi i Gëziqit lidhet me sundimtarët e hershëm të Arbërit, në fund të shekullit XII dhe fillim të shekullit XIII, ndërsa dokumentet për veprimtarinë e Blinishtëve u përkasin kryesisht fundit të shekullit XIII dhe fillimit të shekullit XIV. Pra nuk kemi të bëjmë me të njëjtën dinasti apo periudhë, por me dy etapa të rëndësishme të historisë së kësaj hapësire, që duhen studiuar në raport me njëra-tjetrën.
Gëziqi dhe Ndërfanda na kujtojnë se Mirdita e sotme ka qenë pjesë e një bote mesjetare me institucione, autoritete dhe marrëdhënie të ndërlikuara politike. Historia këtu nuk është ruajtur vetëm në rrëfimet e njerëzve, por edhe në gurë, në mbishkrime, në gjurmë kishash dhe në dokumente të shkruara. Pikërisht këtu qëndron vlera e kësaj trashëgimie: ajo tregon se trevat e Mirditës nuk ishin në periferi të historisë shqiptare, por merrnin pjesë në zhvillimet e saj politike dhe kulturore. Kur emri i Blinishtëve shfaqet në dokumentet e Mesjetës, ai bëhet pjesë e kësaj vazhdimësie dhe na ndihmon të kuptojmë më mirë rolin e fisnikërisë vendase në jetën e Arbërisë.
Bibliografia
1. Lala, Etleva. Regnum Albaniae, the Papal Curia, and the Western Visions of a Borderline Nobility. Budapest: Central European University, 2008.
