GREQIA DHE SHQIPËRIA – ALEATË NË NATO, POR ME INTERESA STRATEGJIKE TË PËRPLASURA?

Shqipëria duhet të jetë një aleate e përgjegjshme, një partnere europiane e barabartë dhe një shtet që nuk bën kompromis me sovranitetin dhe interesat e veta kombëtare.

Isuf B. Bajrami

Ligji i luftës, kushtëzimi europian dhe referencat territoriale: Çfarë fshihet pas deklaratave të miqësisë dhe çfarë duhet të bëjë Shqipëria?

Marrëdhëniet shqiptaro-greke prezantohen vazhdimisht përmes deklaratave për miqësi, bashkëpunim strategjik dhe perspektivë të përbashkët europiane. Të dyja vendet janë anëtare të NATO-s, ndërsa Greqia, si anëtare e Bashkimit Europian, deklaron mbështetjen për integrimin europian të Shqipërisë.

Por, përtej kësaj gjuhe diplomatike, ekziston një realitet që kërkon analizë më të thellë: çështje juridike të pazgjidhura që nga Lufta e Dytë Botërore, kushtëzime politike në procesin europian, referenca historike me ngarkesë territoriale dhe mosmarrëveshje për interesat detare.

A kemi të bëjmë thjesht me probleme të trashëguara historike, apo kemi edhe një përplasje interesash strategjike, ku Greqia, pavarësisht aleancës me Shqipërinë, kërkon të ruajë një pozitë më të favorshme politike dhe diplomatike në rajon?

Kjo pyetje nuk mund të konsiderohet provokim. Ajo buron nga deklarata publike të drejtuesve më të lartë grekë dhe nga çështje që vazhdojnë të jenë pjesë e marrëdhënieve zyrtare ndërmjet dy shteteve.

Nuk bëhet fjalë për të ndërtuar një politikë armiqësore ndaj Greqisë, por për të analizuar me përgjegjësi veprimet e saj shtetërore dhe për të kërkuar reciprocitet në marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve.

1. LIGJI I LUFTËS: NJË ANAKRONIZËM I PAPRAНUESHËM NDËRMJET DY VENDEVE ANËTARE TË NATO-s

Ky është një nga argumentet më të forta për kritikën ndaj politikës greke.

Në tetor të vitit 1940, Greqia i shpalli luftë Shqipërisë, në kontekstin e luftës italo-greke, kur Shqipëria ishte nën pushtimin italian dhe territori i saj u përdor nga ushtria italiane për sulmin ndaj Greqisë.

Problemi nuk është vetëm historik. Është fakti se pas më shumë se tetë dekadash vazhdojnë të mbeten të pazgjidhura pasojat juridike të regjimit të shpalljes së luftës.

Në vitin 1987, qeveria greke mori vendim për përfundimin e gjendjes së luftës. Megjithatë, sipas raportimit të Deutsche Welle, vendimi nuk u shoqërua me ratifikimin përkatës parlamentar dhe çështja vazhdoi të mbetej burim mosmarrëveshjeje ndërmjet dy vendeve.[1]

Duhet bërë një dallim juridik: nuk është e njëjta gjë të thuhet se Greqia vazhdon të jetë në luftë aktive me Shqipërinë dhe të thuhet se nuk është përmbyllur plotësisht procesi i eliminimit të pasojave juridike të regjimit të luftës.

Edhe pala greke ka deklaruar se nuk e konsideron veten në gjendje lufte me Shqipërinë. Ministri i Jashtëm i atëhershëm grek, Nikos Kotzias, e kishte shprehur këtë qëndrim publikisht në Tiranë më 15 korrik 2015, duke deklaruar se Greqia nuk e konsideronte veten në gjendje lufte me Shqipërinë dhe se duhej gjetur një formulë juridike për ta riafirmuar këtë.[2]

Por pikërisht këtu qëndron problemi: nëse Greqia nuk e konsideron Shqipërinë shtet armik, pse nuk ndërmerr një zgjidhje përfundimtare, të qartë dhe të pakontestueshme juridike?

Më 21 mars 1996, Shqipëria dhe Greqia nënshkruan Traktatin e Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë. Në nenin 1, të dyja palët riafirmuan paprekshmërinë e kufijve ekzistues të njohur ndërkombëtarisht dhe respektimin e sovranitetit, integritetit territorial dhe barazisë së të drejtave.[3]

Në vitin 2009, Shqipëria dhe Greqia ishin tashmë të dyja anëtare të NATO-s.
Atëherë, si mund të shpjegohet që një çështje e trashëguar nga viti 1940 vazhdon të jetë problem juridik e diplomatik ndërmjet dy aleatëve?

Kjo nuk është vetëm çështje simbolike. Ajo lidhet edhe me pasojat e mundshme të regjimit të luftës mbi pronat e sekuestruara dhe pretendimet pronësore të qytetarëve shqiptarë.

Për këtë arsye, Shqipëria duhet të kërkojë një përgjigje zyrtare dhe përfundimtare nga Athina.
Një marrëdhënie strategjike nuk mund të ndërtohet mbi paqartësi juridike që zgjasin për breza.

2. MITSOTAKIS DHE DEKLARATA E „KUJDESTARIT” TË RRUGËS EUROPIANE TË SHQIPËRISË

Këtu nuk kemi nevojë për interpretime, burime anonime apo pretendime për prapaskena. Kemi një deklaratë zyrtare të kryeministrit grek.
Më 18 dhjetor 2024, në Bruksel, gjatë Samitit BE–Ballkani Perëndimor, Kyriakos Mitsotakis deklaroi:

“Greece is essentially the guardian of Albania’s European course.”
Pra: Greqia është, në thelb, kujdestare e rrugës europiane të Shqipërisë.[4]
Kjo deklaratë është publikuar në faqen zyrtare të Kryeministrisë së Republikës së Greqisë.

Por vazhdimi i deklaratës është edhe më domethënës.
Mitsotakis theksoi se çështjet që lidhen me mbrojtjen e minoritetit kombëtar grek, garantimin e të drejtave pronësore dhe vetëidentifikimin nuk janë më vetëm çështje dypalëshe, por çështje që lidhen me marrëdhëniet e Shqipërisë me Bashkimin Europian.

Këtu kemi një qëndrim politik që duhet analizuar dhe kritikuar hapur.
Greqia nuk është institucion mbikëqyrës i Shqipërisë. Nuk është Komisioni Europian dhe nuk ka mandat të jetë kujdestare e një shteti sovran.

Ajo është një vend anëtar i BE-së, me të drejtë të shprehë qëndrimet e veta dhe të marrë pjesë në vendimmarrjen europiane.

Por kur kryeministri i saj e përkufizon vendin si kujdestar të rrugës europiane të Shqipërisë, krijohet një perceptim politik i hierarkisë ndërmjet dy shteteve.

Kjo nuk është një marrëdhënie e barabartë në gjuhën diplomatike.
Shqipëria nuk kërkon leje nga Athina për të qenë pjesë e familjes europiane. Ajo duhet të përmbushë kriteret e BE-së dhe të vlerësohet mbi bazën e meritave të veta.

Nuk mund të pranohet që një shtet fqinj ta trajtojë integrimin europian të Shqipërisë si instrument për avancimin e agjendës së vet dypalëshe.

Rasti Beleri: Kur çështja dypalëshe lidhet drejtpërdrejt me integrimin europian

Më 16 tetor 2023, në Tiranë, Mitsotakis deklaroi publikisht se zgjidhja e çështjes së Fredi Belerit ishte kusht i domosdoshëm për Greqinë që të pranonte hapin e ardhshëm të procesit të negociatave të Shqipërisë me Bashkimin Europian.[5]

Ai njëkohësisht deklaroi se respektonte pavarësinë e drejtësisë shqiptare.

Këtu lind një kontradiktë politike që meriton vëmendje: nga njëra anë kërkohet respektimi i pavarësisë së drejtësisë, ndërsa nga ana tjetër një çështje që i përket institucioneve shqiptare lidhet publikisht me përparimin europian të vendit.

Nuk është çështja nëse Fredi Beleri kishte të drejta që duhej të respektoheshin. Çdo qytetar ka të drejtën e procesit të rregullt ligjor dhe të garancive kushtetuese.

Problemi është përdorimi i ndikimit politik të një shteti anëtar të BE-së për të lidhur një çështje të veçantë me procesin e zgjerimit.

Kjo krijon një precedent të rrezikshëm për Shqipërinë.

Nëse sot një çështje dypalëshe mund të shndërrohet në kusht për përparimin europian, çfarë garancie kemi që nesër nuk do të përdoren çështje të tjera për të ushtruar presion ndaj Tiranës?

Shqipëria duhet të përballet me kriteret europiane, por nuk duhet të vendoset në pozitën e një shteti që duhet të marrë miratimin politik të Athinës për çdo hap të rëndësishëm të integrimit.

3. DEKLARATA PËR „VORIO-EPIRIN”: PSE HESHTJA SHQIPTARE ËSHTË E GABUAR?

Një tjetër çështje që nuk mund të lihet jashtë kësaj analize është përdorimi i terminologjisë historike të kontestuar nga figura të larta politike greke.

Më 28 tetor 2026, presidenti grek Konstantinos Tasoulas, pas paradës ushtarake në Selanik, në deklaratën e tij për përvjetorin e 28 Tetorit 1940, iu referua shprehimisht „epopesë së luftës në Epirin e Veriut”.[6]

Kjo deklaratë është publike dhe është raportuar nga mediat greke. Vetë Presidenca greke ka publikuar deklaratën e presidentit për këtë përvjetor.

Nuk duhet ta shkëpusim shprehjen nga konteksti historik i luftës italo-greke, por as nuk duhet ta kalojmë në heshtje.

Termi „Vorio-Epir” ka një histori të ndjeshme në marrëdhëniet shqiptaro-greke. Ai është përdorur historikisht nga qarqe nacionaliste greke për të përshkruar territore që sot janë pjesë e pandashme e Republikës së Shqipërisë.

Kur një terminologji e tillë përdoret nga presidenti i një shteti fqinj, ajo ka peshë politike dhe simbolike.
A përbën kjo deklaratë pretendim zyrtar territorial? Vetëm nga kjo shprehje nuk mund të nxirret një përfundim i tillë.

Por a është legjitime që Shqipëria të kërkojë sqarim diplomatik për përdorimin e një termi që ka qenë historikisht i lidhur me pretendime territoriale ndaj saj?

Patjetër.
Këtu qëndron përgjegjësia e diplomacisë shqiptare.

Nuk mund të kërkohet nga Shqipëria që të jetë vazhdimisht e kujdesshme ndaj çdo deklarate për minoritetin grek, ndërkohë që deklaratat e zyrtarëve më të lartë grekë me referenca historike territoriale të kontestuara të kalojnë pa reagim.

Respekti për kufijtë dhe sovranitetin duhet të jetë i ndërsjellë, jo detyrim vetëm për njërën palë.

4. ÇFARË I BASHKON KËTO TRI ÇËSHTJE?

Këtu fillon analiza strategjike.
Nuk kemi tri probleme të shkëputura nga njëra-tjetra:

Një regjim juridik i trashëguar nga lufta, pasojat e të cilit nuk janë zgjidhur plotësisht.
Një kryeministër që e paraqet Greqinë si kujdestare të integrimit europian të Shqipërisë.
Një president që përdor terminologji historike të kontestuar për territore shqiptare.
Të tria lidhen me një çështje themelore: barazinë e Shqipërisë në marrëdhëniet me Greqinë dhe respektimin e sovranitetit të saj.

Këto fakte nuk provojnë vetvetiu ekzistencën e një strategjie të koordinuar greke kundër Shqipërisë. Por krijojnë bazë të mjaftueshme për të analizuar në mënyrë kritike vazhdimësinë e qëndrimeve politike greke dhe pasojat e tyre për interesat shqiptare.

Nuk mund të injorohet fakti se Greqia është njëkohësisht fqinje, aleate në NATO dhe vend anëtar i BE-së me ndikim në procesin e zgjerimit.

Kjo pozitë i jep Athinës instrumente të rëndësishme diplomatike dhe politike.

Për këtë arsye, Shqipëria duhet të ketë një diplomaci më aktive, më të përgatitur juridikisht dhe më të vendosur në mbrojtjen e interesave të saj.

Po çështja detare?

Një tjetër pikë e rëndësishme e marrëdhënieve shqiptaro-greke është delimitimi i hapësirave detare në Jon.

Marrëveshja e vitit 2009 u rrëzua nga Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë në vitin 2010. Në vitin 2020, dy qeveritë njoftuan synimin për t’ia referuar çështjen Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë.

Por procesi nuk është përmbyllur me një zgjidhje përfundimtare.

Kjo çështje nuk mund të trajtohet si një problem teknik ndërmjet dy ministrive të jashtme.

Ajo lidhet me sovranitetin, të drejtat mbi hapësirat detare, burimet natyrore, sigurinë energjetike dhe interesat strategjike të të dyja vendeve.

Shqipëria duhet të kërkojë transparencë të plotë për negociatat, parimet juridike dhe koordinatat që diskutohen.

Nuk duhet të paragjykohet rezultati i një procesi gjyqësor ndërkombëtar, por duhet të garantohet se interesat shqiptare mbrohen me profesionalizëm dhe pa kompromise të paqarta.

5. ÇFARË DUHET TË KËRKOJË SHQIPËRIA?

Një kritikë serioze nuk mund të përfundojë vetëm me evidentimin e problemeve. Ajo duhet të përcaktojë edhe kërkesat konkrete ndaj shtetit fqinj.

Shqipëria duhet të kërkojë:

Përfundimin juridik dhe formal të çdo pasoje të mbetur nga regjimi i luftës.
Një qëndrim të qartë grek për respektimin e pakushtëzuar të integritetit territorial të Shqipërisë.
Mospërdorimin e procesit të integrimit europian si instrument presioni për çështje dypalëshe jashtë kritereve të BE-së.
Një mekanizëm të përbashkët për shqyrtimin e çështjeve pronësore dhe historike, përfshirë pretendimet e shqiptarëve çamë.
Transparencë të plotë për negociatat mbi delimitimin detar.
Reciprocitet në mbrojtjen e të drejtave të minoriteteve dhe të qytetarëve të të dy vendeve.
Respektim të qartë të kufijve ndërkombëtarë dhe shmangie të çdo retorike që mund të interpretohet si relativizim i integritetit territorial shqiptar.
Këto nuk janë kërkesa kundër Greqisë.
Janë kërkesa për marrëdhënie të barabarta ndërmjet dy shteteve sovrane.

6. NENI 3 I NATO-s: SHQIPËRIA DUHET TË KALOJË NGA ANËTARËSIMI FORMAL NË FORCIMIN E KAPACITETEVE KOMBËTARE

Në këtë pikë, analiza duhet të kalojë nga përgjegjësia e Greqisë te përgjegjësia e vetë Shqipërisë.

Anëtarësimi në NATO është një arritje strategjike e Shqipërisë. Por ai nuk mund të interpretohet si zëvendësim i kapaciteteve kombëtare me garancitë e Aleancës.

Pikërisht për këtë ekziston Neni 3 i Traktatit të Atlantikut të Veriut.

Ai përcakton:

„Palët, veçmas dhe së bashku, nëpërmjet vetëndihmës dhe ndihmës së ndërsjellë të vazhdueshme dhe efektive, do të ruajnë dhe zhvillojnë kapacitetin e tyre individual dhe kolektiv për t’i rezistuar një sulmi të armatosur.”[7]

Ky nen është një nga parimet themelore të sigurisë së Aleancës.
Ai përcakton se çdo shtet anëtar ka përgjegjësi të drejtpërdrejtë për zhvillimin e kapaciteteve të veta mbrojtëse dhe për forcimin e qëndrueshmërisë kombëtare.

Për Shqipërinë, zbatimi real i këtij detyrimi duhet të jetë prioritet strategjik.
Nuk mjafton të jesh anëtar i NATO-s. Duhet të jesh në gjendje të kontribuosh në sigurinë kolektive dhe të mbrosh interesat e tua kombëtare.

Zbatimi i Nenit 3 duhet të përkthehet në veprime konkrete:

Modernizimin e Forcave të Armatosura dhe rritjen e gatishmërisë së tyre.
Forcimin e mbikëqyrjes dhe kontrollit të hapësirës detare shqiptare.
Zhvillimin e kapaciteteve të mbrojtjes ajrore dhe mbrojtjes kibernetike.
Mbrojtjen e porteve, korridoreve energjetike dhe infrastrukturës kritike.
Forcimin e industrisë vendase të mbrojtjes dhe kapaciteteve teknologjike.
Rritjen e qëndrueshmërisë së institucioneve dhe shërbimeve jetike në situata krize.
Përgatitjen e institucioneve civile për të garantuar vazhdimësinë e funksionimit të shtetit në situata emergjente.
NATO e lidh Nenin 3 edhe me reziliencën kombëtare dhe përgatitjen civile. Kjo përfshin vazhdimësinë e qeverisjes, furnizimin me energji, komunikimet, transportin, shërbimet jetike dhe mbështetjen civile për operacionet ushtarake.[8]

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Shqipërinë, e cila ka një pozitë gjeografike strategjike në Adriatik dhe Jon.

Forcimi i kapaciteteve shqiptare në hapësirën detare, në mbrojtjen e infrastrukturës kritike dhe në sigurinë kibernetike nuk duhet të shihet si politikë kundër ndonjë shteti fqinj.

Është përgjegjësi e një shteti sovran.
Nuk bëhet fjalë për militarizimin e marrëdhënieve me Greqinë. Bëhet fjalë për aftësinë e Shqipërisë për të mbrojtur interesat e veta me mjete juridike, diplomatike, ekonomike dhe mbrojtëse.

Një shtet që nuk i zhvillon kapacitetet e veta rrezikon të mbetet i varur nga vullneti politik i të tjerëve, edhe kur është pjesë e një aleance ushtarake.

Prandaj, Neni 3 duhet të jetë pikënisje e një politike të re shqiptare: bashkëpunim me aleatët, por pa varësi strategjike; fqinjësi e mirë, por pa kompromise mbi sovranitetin; diplomaci konstruktive, por me kapacitete reale për të mbrojtur interesat kombëtare.

7. PËRFUNDIM: ALEATË NË NATO, POR BARAZI NË MARRËDHËNIE

Shqipëria nuk ka arsye të ndërtojë një politikë armiqësore ndaj Greqisë. Dy vendet kanë interesa të përbashkëta në stabilitetin rajonal, sigurinë e Adriatikut dhe Jonit, bashkëpunimin ekonomik dhe integrimin europian të Ballkanit Perëndimor.

Por bashkëpunimi nuk mund të nënkuptojë heshtje përballë çështjeve të pazgjidhura.
Greqia ka të drejtë të mbrojë interesat e veta kombëtare. Por Shqipëria ka të njëjtën të drejtë.

Greqia mund të kërkojë mbrojtjen e minoritetit grek në Shqipëri, por nuk mund të presë që çështjet historike dhe pronësore të shqiptarëve të mos trajtohen me të njëjtin seriozitet.

Mund të kërkojë respektimin e kritereve europiane, por nuk duhet ta trajtojë procesin e integrimit të Shqipërisë si instrument për imponimin e agjendës së vet dypalëshe.

Mund të mbrojë interpretimin e saj historik, por duhet të respektojë plotësisht integritetin territorial dhe sovranitetin e Shqipërisë.
Në fund, lind një pyetje që kërkon përgjigje jo vetëm nga Athina, por edhe nga Tirana:

A mund të konsiderohet marrëdhënie strategjike e barabartë një marrëdhënie ku njëri shtet mban pezull çështje juridike të trashëguara nga lufta, e paraqet veten si kujdestar të integrimit europian të fqinjit dhe përdor në nivelin më të lartë institucional terminologji historike të kontestuar për territore shqiptare?

Kjo është pyetja që Shqipëria duhet t’ia bëjë vetes dhe diplomacisë së saj.
Anëtarësimi i përbashkët në NATO nuk i jep askujt të drejtën të ushtrojë epërsi politike mbi një aleat. Përkundrazi, Aleanca mbështetet në sovranitetin, integritetin territorial dhe barazinë e shteteve anëtare.

Shqipëria duhet të jetë e aftë të mbrojë interesat e veta, të kërkojë zgjidhjen e çështjeve të hapura dhe të mos lejojë që integrimi europian të shndërrohet në instrument presioni.

Nuk kërkojmë privilegje nga Greqia. Kërkojmë reciprocitet. Nuk kërkojmë përplasje me një aleat. Kërkojmë respekt. Dhe mbi të gjitha, nuk kërkojmë leje për të mbrojtur interesat tona kombëtare.

Miqësia nuk mund të jetë alibi për moszgjidhjen e problemeve. Aleanca nuk mund të jetë mbulesë për pabarazinë politike.
Shqipëria nuk duhet të jetë mbi Greqinë, por as nën të. Duhet të jetë e barabartë me të.

FUSNOTAT DHE BURIMET

[1] Deutsche Welle, Why have relations between Greece and Albania deteriorated?, 5 dhjetor 2023. Analizë mbi ligjin e luftës, vendimin grek të vitit 1987 dhe mosmarrëveshjet dypalëshe.

[2] Ministria e Jashtme e Republikës së Greqisë, deklarata e ministrit të Jashtëm Nikos Kotzias në konferencën e përbashkët me ministrin e Jashtëm shqiptar Ditmir Bushati, Tiranë, 15 korrik 2015.

[3] Traktati i Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë ndërmjet Republikës së Shqipërisë dhe Republikës së Greqisë, nënshkruar më 21 mars 1996, neni 1. Regjistruar në Koleksionin e Traktateve të Kombeve të Bashkuara.

[4] Kryeministria e Republikës së Greqisë, Kyriakos Mitsotakis, deklaratë gjatë mbërritjes në Samitin BE–Ballkani Perëndimor, Bruksel, 18 dhjetor 2024.

[5] Kryeministria e Republikës së Greqisë, Kyriakos Mitsotakis, deklaratë gjatë mbërritjes në Samitin e Procesit të Berlinit, Tiranë, 16 tetor 2023.

[6] Presidenca e Republikës së Greqisë, deklarata e presidentit Konstantinos Tasoulas pas paradës ushtarake të 28 tetorit 2026 në Selanik. Shih gjithashtu raportimin e medias greke Ellada24 për referencën ndaj „Eposit të luftës në Epirin e Veriut”.

[7] Traktati i Atlantikut të Veriut, Uashington, 4 prill 1949, neni 3.

[8] NATO, Resilience, Civil Preparedness and Article 3, dokumenti zyrtar mbi qëndrueshmërinë kombëtare, përgatitjen civile dhe shtatë kërkesat bazë të reziliencës.

Prishtinë, 15.11.2026